Ýahıt Shálekenov: «Kóshpendilik» tujyrymymen qoshtasýymyz kerek

– О́mirde, ǵylymda dańǵyl jol joq. Soqtyqpaly, soqpaqsyz jolmen jú­rip, órken jaıý – bilimniń, ǵylymnyń joly. Al sol ǵylymymyz ben bilimimiz nendeı kúıde? Búgingi ahýaly qalaı? Osy oıdyń meni kóbirek mazalaıtyny ras. Burynǵy Ǵylym akademııasy taratylǵannan keıin onyń atqaratyn ǵylymı jumystary qazirgi Bilim jáne ǵylym mınıstrligine berilgeni belgili. Biraq bul mınıstrlik bilim men ǵylym jumysyn birdeı kóterip otyr deı almaımyn. О́ıtkeni elimizde júrgizilip jatqan aǵartý jumysynyń ózi kúrdeli, endeshe oǵan qosymsha ǵylymdy oıdaǵydaı damytý ońaı sharýa emes. Onyń ózindik ereksheligi de jetedi. Sondyqtan qazirgi Bilim jáne ǵylym mınıstrligi bilim berýmen kóbirek aınalysyp, ǵylymǵa basshylyq nasharlap ketken. Burynǵy Ulttyq akademııanyń qaraýyndaǵy ǵy­lymı ınstıtýttar ból­shektenip, óz be­tinshe bytyrańqylyqqa ushyraǵan. Ins­­tıtýttardyń kópshiliginiń attary ǵana saqtalyp, maıda-shúıde ǵy­lymı-zertteý jumysymen aınalysady. Qazirgi ǵylymı ınstıtýttar jaratylys­taný já­ne gýmanıtarlyq zertteýlermen ús­tirt aınalysady. Ǵylymnyń bul eki ta­raýyndaǵy ınstıtýttardyń jaǵdaıy syn kótermeıdi. Degenmen jaratylystaný ǵylymı ınstıtýttary birqatar óndiris oryndarymen baılanysty bolǵandyqtan, olardyń jaǵdaıy birshama táýir sııaqty. Gýmanıtarlyq ǵylym ınstıtýttarynyń mundaı baılanystary joq. Olar tek memlekettik qarjylandyrý esebinen kún kórip keledi. Ǵylymı ınstıtýttardaǵy burynǵy materıaldyq-tehnıkalyq baza tómen, bári eskirip, tozǵan. Onyń dáleli, eger ǵylymǵa bólingen qarjy kólemi 1992 jyly ishki jalpy ónimniń 0,68 paıy­zyn qurasa, al qazir nebári 0,16 paıyz. О́sýdiń ornyna áldeneshe ese kemigen. Bul ǵylymnyń damýyna keri áserin tıgizbeı qoımaıdy.

– Áńgimeńizdi birden ǵylym men bi­­­lim­niń jaıynan bastap jatyrsyz, qo­ǵamdaǵy búgingi eń ótkir turǵan má­se­le de osy bilim jaıy bolyp otyr. Kem­shilikti zamanǵa saı túzetip, bi­lim men ǵylymdy joǵary deńgeıge jet­kizýimiz úshin ne isteý kerek?

– Men ǵylym men bilimdi damytýdyń birneshe jolyn ózimshe túzgen boldym. Eń aldymen Joǵarǵy bilim men ǵylym mınıstrligi qurylýy kerek dep esepteımin. Ol bilim men ǵylymdy damytý úshin bilikti uıymdastyrýshy mekeme bolýy tıis. 2018 jyly Reseı Federasııasy óziniń ǵylym akademııasynyń bolǵanyna qaramastan, aǵartý jáne ǵylym men joǵarǵy bilim mınıstrlikterin qaıta qurdy. Ǵylym akademııasy da burynǵysha jumysyn júrgizýde.

