Kollajdy jasaǵan Qonysbaı Shejimbaev, EQ
– Anaý nege bizdi qara qoıshynyń balasyndaı kóredi? – dedi Tóltaı ózinen ózi shamyrqanyp. – Áı, seniń «Jansebiliń» otyz jetinshi jyl týraly emes pe? Endeshe, nege «turmystyq taqyryptardy jazady» dep tómendetedi? Onyń nemene, aq degeni alǵys, qara degeni qarǵys pa?
– Olardyń tabıǵaty sondaı, – dedim men basqa bir ǵalamshardyń adamdaryn sóz etkendeı syrǵaqsyp. – Ekeýmizge qaraǵanda, «statýsy» joǵary. Olardy mundaı orynǵa eshkim taǵaıyndamaıdy. Biraq qoı bastaıtyn serke degen sondaı bolady. Negizi ol jaman jigit emes, jaqsy jigit!
Meniń bul pálsapam aýdanda júrip qaraıyp qalǵan dosymyzdyń qulaǵyna da kirgen joq. Almatyny saǵynyp keldim eken dep, túnimen attyń basyn qoıa berip, endi kóshedegi aryqtan ańsaryn basyp turǵan turysy mynaý. Keıbir dostarymyzdyń seniń jankeshti eńbegińdi qyljaqqa aınaldyryp, nege tóbeńnen basyp qoıǵylary keletinin ol áli túsinbeıdi.
Ondaı-ondaıǵa men de asa mán bere qoımaımyn. Biraq ýaqytynda tyıym kórmegen tap sol ádet maǵan ǵana emes, keıin kele úlken ádebıetke de bir zııanyn tıgizerin qaıdan bileıin. Baqsam adam boıyndaǵy keıbir jaqsyly-jamandy minezder onyń ózimen birge ósedi eken. Búgin júrgen ortasyna yqpal etse, erteń búkil qoǵamǵa yqpal etýi de ǵajap emes kórinedi.
Tóltaı jańa ǵana ózi simirip salǵan aryqtaǵy sýdan taǵy da qos qoldap kósip alyp, bilegi men betin jýdy. Taǵy da «Bireý kórip turǵan joq pa?» degendeı alaıyp, betinen kúmis tamshylar sorǵalap jan-jaǵyna qarady. Osy kezde qasymyzǵa qonaqtardyń sońyn taksıge otyrǵyzyp jiberip, kók jaılaýdaı Almatyda emes, ystyq Ierýsalımde júrgendeı terlep-tepship Shámildiń ózi de kele qaldy.
– Aıaǵyńdy sýǵa malsań, basyńa jaqsy oılar keledi, – dep qushyrlandy kele sala. – Myna Júkash aıaǵyn sýdan shyǵarmaıdy. Munyń jaqsy jazyp júrgeni sodan.
Túndegi aıtqan sózin jýyp-shaıǵan túri ekenin túsine qoıdym. Biraq onyń sózinen buryn, ózine kúlkim keldi. Árkim óziniń janyna batqan nárseni aıtady. Ol týflıin sheship bir jaqqa laqtyrdy, basy bashpaıyna jabysqan shulyǵyn sheship ekinshi jaqqa laqtyrdy. Sóıtti de aryqtaǵy tastaı sýǵa aıaǵyn shalp etkizip malyp aldy.
– Al, Tóltaı, ish! Almatynyń aryǵyndaǵy sý seniń aýylyńdaǵy kolonkanyń sýynan taza!
Shámil bireýdi mazaqtasa, qasyndaǵy adamdardy ózine qosyp alyp mazaqtaıdy. Oǵan da erekshe talant kerek, árıne. Sonyń arqasynda aramyzdaǵy azdaǵan túsinispeýshiliktiń tigisi jazylyp, úsh dos arqa-jarqa kúlisip tarqastyq. Tek qoshtasar kezde Tóltaıdyń janarynan bizdi tosyrqaǵandaı tereń bir muńnyń izin kórdim. «Zııansyz qyljaqpen onyń janyna jara salǵandaı bolǵan joqpyz ba?» degen oı ishimde ketti. Ol tereń muńnyń izi basqalardan da kezdesip, quddy bir sol adamnyń janynyń aınasyndaı bir tóńkeriletin de joǵalatyn.
