Iá, burynǵyda kim ótpedi, keń dúnıege kimder kelip, kimder ketpedi. Bárine ádil tóreshi – ýaqyt. Ýaqyttyń anyq tarazysy batyrǵa da, baı-baǵlanǵa da, ǵylym izdeýshi men dúnıeni kózdeýshige de týra. Tek uly Abaı aıtqandaı «qııal ǵyp ómir súrip, bos júrgendi», «bolamynmen júrgende bolaty qaıtyp, jalyny sónip», ólsheýli saf ýaqytyn «eskerýsiz, bosqa, jaramsyz qylyqpen qor etkendi» emes, eki dúnıeniń azyǵy, jannyń paıdasy – ádilet, meıirim, ynsapty tý etip hareketin asyrǵandy elekten undy ótkizgendeı iriktep alary daýsyz aqıqat. Al Abaıǵa ýaqyt, zamana tóreshi emes. Sebebi qazaqqa dál kerek kezde ádil ýaqyt ózi tolǵatyp týdyrǵan «edınısamyz». Sondyqtan da júz, myńjyldyqtar ótse de adamzatqa ortaq qundylyqtardy kótergen, qaıtse halqym el bolady dep qalyń qazaǵynyń qamyn jegen, júrek kózi ashylǵan danyshpan Abaıdyń ózi de, «artqyǵa qalatyn» asyl sózi de «ózgermeıdi, ólmeıdi», ózektiligin joımaıdy. Memlekettik kólemde jáne halyqaralyq deńgeıde jyl saıyn arnaıy atap ótetinimiz de osy sebepti.
О́rkenıetti elder ǵana kósh bastaıtyn jahandaný zamanynda Abaı qazaqtyń ár demine, ár kúnine aýadaı qajet dep oılaımyn. О́ıtkeni memleket basshysy Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevtyń «Abaı jáne HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» strategııalyq mán-maǵynasy aıryqsha maqalasynda jazylǵandaı dana oıshyl sol zamanda-aq «aqyl-oımen ǵana ozatyn kezeń» keletinin, ol úshin «ǵylym tappaı maqtanbaý» kerektigin, «ilgerileýdiń negizi bilim men ǵylymda ekenin» anyq tujyrymdady. Ol ǵylym-bilimdi tabýdyń naqty joldaryn da Otyz ekinshi qara sózinde kórsetip berdi.
Kemeńger oıshyl:
«Túbinde baıandy eńbek egin salǵan,
Jasynan oqý oqyp, bilim alǵan.
Bı bolǵan, bolys bolǵan óner emes,
Eńbektiń budan ózge bári jalǵan»,
– deıdi. Baıandap qalmaıtyn dúnıede baıandy eńbek – mahabbatpen oqý oqý, bilim alý. Sonda «arttaǵyǵa sóziń men isiń qalyp, ólseń de ólmegenmen bolasyń teń».
Abaı osy ǵylym-bilimdi tabýdyń eń birinshi joly, sharty – «Bilim-ǵylymnyń ózine ǵana qumar, yntyq bolyp, bir ǵana bilmektiktiń ózin dáýlet bilý»; «Bilim-ǵylym tabylsa, ondaı-mundaı iske jaratar edim dep, dúnıeniń bir qyzyqty nársesine kerek bolar edi dep izdemeý...» deıdi. Al eger ǵylymdy izdeýdegi túpki maqsatyń bas paıdań bolsa, «ondaı bilimge kóńilińniń meıirimi asyrap alǵan shesheńniń meıirimi sekildi bolady» dep eskertedi.
Hakim Abaıdyń bul aınymaıtyn tezısinen soń árbirimizdiń kóńilimizde «keshegi Maǵjan sengen «sózderinde jalyn, kózderinde ot oınar», el múddesin óz múddesinen bıik ustar qýatty da oıly jastardyń ǵylymǵa mahabbaty qaı deńgeıde, olardyń bilimge degen meıir-mahabbatyn qalaı arttyrsa bolar?» degen saýaldyń týyndaıtyny anyq. Jaýap Abaıdyń óz ómirinde tur.
