Myna ǵalamdastyrý ǵasyry sizdiń keshegi bedelińizge qaraıtyn emes. Keshegi bedelge qaraıtyn bolsa, adamzat úshin Parsy mádenıeti, Baǵdat mádenıeti, Sham mádenıeti deıtin brendtik uǵymdardy qalyptastyrǵan Iran, Irak, Sırııa memleketteriniń dál qazir aýyzdarynan aq maı tógilip, meımanalary tasyp otyrǵan bolar edi ǵoı. Muny Shyǵys órkenıetiniń sheginisi dep qabyldasańyz, Batysyńyzdyń da oza shapqany baıqalmaıdy. Adam quqy, demokratııa deıtin qasıetti uǵymdardy eýropalyq aǵaıyn bul kúnde bilgenińdi isteý, adamı qundylyqtardy aıaqasty etý dep túsinip qalǵandaı áser qaldyrady. Bir jynystylardyń nekelesýi, atanyń baladan, balanyń atadan bezýi degen rýhanı keselderdiń oshaǵy Eýropada jatyr. «Eýropa azǵan jurt osy kúnde» degendi Shákárim qajy osydan júz jyl buryn aıtqan eken. Shákárim atamyz osynaý jyryn jazǵan kezde «qart» qurlyqta ádebıet pen ónerdiń, ǵylymnyń patshalyq quryp turǵan-aq kezi. Atamyz sonyń ózinde Batystaǵy aǵaıynnyń turmys-tirshiliginen bir kináratty kórgeni ǵoı. Shákárim atamyzdyń ol pikirin qısynsyz aıtylǵan pikir deıin deseńiz Eýropanyń qazirgi rýhanı hálin bárimiz de kórip otyrmyz.
Kez kelgen kesel túpki sebebin tapqanda ǵana ońaı ári tez emdeledi. Bul keselderdiń túpki sebebi jer betindegi halyqtardyń ózderiniń rýhanı tamyrlarynan kóz jazyp qalǵandyǵynda jatyr. Ekonomıkasy quldyraǵan memleketti kez kelgen ýaqytta aıaǵynan qaıta turǵyzyp alýǵa bolady. Al rýhanııaty azǵan eldi eshnárse de qutqara almaıdy. Osyny álem memleketteri basshylarynyń ishinde birinshi bolyp qapysyz uqqan Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev boldy. Qapysyz uqqannan keıin de «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty tarıhı dúnıe ómirge keldi. Osynaý baǵdarlamalyq maqalanyń qazaqstandyqtardy ǵalamdyq qaterlerden qutqarý úshin jazylǵanyna búginde rýhanııatty túsinetin adamdardyń kózderi jetip boldy.
Elbasy atalǵan eńbeginde bizdi ulttyq kodymyzdy tabýǵa mindetteıdi. Ulttyq kodty qaıdan tabýǵa bolady? Árıne, ony óz ultyńyzdyń sandaǵan ǵasyrlar boıy jasaǵan rýhanııatynan tabasyz. Babalarymyzdyń bizge qaldyrǵan rýhanı jaýharlaryn bir súzip shyqsańyz az oljaǵa kenelmeısiz. Ulttyń uly tulǵalarynyń kesek-kesek týyndylary siz úshin aısyz túnde temirqazyq bolyp shyǵady.
Elbasymyzdyń dana sheshiminiń arqasynda ádildik saltanat quryp, ǵasyrlar boıy ult rýhanııatynyń altyn besiginde terbetilgen Túrkistan óńiri óz aldyna derbes oblys bolyp, Shymkent qalasy Qazaqstandaǵy úshinshi megapolıs atandy. El de, Elbasy da Túrkistandy Túrki dúnıesiniń altyn besigi dep tanıdy. Táýelsizdikten bergi jyldardyń ishinde Shymkent shahary da tek Qazaqstandaǵy ǵana emes, Ortalyq Azııadaǵy sulý, ǵajaıyp qalalardyń qataryna qosyldy. 2020 jyly Shymkent qalasynyń 2200 jyldyǵy IýNESKO aıasynda atalyp ótilmek. Sonymen birge 2020 jyly Shymkent TMD elderiniń mádenı astanasy mártebesin joǵary dárejede atap ótedi. Mine osynyń bári shymkenttikterge zor mindetter men jaýapkershilik júkteıdi. Shymkentti kórkeıtýge atsalysqan áldeneshe urpaqtyń osynaý ásem qalaǵa degen súıispenshiligin tilmen aıtyp jetkizý múmkin emes. Alaıda álemde bolyp jatqan qubylystar Shymkentti de aınalyp ótpese kerek. Al Elbasy bizdi, qazaqstandyqtardy, onyń ishinde shymkenttikter de bar, ulttyq kodymyzdy tabýǵa shaqyryp otyr. Ne istemek kerek?
Memleket basshysy Q.K.Toqaev 2019 jylǵy Qazaqstan halqyna Joldaýynda:
«Endigi jyly bárimiz ál-Farabıdiń 1150 jyldyq, Abaı Qunanbaıulynyń 175 jyldyq mereıtoılaryn atap ótemiz. Mereıtoı barysynda ysyrapshyldyqqa jol bermeı, ǵulama tulǵalarymyzdyń eńbekterin halyq arasynda dáripteýimiz kerek. El ómirindegi osyndaı eleýli oqıǵalar jas urpaqty naǵyz otanshyldyqqa tárbıeleýge jol ashady» degen bolatyn.
Memleket basshysy aıtqandaı kelesi jyly elimizde atalyp ótetin eń aıtýly merekelerdiń biri – uly ustaz Ábý Nasyr ál-Farabıdiń 1150 jyldyq mereıtoıy. Kindik qany Otyrar jerinde tamyp, ýaqyt óte kele esimi búkil álemge máshhúr bolǵan babamyzdyń mereıtoıy halyqaralyq deńgeıde atalyp ótilmek. Osy oraıda uly babamyzdyń «Qaıyrymdy qalanyń turǵyndary» atty belgili fılosofııalyq eńbegine súıene otyryp, Shymkent qalasyna «Qaıyrymdy qala» degen balama ataý usynǵymyz keledi. Iаǵnı Shymkent shaharynyń anyqtamasy, onyń halqy – qaıyrymdy qalanyń turǵyndary bolady. Ál-Farabı babamyz «Turǵyndary bir-birine meıirimdi, qaıyrly, qamqor, eńbekqor, eń bastysy, ózderiniń týǵan qalasyn erekshe súıetin qaýym – qaıyrymdy qalanyń turǵyndary» deıdi. Barshańyzǵa belgili, keıinderi kóshpendilikke bet burǵan qazaq halqyna berekeli meken, qutty qonys bolǵan Uly Dalada orta ǵasyrlarda qala mádenıeti de keńinen damyǵan.
Babamyzdyń «Qaıyrymdy qala turǵyndarynyń kózqarastary» degen shyǵarmasyndaǵy memlekettiń paıda bolýy, ondaǵy teksizdiktiń ómirge kelýi, ıdeal qala halqynyń moraldyq beınesi, qala ákimderine qajetti adamgershilik qasıetter, ár adamnyń baqytqa jetý úshin búkil qoǵam bolyp tirshilik etý kerektigi týraly aıtylǵan pikirleri búginge deıin ózekti.
Ǵylymy men bilimi, mádenıeti qaryshtap damyǵan Otyrar qalasynan shyqqan ál Farabı babamyz «Qaıyrymdy qala turǵyndary» traktatyn jazý barysynda Shyǵystyń júzdegen shaharyn aralap kórdi. Kóne Sham men dańqy dúrildegen Baǵdatqa da barady. Sol saparlarda kórgen-túıgenderiniń, rýhanı izdenisiniń nátıjesinde «Qaıyrymdy qala turǵyndary» atty teńdessiz eńbek dúnıege keldi. Sol babamyzdyń oıyn biz myń jyldan keıin qaıta jazyp, ony jas urpaq sanasyna sińire berýdi kózdep otyrmyz. Biz ál-Farabı, Abaı syndy uly tulǵalar eńbekteriniń memlekettik táýelsizdikti nyǵaıtý, ult tutastyǵyn uıystyrý, jastardy otansúıgishtikke, patrıotızmge tárbıeleýdiń negizi ekenin umytpaýymyz kerek. Ál-Farabıdi tanyǵan, Abaıdy túsingen urpaq óziniń ulttyq kodyn tez tabady degen oıdamyz.
Degenmen, ál-Farabıdi taný, Abaıdy túsiný ońaı sharýa emes. Osynaý alyp tulǵalar óz bıigin ońaı aldyrsa, uly bola ma?! Farabıdi, Abaıdy túsinýge úlken ishki daıyndyq kerek. Ál-Farabıge, Abaıǵa barý úshin aldymen óz zamandastaryńdy túsin. Shymkent qalasynyń úlken kóshelerine búgingi qazaq poezııasynyń jarqyn ókilderiniń bir-bir shýmaq óleńderin ilýdegi bir maqsat osy. Ekinshi bir maqsat, óleń oqyp ósken urpaqtyń ishki álemi sulý bolady. Ishki álemi sulý adam qylmystan qashyq bolady, adamdarǵa qaıyrymdylyq jasaýǵa asyq bolady. Qaıyrymdy adamdary kóbeıse, qala da qaıyrymdy bolady. Ulttyq kodty tabýdy júzege asyrýdyń eń senimdi joly – rýhanııatyńa oralý!
Osy jerde bir máselege erekshe toqtalǵym keledi. Keshegi demalys kúnderi áleýmettik jelide Nur-Sultan qalasynda jańajyldyq shyrsha merekesi bastalyp, onyń qaıyrymdy qala konsepsııasymen júzege asyrylatyny, «Qaıyrymdy qala» deıtin ánniń tusaýy kesiletindigi jarııa bolyp, oǵan otandastarymyz ózderiniń pikirlerin qyzý bildirdi. Pikirlerdiń kópshiligi «Shymkent ózin qaıyrymdy qala etip jarııalaǵannan keıin elordalyqtardyń mundaı qadamǵa barýy «jıendik jasaý», ıaǵnı plagıat bolyp tabylady» degenge kelip saıady. Biz mundaı pikirlermen múlde kelispeımiz. Ras, «Qaıyrymdy qala» degen ıdeıany júzege asyrýǵa alǵash talpynys jasaǵan – Shymkent qalasy. Biraq ol basqa qalalar qaıyrymdy qala bolmasyn degendi bildirmeıdi. «Qaıyrymdy qala» degen ıdeıany jalǵyz Nur-Sultan qalasy emes, elimizdiń basqa qalalary da ilip áketse, qanekı! Oǵan tek qýaný kerek, elordalyqtardyń osynaý qadamyn qýana quptaý kerek. Elimizdiń búkil qalasy qaıyrymdy qala bolyp jatsa, baıtaq Qazaqstanymyz álemge qaıyrymdy memleket bolýdyń úlgisin kórsetpeı me?! Úlkenimiz de, kishimiz de osy murattyń jolynan tabylsaq, ol Shákárim atamyz aıtqandaı, «Jetpeseń de alǵanyń» bolyp shyqpaı ma?!
Kelesi jyly 175 jyldyǵy memleketimizde keń kólemde atalyp ótiletin Abaı atamyz «Adamnyń adamshylyǵy isti bastaǵandyǵynan bilinedi!» deıdi. Endeshe, iske sát, «Qaıyrymdy qala men onyń qaıyrly turǵyndary!»
Erlan AITAHANOV,
Shymkent qalasynyń ákimi
