– Beınelep aıtqanda, Aıtmatov shyǵarmalaryn oqyp bolǵan soń, Aı ústinde bireý otyrǵandaı sezimmen aspanǵa kóz salasyz, sol aıdan essizdik pen qusanyń, umytylǵan qasıetterdiń belgisindeı Naıman ananyń aq oramalyn kórgendeı bolasyń. Aıtmatov qalamynyń osy sıqyry, adam janyn tebirentetin jumbaq qýaty barlyq shyǵarmalaryna birdeı berildi me?
Osmonakýn IBRAIMOV:
– Aıtmatov – kosmıkalyq keńdikterdiń, ıakı ıntellektýaldyq bıiktik pen adamdyq tereńdikterdiń adamy. Tańǵalatyn bir dúnıe, Aıtmatovtyń keńdigi men tereńdigi ómirden ótken soń burynǵydan da anyǵyraq baıqalýda. Onyń jazýshylyq, gýmanıstik qadiri asqaqtap barady.
Beken YBYRAIYM:
– Qaı qalamgerdiń de ıntýısııasy, ıntellektisi shyǵarmalarynan árkelki deńgeıde belgi beredi. Kóp qupııa júıeli eńbekke, kóńil kúı shabytyna, t.b. keshendi áserlerge baılanysty. Endeshe, qulshynǵan qalamnyń qyzýy men qýaty qaı shyǵarmanyń da kórkemdik álemine áser etpeı qalýy múmkin emes.
Serik ASYLBEKULY:
– Aıtmatov shyǵarmalary – ádebı kórkemdigi, tereń psıhologızmi, ıntellektýaldyq potensıaly turǵysynan álemdik ádebıettiń Fedor Dostoevskıı, Djek London, Ernest Hemıngýeı, Mıhaıl Sholohov, Gabrıel Garsıa Markes sekildi alyptarynyń eń tańdaýly degen týyndylarynan eshbir kem soqpaıtyn adamzattyq qundylyqtar. Al osyndaı bıikke kóterilgen onyń týyndylarynyń oqyrmandardy eriksiz baýrap alatyn sıqyry nede degen suraqqa keler bolsaq, menińshe, eń aldymen onyń kókiregin jaryp shyqqan týyndylarynda sýretteletin ómirlik sıtýasııalardyń barynsha shynshyldyǵynda, olardyń syrshyl lırızminde, adamzatqa ortaq gýmanıtarlyq problemalardy jurttan buryn ańǵara biletin, seze biletin zerektiginde.
Jalpy, gýmanıtarlyq problemalar degennen shyǵady, eger adamzat, ony basqaryp otyrǵan qazirgi at tóbelindeı azǵantaı elıta negizinen eń aldymen biz ómir súrip otyrǵan zamannyń eń kókeıkesti rýhanı máselelerin sheship almaı, tek qoǵamnyń tehnologııalyq damýyn kúıittep kete beretin bolsa, bul túptiń túbinde bárimizdi tyǵyryqqa aparyp tiremeı qoımaıdy, tipti mundaı birjaqty damýdyń aqyry bizdi planetarlyq deńgeıdegi apatqa ákelýi múmkin. Demek, tumsyǵyna atomdyq bombalar ornalastyrylǵan, júzdegen, tipti myńdaǵan kılometr qashyqtyqqa jaryqqa tán jyldamdyqpen áp-sátte jetip baryp, dittegen nysanalarynyń kúlin kókke bir-aq ushyratyn joıqyn ballıstıkalyq raketalardy oılap tapqan zor tehnıkalyq sana ıeleriniń bir kúni jer atty planetamyzdyń oıpan-toıpanyn shyǵarmasyna eshkim kepildik bere almasa kerek. Sondyqtan da, asyly, endi aldaǵy ýaqyttarda, kúnnen-kúnge álemdik deńgeıdegi osyndaı qaýip-qaterler ýshyǵyp turǵan myna zamanda – saılaýshylardyń memleketter men halyqaralyq qaýipsizdik uıymdarynyń tizginin gýmanıtarıılerge bergeni durys bolar edi.
Qazirgi mynaý biz ómir súrip otyrǵan kezeńde adamzatty aldan kútip turǵan osyndaı daǵdarystardy kúni buryn sezip, olardy kórkemdik ári fılosofııalyq turǵydan barynsha jetemizge jetkizip beınelep bere alatyn Aıtmatov sekildi alyp sýretkerlerdiń bolmaýy nemese bolsa da tapshy bolýy bizdiń órkenıetimizdiń durys jolmen damýyna úlken kedergi bolyp turǵany sózsiz. Esterińizde bolar, XX ǵasyrdyń ekinshi jartysynda dúnıege kelgen Aıtmatov shyǵarmalarynda beınelengen tabıǵı tepe-teńdiktiń buzylýynan paıda bolǵan ekologııalyq apattar men máńgúrttik dep atalatyn saıası-áleýmettik fenomenniń sol kezdegi Keńes Odaǵynyń oqyrmandaryna ashyq kúndegi naızaǵaıdaı áser etip, jappaı toǵysharlanýǵa bet alǵan sosıalıstik realızm úrdisinde tárbıe alǵan keńestik, kommýnıstik sana ıelerin úlken rýhanı katarsıske túsirgeni. Sondyqtan da Shyńǵystyń «Borandy beket», «Jańǵyryq» (jańǵyryq degen sóz – omonım, onyń birinshi maǵynasy oryssha eho bolsa, ekinshi maǵynasy aǵash jaratyn nemese ólimge kesilgen qylmyskerlerdiń basyn shabatyn dóńbek, kespeltek bórene aǵash degendi bildiredi) romandary kezinde Keńes qoǵamynda buryn-sońdy bolmaǵan rezonans týdyrǵan bolatyn.
