Elbasy • 29 Maýsym, 2020

Qyrǵyzstannyń naǵyz dosy

48 ret kórsetildi

Men Nursultan Nazarbaev týraly birneshe ret jazdym. Qazir taǵy da ol týraly qalam terbetip otyrmyn. Búginde keıipkerim jańa qyrynan kórinýde. Ol 30 jyl boıy atqaryp kelgen qyzmeti – prezıdenttik laýazymyn izbasaryna tabystady. Iаǵnı, bizdiń geosaıası aımaqta basqalarynyń qolynan kelmeı jatqan batyl qadam jasady. Izbasaryna óz kúshin synaýǵa múmkindik berdi.

Nursultan Nazarbaev eń mańyzdy saıası qyzmetten ketkenimen, saıasattan ketpedi. Qazir de eliniń Qaýipsizdik Keńesin basqaryp otyr. Saıasatkerler onyń áreketiniń sebebi men maqsatyn bilýge tyrysyp, kimniń modelin esepke alǵanyn talqylaýda. Qytaı, Iran, tipti Lıvııany da mysalǵa alady. О́mirińdi arnaǵan jumysty basqaǵa tapsyrý ońaı emesi túsinikti. Alaıda izbasaryn qalaı tárbıelep, baǵyttaǵanyna qarap, bılik tranzıti týraly qashannan oılap qoıǵany baıqalady. Onyń bılikten túbegeıli ketpegeni de jaqsy shyǵar.

Kezinde Reseı ımperatory Nıkolaı I oılanbaı, taǵynan asyǵys bas tartty. Osylaısha elde qaýipti bılik vakýýmy paıda boldy. Barlyǵy bılikke talasyp, nátıjesinde jańa revolıýsııa bastalyp, memleket, patsha otbasy bılikten qulady, azamattyq soǵys bastaldy. Eger patsha ýaqytynda oılanyp, sál kidirip, bılik tranzıti dep atalatyn mundaı qaýipti prosesti basqarǵanda barlyǵy basqasha bolar ma edi?

Dál osy jerde "Gladıator" fılmindegi qyzyq epızod eske keledi. Onda Mark Avrelıı patsha qolbasshy Maksımýstan "rımdik Senat basqaryp úırengenshe" taqqa otyrýyn suraıdy. Bizderge, ıaǵnı ǵalymdarǵa Qazaqstannyń 2007 jyly óz Parlamentiniń mindetin arttyrýǵa baǵyttalǵan konsepsııasy belgili. Fılm men shynaı ómirdiń baılanysy, minekeı. Nazarbaev 30 jyl boıy memleketti súırep keldi, mańyzdy sheshimder qabyldady. Nazarbaevtyń tranzıttik kezeńde bılikte bolýy Qazaqstanǵa da, onyń kórshilerine de ońtaıly boldy.

Nazarbaevtyń batyl qadamdaryna, bastamalaryna qashanda tamsanatynmyn. О́ıtkeni shyndyq pen aqıqattyń baǵasyn bilemin. Sonymen qatar mıftiń de qalaı jasalatynynan habarym bar. Nazarbaev – bizdiń zamanymyz úshin erekshe saıasatker. Ol erteń motosıklge otyryp, jumysqa kelse de tań qalmaımyn. Nemese gıtarada oınap, án aıtsa da tańdanbaımyn. Al onyń tanymal bolýynyń sebebi – dogmatık bolmaýynda. Ol ýaqytyn bos áńgimege jumsamady. Sóıtip reformalar júrgizýde ýaqyt utty.

О́tken ǵasyrdyń 90-jyldarynyń basyndaǵy Qazaqstan esimde. Qazirginiń adamdary ótirik aıtqyzbas. KMÝ-ǵa qarasty Biliktilikti arttyrý ınstıtýtynda oqyp júrgen kezim, eldi ishinen tanydym. Biz qyrǵyzstandyq aılyǵymyzǵa óte jaqsy turatynbyz. Dostarym Almatyǵa demalysqa jıi baryp turatyn. Birneshe jyldan keıin Qazaqstan alǵa jyljyp, biz artta qaldyq. Jaqsylyqqa úmit bar dep senemin.

Belgili akademık-ekonomıst Týrar Koıchýev óziniń esepterin jarııalaǵan bolatyn. Oǵan nazar salsaq, 90-jyldardyń sońynda TMD elderi adam basyna shaqqandaǵy IJО́ boıynsha álemde 70-90-oryndarda bolǵan.

Bul aqparatty oqyrman meniń kóptegen kitabymnan taba alady. Shamamen 50-ge jýyq kitabym elge jáne syrtqa arnalyp jazyldy. Qyrǵyzstan men Qazaqstan sol kezde 85-86-oryndarda edi. Biz Reseı Federasııasy, Ýkraına, Belarýs, Baltyq pen Kavkaz elderinen keıin turdyq. Al qazir Qazaqstan RF-dan keıin 2-orynda, al Qyrǵyzstan 144-mejege toqtaǵan. Men tarıhshymyn, ekonomıkalyq esepti doǵaraıyn.