Ulttyń muńy!.. Eger Aqseleý Seıdimbek aǵamyz bolmaǵanda, bul jaıt múldem esimnen shyǵyp ta keter me edi, kim bilsin. Bir kúni ol kisimen qaladaǵy myń qıyr kósheniń birinde kezdeısoq kezdesip qaldym. Jol boıyndaǵy kók terekterdiń túbine biz de terekteı bolyp soraıyp tura qaldyq. Birden kóleńkege qaraı yǵysqanymyzǵa qaraǵanda, aǵamyzdyń oıynda bir nárse kele jatqany aıtpasa da túsinikti edi. Úlkender arasyndaǵy áldebir áńgimelerdiń basyn shalyp ótkennen keıin:
– Al, aınalaıyn, aıaq kıimińdi sheshe qoıshy, – dedi asa bir qamqor kóńilmen jyly shyraı tanytyp. – Tabanyńa salyp júrgen ultaraǵyń bar ma, joq pa, kóreıin.
Aqseleý aǵanyń mańyzdy másele sheshetindeı mańǵazdana qalǵany odan beter tańyrqatty. О́kshesinen basyp sypyra salsa da bolatyn týflıimdi ózimnen ózim qysylyp, qolymmen sheship jerge qoıdym. Onyń aqsary júzimen óńdes kókshildeý kózderi kóntabandy kókteı ótip, suraq belgisindeı sopaıa qalǵan meniń betime aýdy. Shildeniń shyjyǵan ystyǵynda ol kisi neǵylǵan ultaraq týraly aıtyp turǵanyn túsinsem buıyrmasyn.
– Budan bylaı tabanyńa kıiz ultaraq salyp júr, – dedi Aqseleý aǵa sabyrly qalpyna qaıta kóship. – Tabanyńnan syz ótse, boıyńnan qýat ketedi. Buryn jylqyshylar saptama etikke qos-qosynan kıiz ultaraq salyp kıgen. Ol ýaqytta sharyq kıgen shaldardyń ózi kúsh-qaırat jaǵynan eshkimge des bermegen. Sebebi sharyqtyń taban jaǵyna kıiz ultaraq salyp kıetin bolǵan. Qazaqta Jetpisbaı, Seksenbaı, Toqsanbaı degen esimder qaıdan shyqty dep oılaısyń.
Aqseleý aǵa da áńgime aıtyp turyp alysqa qaraǵandaı bolatyn da, kózine jumbaq bir muń uıalaı qalǵandaı kórinetin. Saǵan basqa áńgime aıtyp turyp, oıynda basqa áńgime turǵandaı qysylyp ta qalatynsyń. Biraq biz jas kezde neniń parqyn bilippiz. Sondaǵy san saqqa júgirtilip aıtylǵan áńgimeden bir-aq nársege oıym qadaldy da qaldy. Ol Aqańnyń «Kıiz ultaraq salyp kıseń, aıaq kıimińe ıis-qońys jolamaıdy», degen sózi edi. Esime aryqtan sý kórse boldy, aıaǵyn shalpyldatyp bir malyp alatyn Shámil túse ketti. Jol ústi bolǵan soń qıynsynbaı, keshke úıine soqtym. Obaly ne kerek, bir bólmesindegi kitap sóresine muqabasy altynmen aptalyp, kúmispen kúptelgen kitaptardyń talaıyn tizip qoıypty. Biraq onda qoldan qolǵa ótip oqylatyn, qalyń oqyrman arasynda ańyzǵa aınalǵan julym-julym kitaptar joq.
– Búgin Aqseleý aǵadan óz qulaǵymmen bir áńgime estidim, – dedim jańalyqtyń bárin eki aýyz sózben jetkizip bolǵannan keıin. – Mynaý aıaq terleıtin aýrý ata-babamyzda atymen bolmapty. Sebebi olar tabandaryna kıiz ultaraq salyp júripti. Bul aýrý keıin shyqqan eken, negizi aqsúıekterdiń aýrýy kórinedi. Sen de aqsúıeksiń ǵoı, budan bylaı tabanyńa kıiz ultaraq salyp júrseńshi.