– Jalǵyzdyq konsepsııasy Aıtmatov shyǵarmalarynda kýlttik obrazdar týdyrdy. Aıtmatov «jalǵyzdyǵynyń» máni nede?
Osmonakýn IBRAIMOV:
– Aıtmatov ózi jaıly, adamdyq, tulǵa retindegi taǵdyry jaıly óz shyǵarmalarynda azdap aıtyp ketti. Biraq solardyń arasyndaǵy aıdaı ashyq anyǵy Shyqańnyń tulǵalyq, adamdyq qasıetine jaqyny kosmos monahy, ıaǵnı Fılofeı boldy. Men Fılofeıdi Aıtmatovtyń metafora retindegi portreti dep túsinemin. Osy jaıly Shyńǵys aǵa «Kassandra tańbasy» romanynda ábden qyzyqty jazdy.
Jalǵyzdyq – bizdiń zamannyń eń keń taralǵan ıntellektýaldy dramasy. Onyń sebebin bir sózben túsindirý qıyn. Eń negizgi sebebi – bir kezderde mıllıondaǵan adamnyń júregine úmit otyn jaqqan áleýmetttik jáne saıası ıllıýzııalardyń iske aspaǵany, ótken zamannyń sońynda birjola qıraǵanǵa uqsaıdy. Basqasha aıtqanda, rýhanı daǵdarys, onyń ishinde dinder qaqtyǵysy árqaısysymyzdy moraldyq turǵydan tyǵyryqqa tiredi. О́z janymyzdy mazalaǵan suraqtarǵa jaýap tappadyq. Máselen, Hemıngýeıdiń ómirine qarańyz. Selındjer, Iýkıo Mıshıma, Markes... Orys aqyny Iýrıı Kýznesovtyń: «Iа v pokolene drýga ne nashel...» degen joldary dál Aıtmatov haqynda aıtylǵandaı.
Beken YBYRAIYM:
– Jalǵyzdyq «máselesi» – jer planetasy halyqtarynyń folklorynda da, jalpy álem ádebıetinde de ázelden beri ártúrli yńǵaıda sıpattalyp, saralanyp kele jatqan tanys gáp. Degenmen, ǵylymı oı men kórkemdik oıdyń ózara yqpaldasa damýyna sáıkes XIX ǵasyrdan bastap, kórkem týyndylardyń mazmundyq ereksheligine alýan rakýrsta, qıly maqsatta zor áser etkeni málim. Er Tarǵynnyń mertikken sáti nemese Tólegenniń aspanda ushqan alty qazǵa muń shaǵýy sekildi oqıǵalyq-psıhologııalyq sát-epızod úlgisinde qalmaı, mazmunnyń ajyramas, tabıǵı estetıkalyq, ózekjardy syry men shyndyǵyna aınaldy.
Adam men bolmystyń, adam men qoǵamnyń, adam men memlekettiń, adam men adamnyń obektıvti jáne sýbektıvti qarym-qatynastarynan týyndaıtyn qaıshylyqtar men úılesimder qısapsyz. Sol taraptan jeke taǵdyr men soǵan tikeleı nemese janama áser etetin yqpaldardy sol dáýirge tán kezeńdik nemese jalpyýaqyttyq kontekste baıyptaý qajettiligin týdyrǵan – zamannyń kúrdeli, san salaly qubylystary. Kúndelikti turmys-tirshiligi men keleshek taǵdyryna – shamamen jobalanǵan, buǵan deıingi salystyrmaly túrde daǵdyly, úırenshikti sezilgen dúnıege endi oıda joqta jarq etken jasyndaı tosyn sáýle túsirgen, aıtyp bolmas, ańǵaryp bitpes aýyr zardabyn tıgizgen ıdeıalyq umtylystar qaqtyǵysy ásirese XX ǵasyrda jan shydatpaı asqyndy, taktıkasy tabylǵanymen, strategııalar qarsylyǵy shıelenise tústi. Bir ǵasyrda ǵana tutanǵan eki dúnıejúzilik soǵys tarıhtyń tyǵyryǵynan, alasapyranynan shyǵýdyń joldaryn izdeýge májbúr etti. Endi burynǵy kóztanys jalǵyzdyq fılosofııada da, ádebıet pen ónerde de aıryqsha kórkemdik kategorııaǵa aınalyp, túrli «ızmderdiń» taralýyna túrtki boldy. О́mirdiń bir qaraǵanda, qarapaıym sııaqty, al túptep kelgende, tamyrlary ábden matasqan da shatasqan, aldaý men adastyrýǵa qolaılaıtyn múmkindikterin barlaý-baıyptaý ádebıettiń problemalyq ózektiligine alabóten áser etti. Endeshe, zamanynyń eń kókeıkesti, eń kúrdeli máselelerine qashanda zer salyp, únemi ońtaıly sheshimin, laıyqty jaýabyn izdegen oıshyl sýretkerdiń shyǵarmalarynda jalǵyzdyqtyń alýan sıpattaǵy mazmundyq-estetıkalyq birlik retinde biregeı konsepsııalyq sıpat alýy zańdy bolatyn.
