Taǵy sol sııaqty 1916 jylǵy sanaq boıynsha qazirgi Qazaqstan jáne Qyrǵyzstannyń birqatar aımaǵynda 3 994 500 qazaq, Orta Azııada (Samarqand, Kaspıı syrty, Ferǵana oblystarynda) 235 500 qazaq, Astrahan gýbernııasynda 353 700 qazaq, Orynbor, Samara, Tomsk, Tobyl, Enıseıde 95 100 qazaq, Reseı ımperııasynyń jerinde barlyǵy 4 678 800 qazaq ómir súrgen eken (Marat Muqanov, «Qazaq jeriniń tarıhy» 1994 jyl, Atamura-Qazaqstan baspasy.
74 -bet).
Hosh, sonymen qaıtyp taǵy da tarıhqa oralaıyq. Qala irgesinde ornalasqan qýǵyn-súrgin qurbandaryna arnalǵan «ALJIR» murajaı keshenindegi resmı málimetterge kóz jibersek: 1723-1728 jyldary bolǵan ataqty «Aqtaban shubyryndy» zamanynda 1,1 mln qazaq qyrylǵan. 1830-1840 jyldardaǵy Kenesary Qasymuly, Isataı-Mahambet bastaǵan patsha ókimetine qarsy kóterilis kezinde qanshama adam qaza boldy (Bul týraly naqty málimet joq). 1916 jylǵy ult azattyq kóterilis kezinde 275 myń qazaq jazyqsyz oqqa ushqan. 1931-1932 jylǵy asharshylyqta 2,3 mln qazaq ashtan ólgen. Uly Otan soǵysyna qatysqan 350 myń qandasymyz otbasyna oralǵan joq. Soǵys jyldary tyldaǵy aýyr jaǵdaıdan 150 myń adam kóz jumǵan. 1944-1948 jyldary «Soǵys tutqyny» retinde 50 myń qazaqstandyq qýǵynǵa ushyraǵan. Qazaq óńirindegi polıgonnyń saldarynan 23 myń adam zardap shegipti. 1945-1991 jyldary aralyǵynda Keńes armııasynyń sapynda bolǵan 25 myń qazaq azamaty shańyraǵyna oralǵan joq. 1979-1989 jyldary Aýǵanstanda áskerı mindetin atqarǵan 1,5 myń qazaq azamaty taǵy da otbasyna oralmapty... Derekter osylaı, deıdi.
Osy zulmattardyń kesirinen biz óspeı qaldyq. Demograf-ǵalym Maqash Tátimov óziniń salystyrmaly demografııalyq boljamynda: «Eger joǵarydaǵy qyrǵyndy kórmegende búgin 40 mıllıon qazaq bolar edik» degen boljam jasapty.