– Mynandaı ystyqta týflıińe kıiz ultaraq salyp kıseń, tabanyń tandyr bop ketpeı me? – dep Shámil ádetinshe óz judyryǵymen óziniń basyn toqpaqtaı kúldi. – Bizdiń úıde aýyldan ákelgen eski tekemet bar. Qalada báribir tósep júrgen joqpyz. Balkonda shań-shań bolyp bosqa jatyr. Sodan qyryq ultaraq shyǵady. Aqseleý aǵań ekeýiń tilip-tilip, tabandaryńa salyp alyńdar!
Qyljaq!.. Shámil óziniń basyn toqpaqtaǵanymen qoımaı, meniń de ıyǵymnan sart etkizip bir saldy. Sóıtip dosymnyń úıine jaqsy attanyp baryp, qyryq ultaraqtyq qyljaq sóz estip qaıttym. Onymen qoımaı Aqseleý aǵamyzdyń da qadiri bir mysqal kemip qalǵandaı qońyltaqsyp ta qaldym. «Sharyqty tabanyna kıizden ultaraq salyp kıedi», dep jazǵan bir sóılem keıin Aqseleý aǵamyzdyń kóp tomdyǵynda júrdi. Demek ol qyljaqqa aınaldyra qoıatyn sóz emes.
Biraq men dosymnyń sol joly tektentek basyn toqpaqtap kúlmegenin sońyra bildim. Keıbir adamdar da ınstınkt erekshe jetiledi. Meniń dosym da sondaı adam, oǵan zamannyń qalaı qubylatyny ınstınkt arqyly berilgen. Búgin bir tájdi tastardy jelkesinen shymshyp alyp jyljytyp otyrsa, ertesine shynymen de bireýlerdiń oryn aýystyryp jatqanyn kóresiz.
Álgi oqıǵadan keıin arada apta aınalmaı jatyp jumys telefonym shyńǵyr ete qaldy. Telefon soqqan adam bılik tarapyndaǵy eń yqpaldy ıdeolog eken. Qaıbireýler sııaqty sasqannan atymdy umytyp qalmasam da, ornymnan turyp ketkenimdi bilem. Qyzmeti qansha úlken bolsa da, jumsaq qońyr daýyspen ózimsine til qatty.
– Sherhan Murtazany taba almadym, dáý de bolsa maqala osy bólimde daıyndalǵan shyǵar dep qońyraý shalyp turmyn. Ana Aqseleý Seıdimbekov «Kúńgir, kúńgir kúmbezder» degen kitap jazady, barsań kúńgirlep turǵan kúmbez kórmeısiń. Al sender ony gazetterińe teksermeı basa beresińder, kishkene aldy-arttaryńa qarasańdarshy, dedi.
Sol eki aýyz sózdi aıtty da, telefondy toq etkizip qoıa saldy. Meniń ómirimdegi birinshi ret bıik orynnan shalynǵan qońyraýdy qalaı umytaıyn. Joǵarǵy jaqtan ondaı qońyraý jaıdan-jaı soǵylmaıtynyn da ishim sezedi. «Apyr-aı, myna kisi Aqseleý Seıdimbekovti qurmettese, jańaǵyndaı sóz aıtpaýǵa tıis edi ǵoı», dep oıladym. Esime birden «Balkonda jatqan eski tekemetti Aqseleý aǵań ekeýiń tilip-tilip, tabandaryńa salyp alyńdar», degen Shámil dostyń qyljaǵy tústi. Biriniń aýzyna biri túkirip qoıǵandaı sózderiniń bir jerden shyqqanyna tańyrqap qaldym. Adamǵa budan artyq qandaı ınstınkt kerek!
Instınkt!.. Keıin oılap qarasam, aqyn-jazýshylardyń qadirin túsirip, sózin qyljaqqa aınaldyrý sol kezden bastalypty. Bul ádeıi oılastyrylmaǵan naýqan bolýy da múmkin. Eldiń sanasyn tazalap, ornyna jańa ıdeologııa engizý de ońaı sharý emes. Mine, osy kezde keıingi urpaqqa ınstınkt arqyly berilgen «halyq jaýy» degen túsinik alǵa shyqqan sııaqty. Al endi ótpeli qoǵamda onyń otyn kósep, shoǵyn úrleýshiler tabylmaı qalmasy aıtpasa da túsinikti edi. Osyndaıda aqyn-jazýshylardyń abyroıyn tógýge sebep te jetkilikti bolyp shyqty.