Serik ASYLBEKULY:
– Negizinen jalǵyzdyq degenimiz bar adamnyń basynda bar jaǵdaı ǵoı. Sondyqtan da atamyz Qazaq: «Qudaı – jalǵyz, men – jalǵyz» nemese «Atadan on bolsań da, ár basqa – bir jalǵyzdyq» deıdi. Menińshe, jalǵyzdyqtan qashýdan da, úreılenýdiń de qajeti joq sekildi. Múmkin ol – adamnyń sanaly ındıvıd retinde damýynyń eń basty sharty bolýy. Táńirimiz bizdi óz taǵdyrymyzdy ózimiz jasaýymyz úshin, tyrbanyp tirshilik etýimiz úshin, aqyrynda óziniń aldyna bararda bizdiń kim ekenimizdi tanyp bilý úshin osylaı jaratqan shyǵar. Menińshe, Sh.Aıtmatov – osyny tereń túsingen sýretker.
– Adamdy janýardan bólip qaramaıtyn avtor teńiz jaǵalaı júgirgen tarǵyl tóbet, balyqshy shal, Gúlsary men Qaranar syndy taǵdyrly hám jalǵyz janýarlardy keıipker qylýynda qandaı ádebı astar bar? Jáne bul kórkem shyǵarmada qanshalyqty utymdy tásil?
Osmonakýn IBRAIMOV:
– Aıtmatov o bastan janýarlardy adamdardan bólip qaraǵan joq. Menińshe, dúnıege kózqarasy jaǵynan Shyńǵys Aıtmatovty jańa dáýirdiń Fransısk Assızskııi sııaqty tulǵa dep esepteımin. Álbette, Shyńǵys Fransısk sııaqty uly bolmady. Biraq at pen túıeni, aspandaǵy qyran búrkitti, túzdegi qasqyrlardy jaqynym, taǵdyrlasym dep sezindi. Olardyń obrazyn sýrettedi. Beınelegende de taza hám pák mahabbatty janymen kórsete aldy. Aıtmatovtyń talassyz gýmanızmi, mine, osynda.
Beken YBYRAIYM:
–Taǵdyr men bolmystyń san syrly, san qyrly sabaqtastyǵy men qaıshylyqtaryn sımvoldyq máni bar aıryqsha «keıipkerler» arqyly paıymdaý men beıneleýdiń múmkindikteri mol. Adam taǵdyryn, tanymdaǵy jańǵyrýlaryn, qoǵamdyq bolmystyń dáýirlik kelbetin kórkemdik baıyptaýdyń ózindik úlgisi retinde paıdalaný – qalamgerdiń kórkemdik oılaýynyń «kýási» ári maqsatty umtylysynyń nátıjesi. Keńestik dáýirde ashyq aıtýǵa erik berilmeıtin aqıqatty aıshyqtaýda, aıtýda megzeý, astarlaýǵa ushtasatyn keıipkerlerdiń ózindik boljaldy nysanasy men astarly mazmunmen baıyǵan salmaǵy bolǵany aıan.
Mundaı tásildi qoldanǵanda, basqasha aıtqanda, astarlaý men tuspaldaýda «qolǵa ustarlyqtaı» naqtylyq mardymsyz sezilgenimen, emeýrin, ıshara arqyly nebir qııan, qıyrdy qııalmen sharlaýǵa ushyratyn qısyn jetkilikti. Álbette, dereksizdik, bulyńǵyrlyq jón-josyqsyz josyǵan, saý basty sarsańǵa salatyn buldyr-býaldyr elester álemine ulasyp ketse, árıne sóz basqa. Kórkemdik logıkasy syńarezýlep, bet aldyna laǵyp ketpeıtin, tııanaǵy myzǵymaıtyn, estetıkalyq ańsary mazdaǵan, naǵyz kórkemdik birlikke aınalsa, shyndyqty baıyta túsedi. Ádebı astar degenińiz osy shyndyqpen tikeleı sabaqtas. Al utymdylyǵy sheberlikke baılanysty. Mysal keltirý, taldaý – arnaıy, jeke zertteýdiń júgi.