«Tárbıe tal besikten» demekshi, eń áýeli ata-anasynan týysynan ózge paıym-parasatty, aqyly darııa ájesiniń kemel tárbıesin kórgen Abaı; odan soń ǵajaıyp jyr-dastandardy tańdy tańǵa jalǵap qumarlana yntamen tyńdap, boıyna darytqan Abaı; kishkene kúninen ár nárseni «bilsem eken, kórsem eken, úırensem eken degen» atanyń qanymen taraǵan «janynyń jıbılı qýaty» zor zerek Abaı ǵylym-bilimge «shyn meıirlenip», qanyp ósti. Nebári 14 jasynda-aq batını jáne zahırı ǵylymdy tolyq meńgergen Abaıdyń osydan soń dúnıe-kerýennen «jym-jyrt ótip», «artyna óshpes iz qaldyrmaýy», oǵan danalyqtyń nur bolyp quıylmaýy múmkin be?! Áste, joq deımiz. Tipti, qaqysy da joq edi.
Mine, sondyqtan da «ólsheýine oı jetpeıtuǵyn», adamnyń «aqylyna ólsheý bermeıtuǵyn myqty kórkem zakonge qaratylyp jaratylǵan dúnıeniń kóringen hám kórinbegen syryn» tanyǵan, tirshiliktiń máni týraly sansyz suraqtarǵa tolymdy jaýap bergen Abaı joly – eli úshin týyp, eline eńkeıgenshe qyzmet etýge daıyn ór rýhty, ultshyl urpaq ósirý máselesinde – bizder úshin úlken mektep. Osy oraıda Muhtar Áýezov, Beısenbaı Kenjebaev syndy qazaq rýhanııatyna zor eńbek sińirgen kil myqtylardyń qaınar mektebinen tálim-tárbıe alyp, sanaly ǵumyryn týǵan eline arnap, aıanbaı qyzmet etip júrgen «júrek qýaty mol tulǵa», hareketimen kópke úlgi kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri Myrzataı aǵa Joldasbekov: «Qazaqstanda Abaı atyndaǵy mektep kóp, bizge ózimizdiń tól mektebimiz – Abaı mektebin jer-jerden ashý kerek, Abaı ǵana emes, bı-sheshender mektebi óte qajet», dep árdaıym aıtyp ta, jerine jetkize jazyp ta keledi. Hakim Abaıdyń 175 jyldyq mereıtoıynda osy bir tolǵaǵy jetken, oryndalýyn uzaq kúttirgen ıgi bastamanyń kýási de bolyp qalarmyz degen senimdemiz.
Uly oıshyl M.Iý. Lermontovtan aýdarǵan teltýmasynda:
«Bolsam degen talapty umytqan soń,
Qur keýdege ómirdiń nesi dári?»,
– deıdi. Adam bolyp kelý bar, biraq adam bola bilý qıynnyń qıyny. Sondyqtan da Abaı Jıyrma besinshi qara sózinde taǵy da: «Qudaıdan qoryq, pendeden uıal, balań bala (adam – Sh.S.) bolsyn deseń – oqyt, mal aıama!» – dep, ǵylym mal aıaıtyn jol emestigin, búkil ınvestısııany balaǵa quıý kerektigin jetkizedi. «Áıtpese bir ıt qazaq bolyp qalady» deıdi. «It qazaq» kimge kerek, kimge paıda ákeledi?! Hakim Abaıdyń bul oıyn shákirti Shákárim aqyn bylaısha damytady:
«Ǵylymsyz adam haıýan,
Ne qylsań da ǵylym bil.
Ǵylymǵa da kerek jan,
Aqylsyz bolsa ǵylym – tul».