Elimizdiń jalpy ishki óniminiń 3-4 paıyzyna deıingi qarjy ǵylymǵa bó­linsin. Sonda ǵalymdar joǵary dáre­jede jalaqy alyp, alańsyz zertteý ju­mystaryn júrgize alady. Bilim men ǵylym egiz qozy sekildi, bir-birimen ty­ǵyz baılanysta damıdy.

Bilimge ıkemdi jastar arasynan ǵy­lymǵa berilgen azamattar shyǵyp jatyr. Olar qazirgi zamannyń talabyna saı ǵy­lymdy damytatyn áleýetti top, egemen elimizdi alǵa súıreýge óz úlesin qosatyn negizgi kúsh. Sondyqtan ony «Joǵarǵy bilim jáne ǵylym mınıstrligi» dep ata­ǵan durys. Bul mınıstrliktiń janynda «Joǵarǵy attestattaý komıssııasy» (VAK) bolyp, ǵylymnyń ár salasy bo­ıynsha kandıdattyq, doktorlyq dıssertasııa qorǵalatyn ǵylymı keńester qaıta qurylyp, ǵalymdardyń ósýine járdem berilse degen úmittemin.

Sondaı-aq elimizde ǵylymı orta­lyq­tardyń kóp bolǵany jón. Ǵalym­dardyń basyn biriktirip, ózekti máseleler týraly ǵylymı pikir almasatyn ortalyqtar kerek. Ǵalymdardyń bir-birimen baılanysy nasharlaǵan. Mundaı kertartpalyq ǵylymnyń damýyna kedergi keltiredi.

Ǵylym akademııasynyń qaraýyndaǵy ólmestiń kúnin kórip kele jatqan ıns­tıtýttar qurylymyn qaıta qarap, talapqa jaýap bermeıtinderin taratyp, onyń ornyna jańa ǵylymı ortalyqtar ashylsa, degen oıymdy kópten beri aıtyp kelemin. Sebebi olardyń kópshiligi bytyrap ketken, ózderiniń negizgi jumys­tarymen aınalys­paıdy. Olardyń búgingi jaǵdaıyna jeke toqtalý múmkin emes.

– Olaı bolsa, bir ǵana tarıh ǵy­ly­myna baılanysty elimizde tórt bir­deı ǵylymı zertteý ınstıtýty bar eke­nin eske alaıyq. Atap aıtqanda: Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne et­nologııa, Á.Marǵulan atyndaǵy Arheo­logııa, R.Súleımenov atyndaǵy Shy­ǵys­taný jáne Memleket tarıhy ınstıtýttary bar. Bir salanyń menshigi úshin az emes. Endeshe ózińizge jaqyn osy me­ke­melerdiń jumysyna toqtalsańyz, bu­lar siz aıtqan talaptarǵa jaýap bere ala ma?

