Soǵys jyldarynda armııa qataryna 1 mln 366 myńdaı qazaqstandyq alynsa, tek Aqmola qalasynan – 7414, al Aqmola oblysy boıynsha 33950 adam áskerge attanǵan eken. Olardyń jartysynan astamy soǵys dalasynan Otanyna oralmady. Solardyń biri – 1940 jyly ásker qataryna alynyp, sol ketkennen oralmaı, ekinshi dúnıejúzilik soǵysta habar-osharsyz ketken aqmolalyq Qaıyrjan Tikshekeev edi.
Maıdangerdiń Marat Áskeruly esimdi nemeresi atasynyń áskerden joldaǵan 12 hatyn ótken jyly Nur-Sultan qalasy memlekettik arhıvine ákelip tapsyrdy. Arhıv mamandary sarǵaıyp, áripteri kómeski tarta bastaǵan soldat hattaryn túpnusqadaǵy latyn qarpinen kırıllısaǵa kóshirip, ekinshi dúnıejúzilik soǵysta qaza tapqan aqmolalyq azamattardyń jeke isi qujattaryna qosty.
«Amandyq hat Qaıyrjan atty balańnan. Ýkraına jerindegi Voroshılovograd qalasyndamyz. Jansyz bir paraq aq qaǵazben amandyǵymdy bildirgeli otyrmyn.
Onymen birge saǵynyp otyrǵan, usharǵa qanaty bolmaı tereń oıda otyrǵan analarymyzdyń amandyǵyn bilgeli otyrmyn. Apam tyń ba, Jámıla qozǵalystan júdep qalǵan joq pa, Maǵıranyń deni saý ma, Ǵaını aman-esen júrip jatyr ma? Maǵıra men Dýlat umytqan joq pa? Dýlat aýyryp jatyr degen ekensizder, táýir boldy ma? Dýlattyń jaman súgiretin kartishkeden kórgende, oıpyrmaı qyzyqtym-aq, ersili-qarsyly súıer me edim, biraq aýzym jetpedi. Al endi Sizder 16/IV salǵan Ǵaını men Maǵıranyń jazǵan hatyn alyp oqydym, birtalaı túrli jańalyqtar estidim.
Bizdiń hal-jaıǵa keletin bolsaq, ómirimiz aman-esen, oıyn-saýyqpen kún ótkizip jatqan jaı bar. Aýrý-syrqaýymyz joq, turmys jaqsy. Burynǵy turǵan jerimizden 200 shaqyrym jerdegi lagerge 3/ V kúni kóshiredi dedi. Poıyzben aparatynyn, jaıaý aparatynyn bilmeımiz, poıyzben aparamyz dep otyr, oǵan senim joq.
Barǵan bettegideı emes, tamaǵy, tósek-ornymen qamtamasyz etti. Buryn Qarabuzan, Ámirhan, Káýken tórteýmiz bir edik. Meni olardan bólip orys tilin jaqsy bilesiń dep, pýlemet rotasyna, Álimge ákep qosty. Álim ekeýimiz bir júremiz, bir tósekte jatamyz. Al endi bizdiń joldastar mynandaı ulttardan qosylǵan: deni qyrǵyz halqy, ázerbaıjan, armıan, qyrym tatary, qazan noǵaıy, ýkraın, taǵy basqalar» dep saǵynysh sezimin marjandaı tógilte jetkizedi maıdanger bir hatynda.
Qaıyrjan Tikshekeev áskerge attanǵanda súıgen jary Ǵaınıdiń aıaǵy aýyr edi. Sol jyly shildede dúnıege kelgen sábıine yrymdap Ásker dep at qoıady. Alaıda taǵdyr olardy qaıtyp qospady. Aqmolalyq jaýynger sandaǵan jan sum ajaldyń tyrnaǵyna ilikken – 1943 jyly qaza tabady. Biraq súıeginiń qaı jerde qalǵany belgisiz. Qaıyrjan sekildi maıdanda qaza taýyp, habar-osharsyz ketken bozdaqtarymyz áli de kóp. Elimizdiń zertteýshi-ǵalymdary adamzat tarıhyndaǵy eń surapyl, qandy qyrǵyn oshaǵyna aınalǵan ekinshi dúnıejúzilik soǵysta, fashızmge qarsy shaıqasta qaza tapqan, habarsyz ketken jerlesterimizdiń esimi men taǵdyryna qatysty izdestirý jumystaryn áli de toqtatpaýdy kózdep otyr. Bul jumysty tek júıeli, aýqymdy júrgizgende ǵana nátıje beredi, deıdi olar. Osy rette astanalyq muraǵatshylar da qol qýsyryp qarap otyrmaı, Reseı Federasııasynyń Máskeý oblysyna qarasty Podolsk qalasynda ornalasqan Qorǵanys mınıstrliginiń ortalyq muraǵatynan soǵys týraly kóptegen tyń maǵlumatqa qol jetkizip otyr. Sonymen qatar Podolsk arhıviniń materıaldary negizinde óńirler boıynsha «Bozdaqtar» estelik kitaptar serııasy qurastyrylǵany málim. Biraq bul jınaqtar qaza tapqan nemese habar-osharsyz ketkenderdi tolyq qamtıdy dep aıta almaımyz. Áskerden jazylǵan hattar men qujattardy arada qanshama jyl ótse de balalarynyń kóz qarashyǵyndaı saqtap, muraǵat qoryna ákelip tapsyrý faktileri el úshin keýdesin oqqa tosqan bozdaqtar týraly maǵlumat urpaqtary arqyly, sondaı-aq shetel arhıvterinen áli de úzdiksiz izdestirilip jatqanyn ańǵartady.
Oq pen ottyń ortasynda ajal qushqan maıdangerler jóninde – www.obd-memorial.ru, sondaı-aq ekinshi dúnıejúzilik soǵysta orden-medaldarmen marapattalǵan jaýyngerler týraly aqparat beretin www.podvignaroda.ru anyqtamalyq saıttary arqyly jaqyndaryn izdep-taýyp jatqan jaıttar bar eken. Al www.winterwar.karelia.ru saıty da fın soǵysyna qatysqan qazaqstandyqtar týraly málimet alýǵa bolatyn taǵy bir tyń derek kóziniń biri bolyp esepteledi. Budan basqa www.ipc.antat.ru, www.soldat.ru, saıttaryna ıek artýshylar sany kóbeımese, az emes. Maıdan dalasynda qaza tapqan, iz-túzsiz joǵalyp ketken, bolmasa tutqynǵa túsken taǵdyrlar men esimder týraly aqparat usynatyn mundaı saıtty qazaqstandyq zertteýshilerdiń de ashý nıeti bar ekenin estidik. Osy joba júzege asyp jatsa, kim bilsin, bálkim ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń qurbany bolǵan mundaı taǵdyrlar qazaq topyraǵynan da tabylyp qalýy ǵajap emes qoı.
Sýretterde: Qaıyrjan Tikshekeev jáne áskerde jazylǵan hattar