Demek, adam bolý óner eken. Ǵylym izdemeseń, eshteńe «bilmeıtin, bilemin dep talaspaıtyn haıýan maldan» da tómen bolmaqsyń deıdi. Abaıdyń óz sózimen aıtqanda «Qashan bir bala ǵylym, bilimdi mahabbatpenen kókserlik bolsa, sonda ǵana onyń aty adam bolady».
Endi bizde, tipti, basqa jol, tańdaý da joq.
Qudaıdyń bir esimi «Bar qyldyrýshy» (Ál-Ýajıd), sıpaty «Boldyrtýshy» (Tákýın) bolsa, adam bolyp kórinbeı, ǵylym-bilimdi ıgerý arqyly boıyńdaǵy Qudaı taǵalanyń bergen búkil qasıetin júzege asyryp, adam bolý óneriniń shyńyna jetip, óz janyńnyń azyǵyn berýden bastap elińe, jurtyńa, myna dúnıege teńizdiń tamshysyndaı bolsa da paıdańdy tıgizesiń. Nemese «ıttikpen kún keshesiń». О́ıtkeni hakimniń Onynshy qara sózinde jazylǵandaı «Ǵylymsyz ahıret te joq, dúnıe de joq. Ǵylymsyz oqyǵan namaz, tutqan oraza, qylǵan haj eshbir ǵıbadat ornyna barmaıdy». Onyń úshin bizge paıda men zalaldy, «haq pen batldy» ajyratatyn aqyldy ǵylym-bilimdi «aqıqat maqsatpen bilmek úshin úırenbek kerek». Bul, ıaǵnı aqıqatyn tabýǵa baǵyttalǵan durys nıet – ǵylym-bilimdi tabýdyń ekinshi sharty bolmaq.
Osydan kelip shyǵady, asyl dinimiz, san ǵasyrlyq tarıhy bar jaýhar jazbalarymyz, qazirgi tańda halyqqa psıhologııalyq ilim nasıhattap júrgen Braıan Treısı, Entonı Robbıns, Oleg Torsýnov, Lıýdmıla Plet, Amanjol Rysmendıev syndy sheteldik jáne otandyq koých-trenerler, rýhanı lektorlar ómirdiń qandaı salasynda da áýeli, nıetti túzeý kerektigin, teris nıet burys amal-nátıjege alyp keletindigin aıtady. Bul týraly kemeńger aqyn «Kıtab tasdıq» eńbeginde: «Ne túrli bolsa da, ıa dúnıeńnen, ıa aqylyńnan, ıa malyńnan ǵadalát, shapaǵat sekildi bireýlerge jaqsylyq tıgizbek maqsatyń bolsa, ol jol – Qudanyń joly», deıdi.
Olaı bolsa ǵylym-bilimniń ózine shyn ǵashyq bolyp, din nıetiń dúnıege emes, durys nıetpen «aqıqat maqsatqa» baǵyttalǵanda haqtyqty tappaqsyń. Taǵy da uly Abaı: «Árbir haqıqatqa tyrysyp ıjtıhatyńmen kóziń jetse, sony tut, ólseń aırylma!», deıdi. Bul – ǵylym-bilimdi úırenýge talap qylýshylarǵa úshinshi shart.
«Haqıqatqa tyrysyp, sony tutqan», «nıhaıatsyz jolǵa aıaǵyn berik basqan» «qoryqpas júrek, aınymas kóńil, bosanbas býyny» bar adam sózbuıdalyqqa salynbaıdy, san túrli aılasy bar nápsiniń tor-ilmekterine boı aldyrmaıdy, Otyz birinshi qara sózinde aıtylǵan «ýaıymsyz salǵyrttyq, oıynshy-kúlkishildik, ıa bir qaıǵyǵa salyný, ıa bir nársege qumarlyq paıda bolý sekildi» aqyl-oıdyń keselderinen qashyq bolady. Sebebi, olar «jandy tánge bas urǵyzý» «áýeli – Qudanyń, ekinshi – halyqtyń, úshinshi – dáýlettiń, tórtinshi – ǵıbrattyń, besinshi – aqyldyń, ardyń – báriniń dushpany» ekendigin anyq biledi. «Bul, shyn máninde, Abaısha aıtqanda «arlylardyń, artyqtardyń minezi», Shákárimshe aıtqanda «shyn minezdi arly adam».