– Osy ınstıtýttardyń ishindegi eń jasy úlkeni – Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýty. 1946 jyly qurylǵan mekeme iri tarıhı ǵylym ortalyǵy retinde jumys istep, ótken ǵasyrdyń 70-80 jyldarynda qazaq jáne orys tilderinde «Qazaq KSR tarıhynyń» 5 tomdyǵyn jazyp, jaryqqa shyǵardy. 1991 jyly osy ınstıtýt ǵalymdary ege­mendik alǵannan keıin «Qazaq KSR tarıhyn» qaıta qarap, Keńes Odaǵy kezindegi eýrosentrıstik jáne reseısentrıstik kózqarasta jazylǵan tarıhymyzdy aqtań­daqtardan aryltý úshin birshama jumys istedi. «Qazaq KSR tarıhyna» jańa at berip, ony «Qazaqstan tarıhy» degen atpen 1991-2010 jyldary eki tilde basyp shyǵardy. Úndi eliniń qaıratkeri Javaharlal Nerýdiń «Otarlanǵan eldiń tarıhyn otarlaýshy jazady» degen sózi bar. Keńes Odaǵy kezinde jazylǵan «Qa­zaq KSR tarıhynyń» orysshyldardyń kózqarasymen jazylǵany barshaǵa málim. О́kinishke qaraı, jańadan jazylǵan «Qazaqstan tarıhy» da bul kózqarastan tolyqtaı aryla almady jáne áli kúnge qoldanylyp keledi. Oqyrmannyń basym bóligi onyń kem-ketigin bilmegen kúıi paıdalanyp júr. Halqymyzdyń shynaıy tarıhy áli jazylǵan joq. Ǵylymǵa negizdelgen «Qazaqstan tarıhyn» jazý úshin tarıhshylarymyz ınnovasııalyq kóz­qaras tanytyp, tarıhymyzǵa sińip qalǵan eýrosentrıstik kózqarastan ary­l­­yp, antıeýrosentrıstik pikir tý­dy­rýy qajet. Osy tarıhymyzdaǵy kem­shilikterdi túzetip, qazaqtyń shynaıy tarıhyn jazý úshin qazirgi tarıhshylarymyz birtalaı jumys istedi. 2010-2016 jyldary ınstıtýt ǵalymdary daıyndyq jumystaryn júrgizdi. Nátıjesinde, bul jumys 20 taraýdan turatyn 10 tomdyq «Qazaqstan tarıhyn» jazamyz degen aıǵaımen aıaqtaldy. Aqyry kóptomdyq qazaq tarıhy jazylmaǵan kúıde qaldy. Mınıstrliktiń Ǵylym komıteti túzgen baǵdarlamada tarıhqa qatysy shamaly tapsyrmalar ǵana berilgen. Solardyń arasynda «Qazaqstandaǵy geografııalyq qasıetti jerlerdi» zertteý atalǵan. Alaı­da keń baıtaq jerimizdi «qasıetti», «qasıetsiz» dep ekige bólýge bolmaıdy. Bizdiń Otanymyzǵa qaraıtyn jerdiń bári qasıetti. Ata-babamyz bul jerdi kóziniń qarashyǵyndaı qorǵap, keıingi urpaǵyna mura etip qaldyrǵan.

Á.Marǵulan atyndaǵy Arheologııa ınstıtýtynyń óz aldyna derbes shańyraq bolyp uıymdasqanyna da keler jyly otyz jyl bolady. Bul ınstıtýt ta kem­shi­liksiz emes. Instıtýttyń ózi ekige bó­linip ketti: Arheologııa ınstıtýty Al­ma­tyda, al onyń fılıaly Nur-Sultan qala­synda, birine biri baǵynbaıdy. Azdy-kópti qarajatty ózinshe taýyp, qazba jumystaryn júrgizýge tyrysady. 1992 jyly qabyldanǵan «Eskertkishterdi qorǵaý jáne zertteý týraly» zań óz kúshinde jumys istemeıdi. Arheologtar óz betinshe eskertkishterdi qaza beredi. Al úlken jańalyqtar ashqan ǵalymdar sırek. Aǵylshyn ǵalymy Ý.Chaıld aıt­qandaı «Tarıh ǵylymyna tóńkeristi arheologııa jasaıtynyn» umytpaýymyz ke­rek. Munyń syrtynda paıda kózdegen «jabaıy arheologtar» da zańsyz jer qoparǵanyn qoıar emes. Á.Marǵulan atyn­daǵy Arheologııa ınstıtýtynyń ju­mysyn jandandyratyn ýaqyt keldi. Mu­nymen birge, elimizdegi arheologııalyq es­kertkishterdi qorǵaıtyn jáne zertteıtin jańa zań qabyldanýy qajet dep bilemin.

Shyǵys halyqtarynyń, onyń ishinde qazaq halqynyń rýhanı mádenıetin zertteıtin iri ǵylymı ortalyq R.Súleı­me­nov atyndaǵy Shyǵystaný ıns­tı­tý­ty da ejelgi órkenıetimizdi zert­tep, jetistikterimizdi joqqa shyǵa­rý­ǵa um­tylatyn nebir eýro jáne reseı­sen­trıs­terine salıqaly, salmaqty soqqy berý mindetin alǵa shyǵarǵany jón.