Nazarbaevpen 2010 jyly mamyrda kezdesýim kerek edi. Meniń Qazaqstan elordasyna alǵashqy saparym edi. Asyǵa kúttim, nesin jasyraıyn, aıtarym da bar edi. Alaıda elimizde kezekti «revolıýsııa» ornap, ol jaǵdaıymyzdy odan saıyn tómendetti.

Myqty densaýlyq ıesi Nursultan Nazarbaev tyń áreketke bardy. Ol ózine laıyq izbasar taýyp, bılikten bas tartty. Mundaı izbasar – barlyǵynyń armany. Meniń zamandasym dana, bilimdi, ǵalym, joǵary tájirıbeli, saıasattyń barlyq kezeńderinen ótken, birneshe til biletin azamat. Arman emes pe?

Nazarbaevtyń qolynan basqalary istemegen áreket keldi. Ol elge úlken kólemde donorlyq qarajat tartty. Qazir Qazaqstannyń ózi donor memleket. Bul onyń qazirgi dárejesinen habar beredi.

Adam týraly onyń is-áreketi men jetistigi habar beredi. Meniń oıymsha, eldi ózgertý, tipti qolyńnan kelse álemdi ózgertý mańyzdy. Nazarbaev osyndaı kisi, muny qarsylastary túsinýi kerek. Eger qazaqtar óziniń 100 qaharmany týraly kitap jazatyn bolsa, Nazarbaev qazaq tarıhynyń negizgi tulǵasy retinde birinshi turýy tıis.

KSRO ydyraǵan tusta zaýyt, fabrıkalardyń jumysy toqtap, aılyq tólenbedi. Elde sol kezde tipti ottyq pen temeki de joq-ty. Nazarbaevqa "joq" dep keri sóıleý qıyn myqty kóshbasshy edi. Ol basqa kórshilerine qaraǵanda alǵa umtyldy. Qazaq ekonomıkasy birden jumys istep, elge ınvestısııa ákeldi. Qazaqstan basqalardan erekshelene bastady.

Naqty aıtqanda Nazarbaev siz ben bizge qajet adam. Men tarıhshy retinde onyń prezıdenttik jyldarynda Qazaqstannyń saıasatkerlerin áýelden mazalap kelgen eki úlken geosaıası alyp Reseı men Qytaı ımperııalarynyń arasyndaǵy Ortalyq Azııadaǵy balansty saqtaý máselesin qazaqtyń Ábilqaıyr men Abylaı handary sııaqty sheshýge tyrysqanyn bilemin. Oǵan qosa aımaqtaǵy negizgi geosaıası oıynshylardyń sany artty. Oǵan AQSh pen Eýroodaq qosyldy. Qazaqstannyń qaısymen de qatynasy jaqsy. Bul da Nursultan Nazarbaevtyń arqasy.

Nazarbaev árqashan da Qyrǵyzstannyń naǵyz dosy. Ony ol isimen de, sózimen de dáleldep keldi. Bizge durys baǵyt berip, oqıǵalarǵa jedel jaýap berip otyrdy.

Sóz sońynda aıtarym, onyń izbasary qazir tájirıbe jınap, kúsh alyp jatqan Qasym-Jomart Toqaev turǵysynda bolmaq. Mundaı basshy týraly armandaý da qıyn. Intellektýaldyq, basqarýshylyq qasıetterinen bólek, onyń bizdiń jerles ekenimizdi eskerip ótkim keledi. Onyń ákesi asharshylyq kezinde 10 jyl Bishkekte turǵan. Bul da bizdiń keleshek qatynasymyz úshin mańyzdy. Alda bizdi keremet qatynastardyń zamany kútip tur. Biz, qyrǵyzdar qazaqstandyqtardyń jetistikterine shyn júrekten qýanyshtymyz. О́z tabystarymyzdaı marqaıamyz. Mereıtoıyńyzben, Nursultan Ábishuly! Mereıtoı qutty bolsyn, aǵaıyn!

Zaınıdın KÝRMANOV,

tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor,

Qyrǵyz Respýblıkasy Jogorký Keneshiniń eks-spıkeri

Sońǵy jańalyqtar

Taraz qalasynda 20 soǵys ardageri bar

Aımaqtar • Búgin, 11:00

Qazaqstannyń 7 óńiri «qyzyl aımaqta» tur

Koronavırýs • Búgin, 10:45

Qazaq degenimiz – Baýyrjan...

Rýhanııat • Búgin, 09:45

505-shi túrmeniń tutqyndary

Tarıh • Búgin, 09:15

Mereke kúnder jańbyrly bolady

Aýa raıy • Keshe

Ammanǵa attandy

Sport • Keshe

Qazanda kúsh synasýda

Sport • Keshe

Shet eldegi qazaq generaldary

Qazaqstan • Keshe

Qadir túniniń qasıeti

Rýhanııat • Keshe

Erlik pen patrıotızm mektebi

Qazaqstan • Keshe

Almaty qalasynda jer silkindi

Aımaqtar • 06 Mamyr, 2021

Uqsas jańalyqtar