Serik ASYLBEKULY:
– Áıgili qyrǵyz jazýshysy óziniń shyǵarmalarynda janýarlardy ádeıi adamdandyrady (ochelovechıvaet). Ondaǵy maqsaty, birinshiden, olardyń ómirin, tirshiligin solardyń ıeleri – adamdarmen baılanystyrý bolsa, ekinshiden, olardyń aýyr tirshiligin oqyrmandarǵa túsiniktirek ete túsý.
Islam dinin zerttegen ǵulamalar adamdy «halıfa (orynbasar)» dep ataıdy. Qurandy osy túsinik basynan aıaǵyna deıin kókeı ótedi deıdi olar. Demek, adam jaratýshynyń jerdegi orynbasary bolsa, oǵan artylatyn senim de, júkteletin mindet te óte zor bolyp shyqpaı ma? Endeshe, Táńirisi basqa jaratyndylarynan erekshelep, sanaly ındıvıd etip jaratqan jarǵaq qulaqty, jalpaq basty pendeńiz myna jer atty planetadaǵy kúlli tirshilik ıeleriniń – taýlar men tastardyń, bulaqtar men ózenderdiń, teńizder men muhıttardyń, olardyń baýraılary men jaǵalaýlaryn meken etetin ósimdikter men janýarlar áleminiń, ıaǵnı bútkil flora men faýnanyń saý-salamattyǵyna jaýapty degen sóz. Sondyqtan da Sh.Aıtmatov adamdardyń jer betindegi osy bir uly mıssııasyn jan-jaqty asha túsý úshin óziniń shyǵarmalaryna adamdarmen qatar Alataý men Ystyqkóldi de, Qaranar men Gúlsaryny da, Tasshaınar men Aqbórini de bir-bir keıipker etip ala otyryp, álemdegi Alla taǵala jaratqan uly birlesik pen úılesim saltanat qurǵan tabıǵı qalpynda sýretteıdi. Sonda ǵana baryp bolmystyń shyndyǵy bútindele túsedi.
– Momyn qart pen Ábýtálip ustazdy, ıakı Borandy Edige men malshy Tanabaıdy nemese Altynaı, Jámıla, Begimaılardy ne baılanystyrady? Ortaq harakterlik minez bar ma?
Osmonakýn IBRAIMOV:
– Ábýtálip pen Tanabaıdy, Altynaı men Edigeni jaqyndatyp turǵan bir dúnıe bar. Mahabbat. Bul keıipkerlerdiń báriniń sezgeni de, kórgeni de mahabbat. Aıtmatov fılosofııasyndaǵy mahabbat konseptisi – bólek hám erek uǵym. Onyń mahabbat konseptisine gedonızm, qasiret pen tragedııa, tipti ómirdiń qyzyq shaqtary da kiredi. Tragızm – Aıtmatovtyń ómirlik kózqarasynyń negizi, tipti irgetasy desek bolady.
О́miriniń sońynda bergen bir suhbatynda qalamger: «Lıýbov – bogınıa býdýshego. Bez lıýbvı ne mojet byt býdýshego ý cheloveka. Lıýbov – osnova jıznı. Ne býdet lıýbvı – ne býdet svıazannyh s neıý strasteı̆. I jızn cheloveka stanet opýstoshennoı̆. I potom, ne býdet lıýbvı – ne býdet deteı̆, faktora, svıazýıýshego nas s býdýshım. Vse, chto dano prırodoı̆, zvezdamı, Kosmosom, – lıýbov v sebıa vklıýchaet. Lıýbov – eto sımfonııa, tochnee, mırovaıa sımfonııa», – degen edi.
Beken YBYRAIYM:
– «Baılanystyratyn», úndestiretin – rýhanı tazalyqqa umtylý, óz keziniń kúrdeli qaıshylyqtarynyń telegeıinde qarmanyp júrip, óz baqytyn tabýǵa, ádilet izdeýge qulshyný. Álem ádebıetinde keıipkerlerdi «týystastyratyn» minezder kóp-aq. Fılosofııada da, psıhologııada da, ádebıette de buǵan mysaldar az emes.
– Aıtmatovty keńestik júıeniń sońǵy jazýshysy dep aıta alamyz ba?