– Eýrosentrıstik, reseısentrıstik kózqarastan tazartpaı egemen elimizdiń talabyna saı shynaıy Qazaqstan tarıhyn jaza alamyz ba?

– Kosmopolıtızm men shovınızm se­kildi eýrosentrızm de ǵylym úshin asa qaýipti, órkendeýge zııanyn tıgizetinin G.Vernadskıı men L.Gýmılev te kezinde aıtyp, synaǵan bolatyn. Eýrosentrıstik uǵym Ortalyq Azııany mekendegen túr­kitildi etnostar, sonyń ishinde, qazaq hal­qynyń tarıhyna tamyryn keń jaıyp, «aqtańdaqtarmen» burynnan shıelenisken tarıhymyzdy odan ári shatastyryp ji­berdi. Jaryq kórgen «Qazaqstan tarıhy» osy eýrosentrızm, reseısentrızm batpaǵyna belshesinen batqan. Odan ta­rıhymyzdy tazartyp, qazirgi egemen eli­mizdiń talabyna saı, shynaıy tarıhymyzdy jazý kún tártibindegi másele.

– Qazaq tarıhyn qaıta qarap, obek­tıvti jazý qajettiligi talaı jyldar­dan aıtylyp keledi, biraq «qa­laı jazylý kerek?» deıtin de másele bar ǵoı...

– Tarıhymyzdy jazýda eń qajetti máselelerdiń biri, tarıhshylar jáne bar­lyq ǵalymdar birlikte jumys isteýi tıis. Qazir ǵalymdar jekeshelenip, oq­shaýlanyp ketken, bir-birimen pikir alys­paıdy. Mundaı jaǵdaıda sapaly eńbek jazý qıyn. Sóıtip tarıhymyzdaǵy shıe­lenisken máselelerdi birlesip, sheshý kerek. Jazylǵan tomdardy keń aýqymda talqylap, basshyǵa joldap otyrý qajet. Osy jolmen jemisti jumys istep, ǵa­lymdar shynaıy tól tarıhymyzdy jazyp, taıaý arada el rızashylyǵyna bólense degen úmitim bar.

Keńes Odaǵy kezinde birneshe márte Qazaqstan tarıhy jazylyp, onyń negizi salyndy. Bıylǵy jyldyń naýryz aıyn­da Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń ókil­deri Almatyǵa kelip, ǵalymdarmen kezdeskende, «tarıhı derekterdi jınaýǵa qarajat bólemiz» degen lebizin estigen edik. Bizdińshe Qazaqstan tarıhyn qaıta jazý úshin buryn jınalǵan derekter jetkilikti. Keńes Odaǵy jyldarynda «Qazaq KSR tarıhy» men «Qazaqstan ta­rıhyn» jazǵanda qanshama derekter jınaldy. Olardyń arasyndaǵy qundy derekterdiń kóbi ártúrli sebeptermen tarıhymyzdy jazýda paıdalanylmady. Sol derekter shań basyp, ózimizdiń arhıvterde jatyr. Sondaı qundy derekterdi oı eleginen qaıta ótkizip, jańasha jazatyn tarıhymyzǵa paıdalaný qajet. Oǵan qosymsha egemendikten keıin on jyl «Mádenı mura» baǵdarlamasymen kóp qarajat shyǵaryp, taǵy da mol de­rekter jınaldy. Osy aıtylǵan derek­terdi paıdalana bilsek, shynaıy tarıhymyzdy tezirek jazýǵa járdem beredi. Ǵylymnyń tarıhı salalaryn zertteıtin Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa, Á.Marǵulan atyndaǵy Arheologııa, R.Súleımenov atyndaǵy Shyǵystaný já­ne Memleket tarıhy ınstıtýttarynyń árqaısysy óz salasy boıynsha jumysqa qosylýy tıis. Osy atalǵan ár ınstıtýt mamandardan quralǵan redaksııa alqasyn uıymdastyryp, jumysqa kirisýi kerek. Tól tarıhymyzda qaıtadan jańǵyrtyp, egemen elimizdiń talabyna saı jazyp shy­ǵý úshin Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń tikeleı basshylyǵy men kó­megine súıenbese, aýqymdy jobany ıgerý qıynǵa soǵady. Talaı jyldardan beri aıtylyp kele jatsa da, keıinge ysyrylyp qala beretin ózekti máseleni sheshýdi Bilim jáne ǵylym mınsıtrliginiń ózi qolǵa alǵany durys.