Sonyń biri memlekettik syılyq tóńireginde týyndady. Bul ózi qaı qısynǵa salsańyz da mazaqqa aınalatyndaı nárse emes. Birinshiden, memlekettik syılyq degen mártebesi bar. Ekinshiden, ol da alaman báıge sııaqty alapat jarystan turady. Úshinshiden, máreni birinshi qıyp ótý úshin úmitkerler munda da baryn salady. Endeshe basqa saladaǵy báseke báseke de, aqyn-jazýshylardyń arasyndaǵy báseke qur ataqqumarlyq emes shyǵar. Demek bar kiltıpan qalamgerlerdiń memlekettik syılyqqa talasýynda emes, sol syılyqtyń ádil berilmeýinde bolyp otyr.
Shyndyǵynda, bireý memlekettik syılyqty qaıtsem de alamyn dep shala shabylsa, onda turǵan eshteńe joq. Taǵy bireý bul syılyqty ala almadym dep, eńiregende etegi jasqa tolyp tentirep ketse, ol da sóket emes. Kim de bolsa óziniń talaı jylǵy azapty eńbeginiń jemisin kórgisi keledi. Ondaı mysaldy keshegi kúnnen de, búgingi kúnnen de qınalmaı tabýǵa bolady. Nebir qas talanttardyń osy bir syılyq úshin qalaı qor bop ketkeni ádebıet shejiresinen de belgili. Sonyń birin Qadyr Myrza Álı óziniń atyshýly «Iirim» atty kitabynda:
«Qazaqstan Jazýshylar odaǵynda eki jylda bir ret Memlekettik syılyqqa usyný naýqany júrip ótedi. Sondaı aıtys-tartystyń birinde Bekeńniń «О́lgender qaıtyp kelmeıdi» atty romany júırikter jarysyna qosylyp-aq ketti, dep eske ala jazypty. Alǵashqy aınalymda eń kóp daýys alǵan da sol shyǵarma boldy. Aǵamyzdyń kóńilindegi óship bara jatqan úmit oty qaıta tutanyp, qaıraty qaıta oıanǵandaı boldy. Biraq ekinshi jáne sońǵy aınalymdarda ádilqazylar alqasy oıda joq ta oqys pikirlerin ózgertip, báıge Bekeńe buıyrmaı, Baýyrjan aǵamyzǵa buıyrdy. Bir sebepten bul da durys edi. Al eń durysy – ekeýine de berý kerek edi. Biraq bizdiń aǵaıyndarǵa ondaı aqyl bite qoımaǵan, qaıtesiń endi! Sol-aq eken Bekeń (Berdibek Soqpaqbaev) shógip ketti».
Basqasyn aıtpaǵanda, qazaq qalamgerleri úshin memlekettik syılyqtyń salmaǵy qandaı ekenin osydan-aq kórýge bolady. Bul syılyq jankeshti eńbektiń, jemisin kórsem degen talaı jazýshynyń ómirlik maqsatyna aınalǵany ótirik emes. Azaptanyp jazǵan kitaby oqyrman arasynda moıyndalsa da, memlekettik syılyqqa ilikpeı qalǵanyn taǵdyrdyń mazaǵyndaı kóretinder bar. Al endi kómeıde búlkildep turǵan: «Memlekettik syılyqsyz da ómir súrýge bolmaı ma?» degen suraq shyn azapker jazýshyǵa júrmese kerek. Sebebi onsyz da eki jylda bir aınalyp keletin mártebesi de joǵary, aqshasy da qomaqty syılyqty keı jyldary quryǵanda ózimen teń talant ta emes, kem talanttar qanjyǵasyna baılap ketip jatsa janyna batpaǵanda qaıtpek?