Osmonakýn IBRAIMOV:
– Aıtmatovtyń ómirlik jáne shyǵarmashylyq jolyndaǵy basty dúnıe – ol naǵyz keńes jazýshysy bola aldy. «Keńes adamy» degendi qalaı túsinemiz? Mundaǵy bar gáp ushy-qıyrsyz uly derjava Keńes odaǵy men Shyńǵys Aıtmatov shyǵarmashylyǵynyń bir dáýirge tap kelýinde. Adamzattyń bir tutastyqta, ajyramas birlikte bolýyn qalaǵan Aıtmatov úshin Keńes ımperııasy adamdyq, gýmanıstik tájirıbe boldy. Ras, onyń Keńes Odaǵymen qarym-qatynasy – ambıvalentti qatynas boldy. Sodan keıin rızashylyq ta, narazylyq ta, súıý de, jatyrqaý da, kerek bolsa, jek kórý de boldy. Imperııanyń iri synshylarynyń biri bolsa da, Shyńǵys aǵa shynyna kelgende odaqtyń bir zamatta qulap ketýin qalaǵan joq. Dál osy úshin Aıtmatovty «ımperııanyń sońǵy jazýshysy» desek qatelespeımiz. «Taýlar qulaǵanda» romanyn qaısybir deńgeıde osy uly ımperııanyń kúıreýin joqtaǵan rekvıem jáne ótken dáýirmen qoshtasý zary dep sanaımyn. Romannyń bas qaharmany Arsen Samanchın da qaza taýyp, kúıregen bútin bir dáýirdiń sońynan birge ketti.
Beken YBYRAIYM:
– «Imperııa», «keńestiń sońǵy jazýshysy» degen paıym-baılamdarǵa baılanysty birin biri qoldaıtyn da, bir-birin joqqa shyǵaratyn da jaýaptar az aıtylmasa kerek. Degenmen, «sońǵy» degenge kelise qoıý qıyn. Eger basqalar kóz jetkizip, dáleldeı alsa, bul pikirimnen bas tarta alamyn. Qalaı degenmen, qaı pikir de aıqyndalǵan, mysaly men dáleli jetkilikti shyndyqqa súıenedi ǵoı. Ony da qatyp qalǵan qaǵıda dep qabyldaýǵa bolmas. Árqıly sebepter yqpalynan týǵan ótpeli, ýaqytsha «lebiz» be, aqı-taqı aıqyndap, kóńil uıyǵan tujyrymy ma, sony da eskergende, tartynyp qalasyz. Shyńǵys Aıtmatovty «nege sońǵysy» desek, jaýap tabylar-aý, alaıda kim qaı turǵydan, qandaı maqsatpen, qaı deńgeıden pikir aıtqanyn eskergende, emosııalar men tolǵanystar sharpylystarynyń birazǵa «shabatynyn» da shamalaýǵa bolar. Degenmen, basqasyn aıtpaǵanda, myzǵymas krıterıı retinde eń aldymen júginerimiz qaısysy: sol dáýirde ómir súrgeni me, álde sol kezeń talabyna beıimdelgeni me, t.t. Teginde, «sońǵy» dep tujyrý – asyǵystyq. «Sońǵydan» keıin taǵy da jańa «sońǵy» kelmesine eshkim kepildik bere almasa kerek. Kezeńdik, samal emosııa, jel emosııa tastaı tapjylmaıtyn tujyrym emes.
Taǵy da burylyp qarasańyz, «Keńestiń sońǵy qalamgerleri» keshegi keńestik respýblıkalardyń barlyǵynda áli de bar ekeni ras. Olaı bolsa...
Serik ASYLBEKULY:
– Aıtmatov Keńes Odaǵy dep atalatyn ımperııanyń ıdeologııasyna emes, adamzattyń shynaıy ımandylyqqa negizdelgen uly murattaryna qyzmet etti, sondyqtan da ony keńestik ımperııanyń sońǵy jazýshysyna balaý shyndyqqa qııanat bolar edi.
– Jazýshynyń sońǵy romany «Taýlar qulaǵanda» ýaqytynda óz baǵasyn ala almady. Aqyrǵy tynystyń oqyrman men ádebıetshiler arasynda talqylanbaýyna ne sebep boldy?
Osmonakýn IBRAIMOV:
– Iá, bul postmodernıstik roman oqyrmandardyń da, synshylardyń da laıyqty baǵasyn ala almady. Negizgi sebep – ǵalamdyq daǵdarys boldy. Roman oqyrman kitaptan alystap qalǵan tusta jaryqqa shyqty. Ekinshi jaǵynan, roman Aıtmatovtyń kórkemdik-estetıkalyq jaǵynan, stıldik jaǵynan, konseptýaldyq jaǵynan kórkemdik deńgeıge jetpeı qalǵan birden-bir shyǵarmasy boldy. Biraq uly ımperııanyń joǵyn joqtaǵan, ǵalamdyq daǵdarystyń gýmanıtarlyq kesapattaryn alǵashqy bolyp baǵalaǵan shyǵarma osy «Taýlar qulaǵanda» romany ekenin moıyndaý kerek.
Beken YBYRAIYM:
– «Taýlar qulaǵanda» romany kezinde qolyma túse qoımady da, oqı almaı qaldym. Al keńinen talqylanbaýyna sebep kóp shyǵar. Kezinde Keńes Odaǵy jer júzindegi eń oqyrmany kóp el edi, keıin ádebıetke degen taza, shynaıy ynta-yqylasty beıbastaq, berekesiz buqaralyq aqparattar tasqyny, dúmbilez, ortaqol ǵana týyndylardy álem ádebıetiniń úzdik týyndysy dep, kópe-kórneý ótirik maqtap nasıhattap, qalyń oqyrmandy adastyrý men turmystyń aýyrtpalyǵy basyp ketken bolar.