– Eýrosentrızmdi man­suq­taı­ty­ny­ńyz óz aldyna, sizdiń mono­gra­fııa­­­laryńyzdaǵy, kóptegen ǵyly­mı ma­qa­­lalaryńyzdaǵy «kósh­pendiler» uǵy­myna baılanys­ty us­tanymyńyz nazar aýdartpaı qoı­maı­dy. Búkilálemdik termın bolyp qa­lyp­tasqan «kósh­pen­dilik» ataýynan siz ne úshin quty­lýymyz qajet dep esep­teısiz?

– Shynaıy «Qazaq tarıhyn» jazatyn bolsaq, kóshpendilik tujyrymymen qoshtasýymyz qajet. Bul álemge keń taralyp ketken tujyrym. Ásirese Batys Eýropa ǵalymdary bul kózqarasty nyq qalyptastyryp, Orta Azııany mekendegen túrkitektes etnostar shetinen kósh­pen­di bolǵan degen tujyrymdy álem ha­lyqtarynyń tarıhyna engizdi. Ortalyq Azııa etnostaryn «kóshpendi» dep atap, olarǵa «jabaıy, buzyq, jatypisher jalqaý, mádenıeti tómen...» sııaqty minez­deme bergen jáne L.Gýmılev aıtqandaı, «túrkilerdi bal arasyna» teńegen. 2017 jyly jaryq kórgen «Ejelden túrikter otyryqshy» degen kitabymda osy másele qaralady. San jaǵynan úlkendi-kishili túr­kitektes etnostar qazirgi kezde óz­de­rin «kóshpendimiz» dep atamaıtyn bol­dy. Mysaly, burynǵy ózbekterdiń ta­rıhynda «kóshpendi ózbekter» degen bó­limshe bolatyn, qazir ol eldiń ta­rıhshy­lary muny múldem alyp tastap, ózbek halqynyń ejelden otyryqshy eke­nin tańbalap keledi. Osyndaı «kósh­peli túrikter» tujyrymynyń ǵylym­nan alshaq jatqanyn túrkitildes ǵa­lym­dardyń kópshiligi moıyndaıdy. Tek keı­bir qazaq ǵalymdary ǵana «kósh­pen­dilik» tujyrymynan aıyrylar emes. Jaratýshy jer sharyndaǵy pendelerin jınap alyp, olarǵa jerdi bólip bergende, qudaıdyń súıikti perzenti túrkilerge eń shuraıly, asty da, ústi de qazyna-baılyqqa toly jerdi bergenin HI ǵa­syrdaǵy uly ǵulamamyz Mahmud Qash­qarı ápsanaǵa negizdep jazǵany kóp­shilikke málim. Ortalyq Azııa, sonyń ishinde Qazaqstan sondaı qazynaly ólke. Qazaq halqynyń enshisine tıgen jerde rýlar men taıpalar ornalasqan, ár etnıkalyq bólimder óz jerin kóziniń qarashyǵyndaı qorǵap, bóten bireý túgili, kórshisiniń malyn da kirgizbegen. Olarda bir súıem bos jer bolmaǵan. Eger de osy ustanym buzylsa, rýlardyń arasynda jer daýy kelip shyqqan. Osyndaı jaǵdaıda qazaqtar qalaı kóship júrýi múmkin? Kóshpelilerde otyryqshy ómir, turaqty baspanalary bolmaǵan degen túsinik qalyptasqanymen, Ortalyq Azııada júrgizilgen arheologııalyq zertteý­ler jergilikti turǵyndardyń ejelden oty­ryqshy bolyp, turaqty baspanalary men qalalary bolǵanyn dáleldep berdi.