Hantalapaı!.. Osyndaı ádiletsizdikter qazaq qalamgerleriniń arasynda buryn-sońdy bolmaǵan dúrbeleń týǵyzdy. Memlekettik syılyqty toı jasaǵan bireý kókpar berip jatqandaı kórip, jan-jaqtan jappaı at qoıǵandardyń qarasy kóbeıdi. Olar ádebıet elıtasynyń arasynda ǵana júretin básekege ózderiniń jabaıy kúres tásilderin de ala keldi. Álgi kókpardyń arasynda bireýdiń tizgininen alyp, bireýdiń eteginen tartyp, endi bireýdiń aıyl-tartpasyn qıyp jiberip jatqandar da bar. Shań-shuń aıǵaılasyp, sart-surt qamshy siltesip, bireý qaıyń soıylmen tizeden qaǵyp, taǵy bireý ata-babasynan muraǵa qalǵan aıbaltasyn da ala júgirip jatqan bir el.
Dúrmek ishinde Aqseleý aǵamyz úkilep qospasa da, úmit etip jolyna qaraǵan eki júırik te bar edi. Másele bir tonnyń ishki baýyndaı aralas-quralastyǵynda, al ekinshisiniń topyraqtas iniliginde de emes. Ekeýi de ádebıette orny bar, shyǵarmalary moıyndalǵan, úlken-kishiniń bári sanasatyn adýyndy aqyndar bolatyn. Memlekettik syılyqty osy ekeýdiń qaı tarpańy alsa da, «Ol nege aldy?» deýge eshkimniń aýzy barmaıtynyn da biledi. «Áı, ekeýińe birdeı olja qaıda, endeshe biriń qanjyǵańdy saıla, endi biriń osy alaman báıgeni qyzdyrý úshin qosylǵan bol», dep ishine túıip te qoıǵan. Aqyrynda bári qulap, eki júırik márege qatar jetkende, «A, qudaılap» belbeýin sheship, moınyna ildi. Basqalar da: «E, báse, memlekettik syılyqtyń salmaǵy endi artty», desip qaýqyldasyp ta qaldy. Mine, sol kezde kóptegen tragedııa men komedııada kútpegen bireýdiń sahnaǵa shyǵa kelip, korolder qysylǵan, sheshender tosylǵan kýlmınasııalyq sátte sheshýshi ról oınap ketetini tárizdi bir sumdyq oqıǵa boldy.
Sol joly shynynda da memlekettik syılyqtyń dabysy qatty shyǵyp edi. Basqasyn qoıyp, aıdaladaǵy aýyl sharýashylyǵy mekemesinde bir jıyn óte qalsa da, memlekettik syılyq taqyrybynan aınalyp ótpeıtin dárejege jetken. Sondaı alqaly jıyndardyń birinde ózi ómiri kitap ta jazbaǵan, jazýdyń azabyn da shekpegen meniń baıaǵy Shámil dosym qańǵyp basyna kele qalǵan bir oıdy kósteń etkizbesi bar ma! «Memlekettik syılyqty eki jyl saıyn mindetti túrde berý shart emes shyǵar. Laıyqty shyǵarma bolmasa, bermeı qoıa salý kerek», dep qaldy ol aıtarǵa sóz tappaı otyrǵandardyń aýzyna sóz salǵandaı bolyp. Biraq qazaqtyń eki birdeı talantty aqynynyń taǵdyry sheshilip jatqanda áıteýir birdeńe aıtý kerek bolǵan soń aıtyla salǵan bul sóziniń qolǵa kóseý ustatqandaı bolaryn ózi de bilgen joq. Onyń boıyndaǵy oqý-toqýsyz-aq berilgen osynshalyqty keremet ınstınkti jetkilikti dárejede baǵalamaı júrgen bizdiń ózimizge de obal joq-aý dep qan qaqsadyq ta qaldyq, ne kerek? Sóıtip sol joly qazaq rýhanııatynyń shyraqshysy atanǵan aıaýly Aqseleý Seıdimbektiń úkilep qospasa da, úmit etip jolyn tosqan qos birdeı júırigi márege jetpeı, barsha ádebıet súıer qaýym jerge qarap ketti. Alamannyń serti kómbeden kóriný deıtin dástúr buryn-sońdy bulaısha buzylmaǵan, sondyqtan onyń soqqysy da ońaı bolǵan joq.
