Adaldyq

Rasynda, Memleket basshysy aıt­qandaı, oıshyl aqynnyń adaldyq jaıly paıymy óte tereń. Ol óziniń 40-shy qara sózinde: «...aǵaıyn torqaly toı, topyraqty ólimde, adaldyq bereke aly­sýǵa tabylmaı, barymta urlyq  dese, ta­by­la qoıatyny qalaı?» dep nalı­tyny bar.

Dananyń joǵarydaǵy toqtamyn tápsirler bolsaq, qazaq qoǵamynda adal­dyqtyń júgi aýyr, osy jolda yntymaq tanytyp tabysa almaǵan aǵaıyn, berekesizdik úshin birigedi. Bul asa qaterli jol. Sol sebepti, ata-baba­larymyz keler urpaǵy osyndaı qater­li jolǵa túsip ketýinen qatty saq­tanǵan. Iаǵnı, qoǵamdyq ortada adaldyq uǵymynyń ústemdik etýin el basshylary men batyr-bıler árqashan qadaǵalap otyrǵan.

Mysaly, Abaı atamyz balasy Ábdi­rahman­nyń qazasyna qatysty aıtqan naza-joqtaý jyrynda:

Keshegi Ospan aǵasy,

Kisiniń malyn jemepti.

Adaldyq úshin alysyp,

Jegishke aqy tóletti... 

Arǵy atasy qajy edi,

Beıishten tatqan shárbátti,

Jaryqtyqtyń óneri,

Aıtýǵa tildi terbetti,

Adaldyq, aqyl jasynan,

Qozǵapty, tynyshtyq bermepti, – dep, inisi Ospan men ákesi Qunanbaı qajynyń adaldyq jolynan taımaı ómirden ótkenin úlgi retinde joqtaýǵa qosady.

Qazaq halqynyń mádenıetin zerttegen folklortanýshy Á.Dıvaev, qa­zaq­tyń joqtaý jyrlary ómirden ótken tulǵanyń jaqsy is-áreketin áıgi­leıtin sóz úlgisi ekenin aıtady. Soǵan qaraǵanda Abaı atamyz­dyń joq­taýda aıtqany sııaqty, halqy­myzdyń ejelgi ustanymy da, ómir súrý qaǵıdaty da adaldyq bolǵanyn ańǵaramyz.

О́ıtkeni adaldyq pen ádildik buzyl­ǵan jerde bereke bolmaıdy. Aıtalyq, Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin álemge yqpaly artqan sosıalıstik lager elderindegi ıdeologııany álsiretý úshin jasalǵan AQSh ıdeology Allen Dallestiń josparynda: «Adaldyq pen adamı qundylyqtardy ótkennen qalǵan kesirli ádet retinde kelemejge aınaldyryp, jurt olardan jaman ádet retinde jıirkenetin jaǵdaı týdyrýymyz kerek» depti. Osyǵan qarap-aq adaldyqtyń adamzat úshin qanshalyqty mańyzdy ekenin baǵamdaı berińiz.

Sol sııaqty musylman dúnıesiniń kemel tulǵasy Álı Murtada hazireti «qan­daı bir qoǵamnan adaldyq ketse, onyń bolashaǵy bulyńǵyr» degen ósıet qal­dyrypty. Al bizdiń hal­qymyz, ıakı qazaq ulty júzdegen ǵasyr­dy artqa tas­tap, joıylyp ket­peı búginge jetýi boıyn­daǵy adal­dyǵynyń jemisi ekeni anyq.

Aıtalyq, úlken aqyn Qadyr Myr­zaáli 2004 jyly jaryq kórgen «Iirim» atty kitabynda: «Sonaý soǵys jyldary Ýkraınadan mal aıdaǵan adamdar bizdiń túkpirde jatqan alys aýdanǵa áreń jetip, esterin jıdy. Azǵan, tozǵan, ash-jalańash Ýkraına qoıshylary aldyndaǵy otar-otar qoılaryna ıe bo­la almaı, kez kelgen jerge qısaıa ke­tip, kez kelgen jerde uıyqtap jatty. Al olardyń shashyraǵan qoılary jergi­likti malǵa qosylyp, ıelerin uıatqa qal­­dyrdy. Sonyń ózinde ash-jalańash áreń otyrǵan meniń júdeý jerlesterim bos­qyndardyń bir tyshqaq laǵyna kóz alart­paı, adasyp, laǵyp júrgen toqty-torym­daryn ıelerine aıdap aparyp tap­syryp júrdi. «Búlingennen búldirgi alma» degendeı mundaı adaldyq basqa jurt­ta bar ma eken» dep tańdana jazady.

Árıne, adaldyq jalpy adamzatqa tán qasıet. Mysaly, ótken ǵasyrdyń 40-jyldarynyń aıaǵynda Ázerbaıjan eliniń úkimet úıin salyp jatqan  nemis tutqyndary bir kúni jumys isteýden bas tartady. Bul oqıǵa birinshi hatshy M.Bagırovke jetedi. Ol ózi kelip mán-jaıdy anyqtasa tutqyndar: «Biz nemis halqynyń atynan jumys istep jatyrmyz. Adaldyq bizdiń týymyz. Sapasyz materıalmen jumys isteı almaımyz» depti. Nemis halqynyń adaldyǵyna tánti bolǵan ázerbaıjandar budan keıin tek sapaly qurylys materıaldaryn jetkizip turypty.