Atalǵan taqyryp el tarıhyna beıjaı qaraı almaıtyn azamattardy kópten tolǵandyryp júrgen másele edi. Táýelsizdik jyldary taqyrypty jan-jaqty qamtýǵa baǵyttalǵan birqatar shara qolǵa alyndy. Baspasóz betterinde maqalalar men zertteýler jappaı jaryq kórip, bıik minbelerden usynystar da aıtyldy. Degenmen, ult qasiretimen urshyqtasyp jatqan máselede áli de sheshimin kútken, tolymdy zertteýdi qajet etetin, memlekettik deńgeıde qolǵa alynýǵa tıis tustar joq emes edi. Memleket basshysy osyny der kezinde túsinip, bárimiz biraýyzdan qoldaıtyn ıgi bastama kóterip otyr.
Kezinde Joǵarǵy Keńes depýtaty, ataqty ǵalym Manash Qozybaev jetekshilik etken arnaýly komıssııa solaqaı saıasattan teperish kórip, jazyqsyz qurban bolǵan qaıratkerlerdi aqtaýǵa aýqymdy úles qosty. Alaıda barlyq zertteý nátıjeleri zań sheńberinde kórinis taba aldy dep taǵy aıta almaımyz. Sondyqtan zertteý jumystaryn áli de jalǵastyrý qajet. Jaı ǵana jalǵastyryp qoımaı, nátıjege qol jetkizýge tıispiz. Bul tarıh pen urpaq aldyndaǵy borysh.
Bir máselege ǵana jekeleı toqtala keteıin. Qýǵyn-súrgin qurbandary týraly aıtylǵanda áskerı tutqyndardy nazardan tys qaldyrmaýymyz kerek. 1939-1945 jyldary Fınlıandııa, Germanııa, sol sekildi Eýropa elderinde tutqynda qalǵan qanshama bozdaq saıasat pen soǵystyń qurbany boldy. Júıesiz júıeniń kesirinen japa shekti. Tutqyndar lagerinde ómirin qıyp, azappen jan keshti. Reseıde Prezıdent qaýlysymen saıası qýǵyn-súrginge ushyraǵan áskerı tutqyndar 1995 jyly tolyq aqtaldy.
Adamzat balasyna alapat qasiret ákelgen Ekinshi dúnıejúzilik soǵysynda iz-tússiz ketken bozdaqtarymyz qanshama. Olardy jaqyndary men urpaqtary áli de izdep, tym qurysa jerlengen jerin bilip, bir ýys topyraǵyn ákelsek dep úmit etedi. Arnaýly oryndarǵa jyl saıyn osy maqsatta myńdaǵan hat jazylady. Jeńis merekesine 75 jyl tolsa da maıdangerlerdi izdestirý máselesi ózektiligin joıǵan joq.
Búgingi tańda Bilim jáne ǵylym mınıstrligi qarjylandyryp otyrǵan «Ekinshi Dúnıejúzilik soǵystaǵy qazaqtar: shetel arhıvterindegi tyń derekter» atty tarıhı-zertteý jobasyna jetekshilik etip júrmin. Úsh jyl ishinde biz jıyrmaǵa jýyq sheteldik muraǵattan jáne álemniń birqatar elindegi kitaphanalar men mýzeı qorlarynda saqtalǵan derekterge qol jetkizip otyrmyz. Osynaý tyń derekterdi zertteı kele, taqyrypty jańa qyrynan tanyp, syrt elderdiń lagerlerinde ómir boıy qalyp, sonda qaza bolǵandardyń qasiretti taǵdyry týraly maǵlumattarmen ushyrastyq. Máselen, Fransııa, Italııa, Germanııa sekildi Eýropa elderinde jan qıǵan qandastarymyz jeterlik. Sheteldikter búgingi kúnge deıin bizdiń eldiń sarbazdarynyń qabirine, eskertkishterine qurmetpen qaraıdy.
Ulttyń azattyǵy jolynda, el qaýipsizdigi jolynda, halyqty aǵartý jolynda ómirin bergen ór tulǵalardy eshqashan umytpaýǵa tıispiz. Olardy aqtaý, laıyqty baǵa berý tarıh aldyndaǵy mindetimizdi oryndaý ǵana emes, qazaq halqynyń qandaı qaısar el bolǵanyn álemge áıgileıtin is.
Gúlnara Meńdiqulova,
tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor
