Alǵash ret entelehııa uǵymyn ǵylymı ózektendirgen oqymystylardyń biri – reseılik shaıqy fılosofy Pavel Florenskıı. Onyń paıymdaýynsha, entelehııa degenimiz – belgili bir ulttyń myńdaǵan, mıllıondaǵan jyldar úzbeı tirnektep jınap, tyrnaqtap jetildirgen asa qymbat – energııalyq órisi. Qazaqshalap aıtqanda, jeke etnostyń ózin ózi saqtaýshy qýat qorǵany, ımanı ımmýnıteti, salt-dástúrin assımılıasııadan saqtaıtyn berik qamaly.
Iаǵnı, entelehııalyq qýaty álsiregen halyqtyq bolashaǵy bulyńǵyr. Tipti jer betinen joıylyp ketý qaýpi bar. Ulttyń energııalyq órisi tarylyp, entelehııalyq tutastyǵynyń ydyraýyna birinshi sebep – til birliginiń buzylýy deıdi áleýmettanýshylar. Osy oraıda, ult ustazy Ahmet Baıtursynuly atamyzdyń «Tili joıylǵan ulttyń – ózi de joıylady» degen qundy pátýasyn eshqashan esten shyǵarmaýymyz kerek.
О́ıtkeni til birligi buzylǵan jerde – birin-biri túsingisi kelmeıtin etnostyq-áleýmettik toptar paıda boldy. Ádebıetshi ǵalym Mekemtas Myrzahmetov, qazirgi qazaq qoǵamy uzaq jylǵy reseılik otarlaýdyń saldarynan taza qazaq, shala qazaq, ada qazaq deıtin áleýmettik toptarǵa bólinip úlgerdi deıdi.
Joǵaryda atap ótkenimizdeı, bulaı jiktelý eshqashan jaqsylyqqa aparmaıdy. Mysaly, ótken ǵasyrdyń basynda Ispan otarynan azat bolǵan Perý elinde ártúrli etnostyq-áleýmettik jikter qalyptasyp úlgerdi. Bulardyń birinshisi – Perýdiń tıtýldy halqy, barlyq turǵyndardyń negizgi paıyzyn qurap otyrǵan – kechýalar. Ekinshisi – otarlaýshylar tárbıesin kórgen, solarǵa eliktep erjetken ıspandyq kreoldar. Barlyq bılik osy ekinshi toptyń qolynda boldy. Úshinshi top – perýlik pen ıspandyq aralas nekeden týǵan – metıster.
Táýelsizdik alǵan soń Perýdiń baıyrǵy halqy dástúrli Ink memleketi – Taýantınsýıdi qaıta qalpyna keltirip, Ink ımperııasyn jańǵyrtý ıdeıasyn usyndy. Nátıjesinde, bılik basynda otyrǵan kreoldar men halyqtyń denin quraıtyn kechýalar arasynda tartys paıda boldy. Osy tartysta aralas nekeden týǵan metıster (bizshe jıender) otarlaýshylardyń soıylyn soǵýshy kreoldar jaǵyna shyǵyp ketti. О́ıtkeni metıster de kreoldar ıspan tili dıalektisimen sóıleıtin. Aqyry bılik osylardyń qolyna kóship, arada bir ǵasyr ótkende perý halqynyń ejelgi mádenıeti men tili joıyldy.
Joǵarydaǵydaı jaǵdaı aǵylshyn otarynan táýelsizdik alǵan Úndistannyń basynda da bar. El táýelsizdik alǵan tusta aǵylshyn tárbıesin kórip, bılik pen aqshaǵa tuıaǵy ilikken top «Úndistanda hındı tilimen qatar aǵylshyn tili de resmı til bolsyn» degen zań qabyldatty. Buǵan ult kósemi Dj.Nerý úzildi-kesildi qarsy shyqty. Biraq kópke topyraq shasha almady. 1948 jyly eldiń bilim jónindegi komıssııasy bulaı etý bir halyqty tildik turǵydan eki ultqa bólip jiberedi jáne olardyń arasyndaǵy kereǵarlyq kún ótken saıyn alshaqtaı túsedi, bul ulttyń baıyrǵy tilin joıady, dep qatań eskertti. Aqyry olardyń aıtqany keldi.
Osy oraıda, aıtpaǵymyz: búgingi qazaq qoǵamy joǵarydaǵydaı tildik bólinýshilikten aman ba? Rasyn aıtqanda, bizdiń qoǵam tildik turǵydan rýhanı daǵdarystan áli qutylǵan joq. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary qazaq til birligi úshin belsene kirisip, atsalysqan ult zııalylary Abaı atamyz 1-shi qara sózinde ashynyp aıtqanyndaı: «Balamdy baǵar edim, qalaısha baǵýdyń mánisin de bilmeımin, ne bolsyn dep baǵam, qaı elge qosaıyn?» dep daǵdarǵany sekildi, eki tildi – eki kemeniń qaı quıryǵyn ustaryn bilmeı teńselip tur.