– Aıtmatov qalamyna, Aıtmatov jazýyna ǵana tán belgiler qandaı?
Osmonakýn IBRAIMOV:
– Menińshe, osy oraıda Aıtmatovtyń jańa kezeńi bastaldy dep oılaımyn. Búgingi ekologııalyq máselelerdi eń birinshi bolyp kótergen Shyqań ǵoı. «Qudaıdyń qudiretimen jaralǵan Jer planetasyn saqtaı alamyz ba?» dep problemany tótesinen qoıǵan qazaq pen qyrǵyzdyń ortaq perzenti Aıtmatov qoı. Men ony Pýshkın jazǵan mándegi Paıǵambar («Prorok») jazýshy dep sanaımyn. Aıtmatovsyz adamzat – bir dúnıesi kem adamzat.
Beken YBYRAIYM:
– Bul suraqtyń jaýaby Shyqańnyń kózi tiri kezinde de, keıin de talaı aıtylǵan, jazylǵan, sondyqtan qaıtalamaıyn. Nemese arnaıy maqala jazý, zertteý júrgizý qajet.
Serik ASYLBEKULY:
– Aıtmatov qalamyna tán belgiler, eń aldymen, shynaıylyq, syrshyl lırızm, planetarlyq deńgeıdegi oılaý júıesi. Ol shyndyqty sulýlyqpen ushtastyra bilgen sýretker. Eger Sh.Aıtmatovtyń keıipkerleriniń ishki álemi sulý bolyp kelse, onyń sebebin osy jazýshynyń jan sulýlyǵynan izdegeısiz. Álemge áıgili Flober óziniń Bavarı hanym dep atalatyn súıikti keıipkeri ólgende: «Bul – men ǵoı!.,» dep, bekerden-beker aǵyl-tegil bolyp jylaǵan joq, óıtkeni ol osy bir súıkimdi, ári baqytsyz áıelge óziniń jan dúnıesiniń bir bólshegin berip edi ǵoı qanshama aılar boıy osy týyndyny jazyp otyryp. Endeshe aıaýly Jámıla men Danııardy da, «Borandy bekettegi» Edige men «Aq kemedegi» balany, «Jańǵyryqtaǵy» Bostondy da Shyńǵystyń ózi dep uqqanymyz lázim.
– Ol ózin HH ǵasyr adamy dep eseptedi. Aıtmatov jatsynǵan jańa ǵasyrda kórkem ádebıet qaıta órkendep, aıtmatovshyldar týýy múmkin be?
Osmonakýn IBRAIMOV:
– Álbette, múmkin.
Beken YBYRAIYM:
– Bári de múmkin, «múmkin» bolmaýy da ǵajap emes.
Serik ASYLBEKULY:
– Eger «ádebıet – ulttyń, halyqtyń jany bolsa», adamzat tiri turǵanda kórkem ádebıet ólmeıdi. Adam balasynyń boıyndaǵylardyń ishindegisiniń eń aıaýlysy – onyń sezimi. Qazirgi zamandyq robottar aqyldy almastyrǵanmen, adamnyń sezimderin almastyra almaıdy, demek, keler zamannyń óz Áýezovteri men Aıtmatovtary týary zańdylyq dep uǵýymyzǵa bolady.
– Onyń shyǵarmalary ǵalamnyń 165 tiline aýdarylyp, jalpy 67 mıllıonnan astam danamen 130 elde jaryq kórdi. IýNESKO-nyń málimetinshe, olar 1998 jyly 830 ret basylǵan. Álemde Shekspır men Tolstoıdan keıingi eń kóp oqylatyn úshinshi jazýshy Aıtmatov shyǵarmashylyǵy aınalasynda ashylmaǵan syr, aıtylmaǵan sóz, taldanbaǵan shyǵarma bar ma?
Osmonakýn IBRAIMOV:
– Uly synshy V.Belınskıı Pýshkındi baǵalap otyryp, bylaı aıtqan: «Pýshkın – predstavıtel sovremennogo chelovechestva. On est jızn, jızn praktıcheskaıa, bespokoınaıa, vechno dvıjýshaıasıa». Shyńǵys Aıtmatov eshqashan jany jaı tappaı, bir tynym almaı, keıde tún uıqysynan bezip el turmysyn, adamzattyq problemalardy oılady. Bálkim, osy úshin Aıtmatovty «adamzattyń Aıtmatovy» dep aıtamyz. Osy úshin Shyńǵys Aıtmatov ólmes hám óshpes jazýshyǵa aınaldy, árqashan máńgi jasaı beretin oıshyl, jańa sýretker.