– Sonda kóshpendi bolý uıat sanala ma? Sizdińshe, kóshpendilikti tek ýrbanızasııa ǵana joqqa shyǵara ma?

– Joq, ýrbanızasııa kóp dáleldiń biri ǵana. Eýrosentrıster Orta Azııa tur­ǵyndarynyń tarıhyn shetinen «kósh­pendiler» dep qaraǵandyqtan, ýrbanızasııa máselesin múldem sóz etpegen. Mine, bul másele alǵash ret keń kólemde, baı artefaktilerge negizdele otyryp akademık Karl Baıpaqovtyń eńbekterinde jan-jaqty qarastyryldy. Ýrbanızasııa Qazaqstan jerinde polıolıttiń (tas dáýiri) sońǵy kezeńi neolıtte bastalǵanyn artefaktilermen dáleldegen. Sol kezde bastalǵan ýrbanızasııa prosesi keıingi tarıhı kezeńderde evolıýsııalyq jolmen damyp, úlkendi-kishili turaqty qonystar, kentter, bekinister, iri óndiris jáne saý­da ortalyqtary paıda bolǵan. Áıgili túrkitanýshylardyń biri Mýrad Adjı óziniń «Azıatskaıa Evropa» kitabynda ejelden otyryqshy ómir súrgen Orta Azııa turǵyndarynyń órkenıettiń ne­gizin salyp, Batysqa taratqanyn aıtady. Onyń tujyrymyn árıne, Eýropa ǵalymdary moıyndamaıdy. Biraq bul shyndyq. Alǵashqy dinge, Aspan qudaıyna senýshilik te Orta Azııadan shyqqan. Alǵashqy kóp qudaıǵa senýshilik dini de Orta Azııadan taralǵan. Eýropada myń jyl bolǵan, odan asqan qala da, sáýlet eskertkishterin de tabý qıyn. Al Ortalyq Azııada 2000-2500 jyldan asqan tarıhı qalalar bolǵan. Osy ýaqytqa deıin jınalǵan baı derekter Azııa men Sibir, Soltústik Kavkaz ben Qarateńizge deıin jaılaǵan túrkitildes etnostardyń otyryqshy bolǵanyn dáleldeıdi. Keı­bir ǵalymdarymyzdyń kóshpendiler termıninen bas tartqysy kelmeıtinine qaramastan, munyń oıdan shyǵarylǵan ápsana ekenine dálel jetkilikti. Qalaı desek te, kópshilik oqyrman, zııaly qaýym, ǵalymdar ejelden túrikter, sonyń ishinde qazaqtar otyryqshy bolyp, órkenıetke erte jetken Ortalyq Azııa etnostary ekenin ǵylymı turǵyda dáleldegen. Bul etnostardyń órkenıetke jetýi oty­ryqshylyqtyń arqasy.

– Aǵa, siz mektep partasynda otyr­ǵan jerińizden soǵysqa alynǵan ekensiz, Jeńistiń 75 jyldyǵy qarsańynda so­ǵys ardagerinen estelik suraýdyń oraıy kelip turǵan sııaqty...