«Kimde bolsa shyn minez,
Bolmas onda eki sóz.
О́ltirse de kózbe-kóz,
Imanyn satyp almas bóz»,
deıdi. Shyn minezge ıe jandardyń «aqyldy, ǵylymdy saqtaıtuǵyn minez degen saýyty» «myń kisi myń túrli is kórsetse de» shyn baǵyttan aınymaıdy, «kez kelgen qyzyqqa shaıqalyp qalmaıdy». Olar bilim-ǵylymdy kóbeıtý jolynda «boıyndaǵy áýelden berilgen eki zor qýatyn – berik mulahaza qylý, ekinshi – berik muhafaza qylýdy» qoldanady, nurly aqylynyń kómegimen ystyq qaıratyn «oryndy jerge ǵana jumsatady, orynsyz iske bıletpeıdi». Bul – paıdaly ǵylym-bilimdi tabýdyń tórtinshi, besinshi, altynshy sharttary bolmaq.
Budan shyǵatyn qorytyndy: «kózge kórilgen, kóńilgen sezilgen» «aqyl jetpeıtin kelisimmen jaratylǵan» ǵalamdy da tanýǵa, ony Jaratýshy Minsiz Ieni de tanýǵa «júrek kózin ashatyn» batını ǵylym hám zahırı ǵylym arqyly jetpekpiz. Sebebi danyshpan Abaı aıtqandaı, «Ǵylym – Allanyń bir sıpaty, ol – haqıqat, oǵan ǵashyqtyq ózi de haqlyq hám adamdyq dúr». Demek, ǵylymǵa ǵashyqtyq – adamdyń adamdyq deńgeıiniń kórsetkishi.
«Istiń basy retin tanymaqtyq» dep dana Abaıdyń ózi aıtqandaı, naǵyz hareket balań ǵylymdy «úırene kele ózi izdegendeı bolǵansha, ǵylymǵa ózi shynaıy yntyq-qumar bolǵansha oǵan basynda «zorlyqpenen ıakı aldaýmenen úıir qyldyrýdan» bastaý almaq. Onyń sebebi, ǵylymdy dáýlet, «jańa sapany qalyptastyrýshy» qýatty kúsh, adamdyq, izgilik, ádilet dep bilgende ǵana adamnyń áýelden tap-taza bolyp berilgen, alaıda kúıbeń tirshiliktiń qamymen arpalysyp júrgende kirlep, totyǵa bastaǵan jany aǵaryp, tazaryp, hıkmet-keýdesi izgilik nuryna shomylyp, rýhy kemeldene túsedi. Rýhy kemel adam, Abaısha «tolyq adam» óziniń jaratylys negizine – «Qudaıdyń jerdegi orynbasary» dárgeıine jaqyndap, aınalasyna izgilik nuryn shashyp, shýaq bolyp taralyp, memlekettiń negizin quraıtyn otbasynan bastap týǵan eli, jerine orasan zor paıdasyn tıgizetini aıdan anyq, kúnnen ráýshan.
Aqylǵa erkin oı kerek,
Mataýdan oıdy azat qyl.
Ádettenip erterek,
О́risin keńit jylma-jyl,
– dep Shákárim aqyn aıtqandaı, qoǵamda nápsiniń zyndanynan azat, ǵylymdy qundylyqtar júıesinde eń birinshi orynǵa qoıatyn erkin oıly azamattary bar el ǵana órkenıetter kóshin bastaıtyny sózsiz.
«Hakim Abaıdyń aıtqany, Alladan tilegeni», qazaqtyń negizgi baǵyt eter Abaı joly osy bolmaq.
Shahınur Baqytbekqyzy,
Qazaq ulttyq óner ýnıversıteti