Sonda Aqseleý Seıdimbek jýrnalıst О́mirjan Ábdihalyqulynyń suraǵyna: «Ádebıet salasynan irikteýdiń barlyq salasynan ótken eki aqyn – Serik Aqsuńqaruly men Nesipbek Aıtulynyń shyǵarmalary Memlekettik syılyqqa laıyq. Eki aqyn da qazaq poezııasynyń qos bosaǵasy syndy qalamgerler. Osyny tanı almaǵan qoǵam, saıasatkerler rýhanı múgedek dep esepteımin», dep shamyrqana jaýap bergen eken. Oǵan qosa: «Osy salaǵa jaýap beretin adamdardyń tereńirek oılaýy qajet edi. Bul jerde saıası qatelik te bar. Qazaqtyń kóshbasshy óner salasy – sóz ónerinen laıyqty dúnıe tabylmady degen sóz – Qazaqstandaǵy rýhanı-mádenıettiń toqyraýy degen sóz ǵoı. Qazaqstan – rýhanı mádenıeti joq, bazar qýalap, sanyn shapaqtap, naryqqa júgirgen el degendi bildirmeı me?» degen narazylyǵyn da jasyrmapty. Munyń ishinde bizge eń keregi: «Komıssııanyń ishindegi adamdardyń jartysynan kóbi qazaq tilin bilmeıdi. Ádebı shyǵarmalardy saraptaý úshin qurylǵan komıssııa ǵana daýys berý kerek edi. Sonda biz asyl men jasyqty paryqtaıtyn edik», degen sózi bolatyn. Ony Aqseleý aǵamyzdan keıin de talaı adam aıtty, áli de aıtylyp júr, budan keıin de aıtyla beretin sııaqty. Sebebi barlyq salanyń adamdary qosylyp daýys beretin prezıdıýmdy alyp tastaý
týraly sheshimniń shyǵatyn túri kórinbeıdi.
Endeshe memlekettik syılyqty taǵy da kezdoısoq bireýlerdiń alyp ketýine jol ashyq degen sóz. Estýimizshe bıylǵy alamannyń dúbiri alysqa ketetin túri bar. Basqasy basqa, osy bıylǵy tizimniń ishinde Tynymbaı Nurmaǵambetovtiń de júrýi múmkin ekeni nege turady? Dara shapsa ózi alyp, qosarlap shapsa Nesipbek Dáýtaıuly ekeýi qatar alýy múmkin degen de sybys bar. Biraq kesheginiń Beıimbeti qandaı súıkimdi bolsa, búginginiń Tynymbaıy sondaı súıkimdi ekenin til bilmeıtinder qaıdan bilsin. Sondyqtan jeme-jemge kelgende bul syılyq Tynymbaıǵa da joq, Nesipbekke de joq bolyp shyǵýy tańǵalatyn nárse emes. Tipti buǵan deıin de san márte bolǵany sııaqty, bul joly da kútpegen bir oqıǵa bolyp ketýi ábden múmkin. Tap osy arada sizdiń esińizge ne túskenin bilmeımin, al meniń esime Shámil dosymnyń memlekettik syılyqtyń taǵdyryn áıteýir aıta salǵan bir aýyz sózben qalaı sheshkeni tústi.
«Sondaı kóldeneń kók attynyń bir aýyz sózine qarap qalǵan memlekettik syılyqtyń mártebesi qandaı bolǵany sonda?» degen suraq týady. Demek mundaı sharasyzdyq atalǵan syılyqty berý júıesi men onyń sarapshylar tobynyń jumysy da daǵdarysqa ushyrady degen sóz. Bir ketýi ketken sharýanyń qaıtyp ornyna kelýi qıyn ekenin memlekettik syılyqqa qatysty odan keıingi jaǵdaılar da jıi-jıi eske salatyn bolyp júrgeni ótirik emes. Oǵan ótken joly qazaqtyń taǵy bir Beıimbeti atanǵan Marhabbat Baıǵut alǵashqyda eń kóp daýys alyp-alyp kelip, til biletini de, bilmeıtini de aralas daýys bergen aqtyq synda ádiletsiz qulatylǵanda kózimiz jetti.