– О́mirimniń aıtylmaǵan, jazylmaǵan qyry barshylyq. Olardyń basym kóp­shiligi HH ǵasyrdyń 30-jyldaryndaǵy asharshylyq, kollektıvtendirý jáne Ekin­shi dúnıejúzilik soǵysyna baıla­nys­­ty. Olardyń ishindegi eń aýyry, anam qaıtys bolyp, jetimdikti kórgenim esim­nen shyqpaıdy. «Anasyz jetim – zarly jetimniń» kúıi bas­tan ótti. Or­­ta mekteptiń sońǵy klasynda oqyp júr­­genimde 1942 jyly qyzyl ásker qa­­ta­ryna shaqyryldym. Namangan qala­sy­na kóshirilip ákelgen Harkov Ás­ke­rı ýchılıshesinde daıarlyqtan ótken soń kishi leıtenant sheninde maıdanǵa jiberildim. III Ýkraın maıdanyndaǵy 960-atqyshtar polkiniń quramynda Kýrsk-Orel shaıqasyna qatystym. Harkov túbindegi shaıqasta aýyr jaralanyp, birneshe gospıtalda emdelgen soń áskerge shaqyrylǵan Qaraqalpaq AKSR-yna oralyp, mektepke alǵashqy áskerı daıyndyq pániniń muǵalimi bolyp ornalastym. 1995 jyly Qorǵanys mınıstriniń buıryǵymen polkovnık áskerı sheni berildi. Byltyr Jeńistiń 74 jyldyǵyna oraı Reseı pre­­zıdenti Vladımır Pýtın quttyqtaý ha­tyn joldady. Umytpaı, eske alyp, es­kergenderine rahmet.

– Ýahıt aǵa, sizdiń otbasyńyz – maq­tan etýge turarlyq mereıli otba­sy. Bir úıde bes birdeı professor! Otba­sy­lyq dástúrdegi sırekteý kez­de­setin jaǵ­daıdyń biri ǵoı, syryn aıtyp, áńgi­me­leseńiz, oqyrmanymyzǵa da úlgi bolar...

– Balalyq shaqtyń ne ekenin bilmedik dedim ǵoı, esimdi biler-bilmesten eńbek etip kele jatyrmyn. Sonyń saldary bolar, otbasyn qurýǵa da kóńil bolmaı, jasym otyzǵa kelgende 1954 jyldyń ma­myr aıynda Madıs Kýsanqyzyna úılenip, baqytty ómir jolyn bastadyq. Urpaǵyna sanaly tárbıe, óreli tálim berip, olardy qatarynan kem qylmaı, bilimdi, qabiletti azamattar etip qatarǵa qosý úshin ár ata-ana qolynan kelgen ónegesi men qamqorlyǵyn aıamaıdy. Jubaıym Madıs Kýsanqyzy – fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent, Qazaq memlekettik mal dárigerlik ınstıtýtynda kóp jyldar boıy oqytýshy boldy, qazir qurmetti demalysta. Tuń­ǵyshym Bolat Shálekenov – medısına ǵylymdarynyń doktory, professor, Qazaq memlekettik dárigerler bilimin jetildirý ınstıtýtynyń prorektory, kafedra meńgerýshisi. Alys-jaqyn shetelderge belgili ýrolog maman. Bolattyń jubaıy, kelinim Baqyt Ramazanova da medısına ǵylymdarynyń doktory, professor, S.Asfendııarov atyndaǵy Qazaq Ulttyq medısına ýnıversıtetiniń prorektory, kafedra meńgerýshisi. Ekinshi ulym Murat ózimniń izimdi qýdy, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor. Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-diń tarıh fakýltetiniń Arheologııa, etnolo­gııa jáne mýzeıtaný kafedrasynyń pro­fessory. Onyń jubaıy Gúlshat Nuraly­qyzy da pedagog. Bulardyń árqaısysy ózderi tańdaǵan mamandyq boıynsha ǵylymı-pedagogıkalyq jumysty qatar jalǵastyryp, jastarǵa zaman talabyna saı bilim, tálim-tárbıe berip kele jatqan jandar. Eki ulymnan nemere-shóbereler bar: úlken nemerem Sanjar Bolatuly da medısına ǵylymdarynyń doktory. Báriniń bolashaǵy alda, baǵasyn da qadirli halqy bere jatar. Urpaǵymnyń qatar qurby-qurdastarymen birge ósip-órkendep kele jatqanyna qýanyp, shúkir­lik etemin.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken

Aıgúl AHANBAIQYZY,

«Egemen Qazaqstan»

ALMATY