Beken YBYRAIYM:
– Shynaıy kórkem shyǵarma qashanda kópqyrly. Qalamgerdiń kóńil kózi shalǵan ómir, bolmys keńistigi shartty túrde ótken men búgindi, bolashaqty da qamtıdy. Demek, yjdahat pen yntanyń, qııal men zeıinniń áleýeti hám nysanasyna qaraı «ashylmaǵan syr, aıtylmaǵan sóz» tabylatyny talassyz.
Serik ASYLBEKULY:
– Biz shyǵarmalaryn taldap, tarazylap otyrǵan bul qyrǵyz jazýshysynyń bir boıynda sýretkerlik pen synshyldyq sátimen toǵysqan. Barsha talantty jazýshylardyń tabıǵatynda sýretkerlik bolǵanymen, tereń, jan-jaqty ıntellektiden týatyn suńǵyla synshyldyq kóp ushyrasa bermeıdi. Al synshyldyq negizinen fılosoftarǵa kóbirek tán sapa. Sondyqtan týmysynan ári sańlaq sýretker ári tereń oıshyl bolyp jaratylǵan sırek daryn ıesi Sh.Aıtmatovtyń shyǵarmalarynyń áli biz baıqap, tanyp úlgermegen qyrlary men syrlary, árıne, jetkilikti. Asa kórnekti frazsýz jazýshysy Lýı Aragonnyń onyń «Jámıla» povesi haqynda bildirgen: «Bul mahabbat jaıly jazylǵan jer betindegi eń ádemi hıkaıa» degen pikiri teginnen tegin aıtylmasa kerek.
Sózge sóz qosylsa...
Júsipbek QORǴASBEK
Meniń Aıtmatovym
Qardaǵy gúl, soǵys jyldaryndaǵy mahabbat, ozbyrlyqqa qarsy turý degen sııaqty sezimder ádebıettiń álippesi ispetti taqyryptar. Oǵan oqshaý oqıǵa, sırek sıýjet asa qajet bolmaýy da múmkin. Ondaı týyndylar bizge lıro-epostyq jyrlardyń jalǵasy sııaqty áser etedi. Bári oryn-ornyna qoıylǵan, qalaı bastalyp, qalaı aıaqtalatynyn shamalaısyń.
Alaıda álem ádebıetinde jaryp shyǵý úshin anyq sıýjet, qanyq oı, ótimdi ıdeıa kerek. Onyń úsheýi de Shyńǵys Aıtmatovtyń «Teńiz jaǵalaı júgirgen tarǵyl tóbet» povesinde bar. Jazýshy alǵashqy povesterin sosrealızm úlgisinde jazsa, sońǵy atalǵan povest qatal realızm baǵytynda týǵan.
Biz sosıalızm ıdeıalary mahabbatqa da aralasqan zamanda ómir súrdik. Biraq sosıalızm ıdeıalary jer sharyn túgel jaýlap alǵan joq qoı. Sondyqtan keńes dáýirinde týǵan ádebıettiń ańyzy sol keńistikte ómir súrgender úshin ǵana áserli bolǵany shyndyq.
Maǵan «Jámılaǵa» uqsaıtyn shyǵarmalar qazaq ádebıetinde nege kóp degen oı keledi. Sebebi Qazan tóńkerisinen bastalǵan áıel teńdigi taqyryby soǵys jyldaryndaǵy jetim-jesirlikke ınersııamen qalaı kelip qalǵanyn ózimiz de baıqamaǵan sekildimiz. Al sosıalıstik júıeniń yqpalyndaǵy elderde bolmasa, álem ádebıetinde ondaı taqyrypqa muqtajdyq bolmaǵan sııaqty.
«Jámıla» povesinde soǵys jyldarynda kolhozdyń at arbasyn aıdaǵan jas bala jolaı úıine qaraı burylady. Osy kezde esik aldynda Orazymbet degen bas kóterer azamattyń apasyna digirlep daýys kóterip turǵan ústinen túsedi. Sóıtse, jeńgesi Jámılany at arba aıdaýǵa shaqyryp kelgen kelisi eken.
Sezimge qurylǵan sıýjet, kóńil qımaıtyn aıaýly beıneler, olarǵa qııanat istegisi keletin dókirlik, bári de etene kórinister. О́ziniń basynan ótken ashyly-tushyly ómirdi ózine qaıta áńgimelep bergende kóńili bosap sala beretin oqyrman da bóten emes.
Mine, osy shyǵarma bizdiń kishigirim ańyzymyzǵa aınaldy. Biraq álemdik klassıka bolyp qalǵan-qalmaǵanyna ýaqyt tóreshi. Sebebi budan da ashy jazylǵan, adam tabıǵatyna budan da tereń boılaǵan, áleýmettik qaıshylyqtardy budan da ótkir sýrettegen shyǵarmalar alǵa tústi. Al kezinde el jappaı oqyǵan «Jámıla» povesinen tańdaıymyzda kermek dám ǵana qaldy.