Amanat!.. Endi sol ereje men tártiptiń murty buzylmastan ádebıettiń alaman báıgesine taǵy da at qoıǵaly otyrmyz. Memlekettik syılyqtyń mártebesin túsirmeıtindeı, oǵan usynylǵan azapty eńbek ıeleriniń el aldyndaǵy qadirin de ketirmeıtindeı bir ózgeris jasamasqa bolmaıtyn túri bar. Eger shyn janymyz ashysa, oǵan áli de ýaqyt bar ekenin eske salǵymyz keledi. Áıtpese bul joly da meniń Shámil dosymnyń rólin kim oınar eken degen qaýip kóldeneń at qosatyndardyń emes, kópshilik alqalaǵan shyn talanttardyń mazasyn ketirip bara jatqanyn nesine jasyramyz?!
Negizinde halyq moıyndaǵan, kerek kezinde bıliktiń ózi de aqylyna júgingen úlken tulǵalardyń amanatyna adal bolǵannan eshkim utylmasa kerek. Kóterilgen máseleniń tuzdyǵy retinde aıtarym, men ózim sol bir aıaýly Aqseleý aǵamyzdyń aıtqanyn osy ýaqytqa deıin buljytpaı oryndap kelemin. Sodan beri qansha jyl ótti, qysy-jazy aıaǵyma kıiz ultaraq salmaı aıaq kıim kıgen kúnim joq desem de bolady. Ony Shámil dosyma da kórsetip, paıdaly jaqtaryn talaı eskerttim de. Aıtqanymdy istete almaı, sózim qur bosqa shyǵyn boldy. Aqyn Baýyrjan Qaraǵyzuly jazǵandaı: «Jaýyma aqyldymyn, bir qyzyǵy, Dosyma aqymaq bop kórineminniń» keri keldi.
Biraq ótken jazda meniń de oı-sanamda kishigirim tóńkeris jasaǵandaı bir qyzyq jaǵdaı boldy. Shildeniń shyjyǵan ystyǵynda as berilip jatqan bir jerge Shámil dosymdy izdep bara qalsam, kire beris qaptaǵan aıaq kıimnen kórinbeı tur eken. Týflıimdi qoıatyn oryn izdep turǵanymda, kenet tabanyna kıiz ultaraq salynǵan sándi bir kebiske kózim túse ketkeni. Meniń jaıymdy baıqaǵan Shámil dosymnyń kelinshegi: «Bizdiń úıdegi kisiniki ǵoı», dep sol kebistiń qasynan yǵystyryp, týflıimdi qoıatyn oryn taýyp berdi. Iá, másele kıiz ultaraqta emes qoı, biraq ýaqyt biz jasamaǵanmen de, bárin óz ornyna qoıatynyn qashan da, qandaı dárejede de esten shyǵarmaýymyz kerek eken. Munyń osyndaı detalderdi óz shyǵarmalarynda Beıimbetshe oınatatyn Tynymbaı, Marhabbat, Nesipbek syndy talantty aǵalarymyzdyń memelekettik syılyqty qashan alatynyna da tikeleı qatysy baryn da umytpaǵanymyz jón. Bulardan keıin uly teńizdeı dóńbekship, únsiz jatqan jáne bir býyn bar, joq bolyp ketken joq. Odan keıin de uly dalanyń dúbiri dúrkin-dúrkin estilip tursa, onda bizdiń rýhymyz ólmedi, óshpedi degen sóz. Sizdiń neni bilgenińizdi bilmeımin, al meniń bilgenim – rýhanı jańǵyrý degen osy. Sondyqtan da jalǵyz ádebıet salasynda ǵana emes, jalpy rýhanııat álemindegi mundaı alaman báıgelerdiń qaq-soqqa ushyramaı, óz deńgeıinde ótýine qaı-qaısymyz da beıtarap qaramaýymyz kerek. Bul jóninde Shámil dospen pikir talastyra otyryp túıgen biraz oılarymyz da bar. Ol sol 2008 jylǵy oqıǵadan keıin alaman tasyrdyń qarasy kórinse boldy, quzyrly oryndarǵa jańa ıdeıa bergisi kelip, eleńdep turatyn bolǵan. Sondaǵy týǵan ortaq oı men usynystarymyzdy aldaǵy maqaladan oqyrsyzdar degen úmittemiz.
Júsipbek QORǴASBEK,
«Egemen Qazaqstan»