Muny Shyńǵys Aıtmatov ózi de ishteı baıqap, baǵamdaǵan sııaqty. «Jámıla» men «Alǵashqy muǵalimniń» deńgeıinde súıikti jazýshy ǵana bolyp qalatynyn túsingen tárizdi. Bul arada «Áıtpese adamzattyń Aıtmatovy» bola ma?» degen suraq ózinen ózi týyp tur.
Shyńǵys Aıtmatovtyń zamanynda álem ádebıetiniń bir shıregi ǵana Lenındik syılyqpen ólshendi. Al tutas álem ádebıetiniń ólshemi Nobel syılyǵy boldy. Osy Nobel syılyǵyn alǵandardyń shyǵarmalaryna berilgen anyqtamalardy bir súzip shyqqannyń ózinde kóz aldyńyzǵa aıqyn kartına keledi.
Máselen, «sırek kezdesetin jan men tán tazalyǵyna toly bolǵany úshin» degendeı baǵany «Jámılaǵa» da berýge bolar edi. Biraq keńes zamanynda jeke bastyń qaıshylyǵy bolǵanmen, qoǵam qaıshylyǵy degen bolǵan joq. Jazýshylarǵa adam tabıǵatyn ashqanmen, qoǵam tabıǵatyn ashýǵa shekteý qoıyldy. Sondyqtan da bul shyǵarma jeke mahabbat lınııasy sheńberinde ǵana kórinis tapty.
«Jámıla» povesi sóz joq, jazýshynyń «dúr etken talantyn» aıqyn baıqatty. Biraq biz odan da góri «Aq keme» povesine kóbirek kóńil aýdarýymyz kerek sııaqty. Mundaǵy ákesiniń kim ekenin aıtýǵa bolmaıtyn balanyń taǵdyry áldebir astarǵa meńzemeı me?
Shyńǵys Aıtmatovtyń ózi de ákesi týraly aıtýǵa bolmaıtyn bala bolyp ósti emes pe? Jazýshynyń kishkene kúninde halyq jaýy bolyp ustalyp, atylyp ketken. Biz boılaı almaǵan ıirimniń tereńinde sol qasiretti jyldardyń taby jatqan joq pa? Mine, bala basyndaǵy ashy taǵdyrdyń aǵysy qaıda tartady!
Biz keńes zamanynda lırıkalyq dúnıelerge beıimdelgen oqyrmanbyz.
Aıtmatov ashyq taqyryptarǵa bara bastaǵanda keıbireýmizdiń tosyrqaı qabyldaǵanymyz sodan bolsa kerek. Beıne Aıtmatov jańa keńistikke shyǵyp ketip, biz ózimiz eski oqyrman deńgeıinde qalyp qoıǵan tárizdimiz.
Al Aıtmatovtyń keıingi romandaryn «Shyndyqty tabý jolyndaǵy tabandylyǵy úshin», «Kórkem shyǵarmalarynyń bıik ıdealızmi úshin», tipti nemese «Ortalyq Azııa ádebıetine jańa dáýir ákelgeni úshin» dep baǵalaýǵa bolatyn sııaqty. Munyń alǵashqy ekeýi Nobel syılyǵyn alǵan shyǵarmalarǵa berilgen qysqa jol anyqtamalar.
Aıtmatov shyǵarmashylyǵynyń eki kezeńin «Teńiz jaǵalaı júgirgen tarǵyl tóbet» bólip tur. «Teńiz jaǵalaı júgirgen tarǵyl tóbet» álemdik deńgeıde bestseller bolýǵa ábden laıyq shyǵarma. Onda bestseller bolýǵa laıyqty sharttardyń bári bar. Eń bastysy, povest qaı jastaǵy oqyrman úshin de óte qyzyqty oqylady.
Urpaq jalǵastyǵy týraly úlken prıtchada qudaılyq, hadıstik, mysaldyq saryn bar. Jazýshy qalamynan uly ańshy, uly teńiz, uly tuman degen asqaq ataýlar beker týyp otyrǵan joq. Ol onsyz da úlken murattar jolynda jandaryn qurban etken teńiz ańshylarynyń romantıkalyq ómirin bıik sana deńgeıine alyp shyǵyp otyr.
Shyńǵys Aıtmatovtyń keıingi romandary osy deńgeıden túsken joq. Bir ǵana máńgúrt ıdeıasy álem ádebıetine úlken jańalyq bolyp qosyldy. Álem ádebıetshileriniń adamzat sanasyndaǵy jańa qubylystarǵa bergen túıindi baǵasy retinde qabyldandy.
Biraq oǵan osy shyǵarmalary úshin berilýi múmkin degen Nobel syılyǵy berilgen joq. Onyń da myń túrli astary baryn ishimiz sezedi. Aıtmatov qaı júıeniń jazýshysy degen suraq áli de aldan shyǵa bereri sózsiz. Alaıda biz «Adamzattyń Aıtmatovy» degen óz baǵamyzdan aınymaq emespiz.
Áńgimeni júrgizgen
Marjan ÁBISh,
«Egemen Qazaqstan»
