Alyptardyń dıplomatııalyq taıtalasy

Resmı Vashıngton óz qadamyn Qurama shtattary turǵyndarynyń zııatkerlik menshigi men jeke máli­met­terin saqtaý maqsatynda jasal­ǵanymen túsindirdi. Bılik ókil­deriniń sózine sensek, Tehastaǵy bul kon­sýldyq Qytaıdyń shpıondyq orta­lyǵyna aınalǵan.

Aq úı qytaılyq dıplomattardyń 3 kún ishinde elden ketýine mursat ber­di. Osyǵan baılanysty, konsýldyq qyz­metkerleri búkil qujattardy órtep, onysy órt sóndirý qyzmetiniń nazaryna túsip qalǵan.

Al AQSh-tyń memlekettik hat­shy­sy Maık Pompeonyń aıtýynsha, Qurama shtattary budan bylaı Beıjiń bıliginiń áreketterine beı-jaı qaraı almaıdy. «Prezıdent Tramp «jetkilikti» dep aıtty. Mu­nyń jalǵasa berýine jol berip qa­rap otyra almaımyz. Sondaı-aq Qy­taıdyń kommýnıstik partııasy qalaı áreket etýi tıis ekenine qatysty naqty talabymyz da bar. Eger oǵan kelispese, amerıkalyq turǵyndardy qorǵaýǵa, qaýipsizdigimizdi, ulttyq qaýipsizdigimizdi, ekonomıkamyz ben jumysymyzdy saqtap qalý úshin áreket etemiz», dedi ol.

Sondaı-aq memlekettik depar­ta­menttiń ókili Morgan Ortagýs AQSh tarapy kommýnıstik partııanyń áreketine tózbeıtinin jetkizdi. Onyń sózine súıensek, Beıjiń bıligi Qurama shtattarynyń táýelsizdigine nuqsan keltirip, saýda-ekonomıkalyq baılanysty álsiretýge kúsh salyp otyr. Senattyń barlaý komıtetiniń atqarýshy tóraǵasy Mark Rýbıonyń sózine súıensek, Hıýstondaǵy konsýldyq Qytaı shpıondarynyń naǵyz ordasyna aınalǵan.

Munyń aldynda ǵana Vashıng­ton bıligi eki qytaılyq azamatty ustap, koronavırýs vaksınasyna qa­tysty zertteýdi urlaýǵa talpyndy dep aıyptady. AQSh ádilet depar­tamentiniń habarlaýynsha, hakerler vaksınaǵa qatysty derekterdi, júz­degen kompanııanyń ishki qujatyn, sonymen qatar qorǵanys júıesine qatysty málimetterdi qolǵa túsirýge talpynǵan.

Beıjiń bıligi ózine taǵylǵan aıyp­tardyń birde-birin moıyndap otyrǵan joq. Hakerlerge qatysty resmı Beıjińniń ózindik ustanymy bar. Qytaıdyń Ulybrıtanııadaǵy elshisi Lı Sıaomıng artyl­ǵan aıyp­ty negizsiz dep sanaı­tynyn jetkizdi. Onyń aıtýynsha, AQSh-tyń mundaı qadamy qytaılyq ǵalymdar men olardyń jetistigine kúmán keltirý kórinedi.

Qytaı syrtqy ister mınıstr­liginiń ókili Vang Venbın Aq úıdiń konsýldyqty jabý týraly sheshimi eki el arasyndaǵy dıplomatııalyq qa­­rym-qatynasty odan ári kúrde­lendire túsetinin jetkizdi. «Biz AQSh-ty sheshiminen bas tartýǵa sha­qy­ramyz. Áıtpese, Qytaı zańdy ári qa­jetti qadamǵa barady», dep doq kórsetti.

Kóp ótpeı-aq Qytaı da qarymta áreket jasady. Beıjiń bıligi Chendý qalasyndaǵy AQSh konsýldyǵynan óz qyzmetin toqtatýyn talap etti. Qytaı syrtqy ister mınıstrliginiń habarlaýynsha, Qurama shtattarynyń Sıchýan provınsııasyndaǵy kon­sýl­dyǵyna búkil qyzmetin tez arada toqtatýdy mindettegen.

Qytaı bul sheshimdi AQSh-tyń Hıýstondaǵy konsýldyqty jabýǵa qarsy «zańdy ári qajetti jaýap» dep málimdedi. «Qytaı men AQSh ara­syn­daǵy qazirgi jaǵdaıdyń bulaı órshýin Qytaı tarapy qalamaıdy. Jaǵ­daıdyń osylaı órbýine Qurama shtat­tary jaýapty. Ekijaqty kelis­­sózderdi qaıta qalpyna kel­ti­rýge shaqyramyz», delingen mınıstr­lik­tiń málimdemesinde.

Qytaıdyń syrtqy ister mı­nıstr­ligi AQSh-tyń konsýldyǵy ja­bylýy tıis kúndi naqty aıtpasa da, Global Times basylymynyń týıt­terdegi paraqshasy amerıkalyq dıplo­mattarǵa 72 saǵat mursat beril­genin habarlady.

Qytaı men AQSh arasyndaǵy dıp­lomatııalyq qarym-qatynastyń ýshyq­qany kúni keshe emes. Aq úı bas­shysy Donald Tramp prezı­denttikke saılana sala muhıttyń arǵy betin­degi qarsylas derjavaǵa shúılikti. Ol eki el arasyndaǵy saýda aına­lymy Qytaı tarapyna tıimdi bolyp tur dep eseptep, osy máseleni bir­jaqty etýge bel sheshe kirisken-tuǵyn. Máselen, 2017 jy­ly taýar aı­na­lymy 710,4 mlrd dol­lardy qu­rady. Sonyń 187,5 mıl­lıardy ǵa­na AQSh-tyń eksporty. Iаǵnı saýda aıyrymy 335,4 mlrd dollardan asyp tústi.

Buǵan alańdaǵan D.Tramp 2018 jylǵy qańtarda Qytaıdan keletin kún batareıalaryna kedendik tarıfti 30 paıyzǵa, kir jýatyn mashınalarǵa 50 paıyzǵa deıin kóterdi. Keıinnen Qytaıdan keletin 1300 taýardyń tizimi jarııalanyp, baj salyǵy 25 paıyzǵa arttyryldy.

Mundaıda Qytaı qarap qala ma? Beıjiń bıligi de AQSh-tan keletin 120 túrli taýarlarǵa baj salyǵyn 15-25 paıyz aralyǵynda kóterýge sheshim qabyldady. Budan keıin de salyq arqyly bir-birine qysym kór­setý toqtaǵan joq.

Áıtse de, byltyr Donald Tramp pen Qytaı prezıdenti Sı Szınpın Argentınada ótken G-20-nyń sam­mı­tinde arnaıy kezdesip, osy máseleni tal­qylaǵan-dy. Kelissózder bary­synda Aq úı basshysy salyqty ósir­meýge ýáde berip, saýda-ekonomı­ka­lyq baılanysty nyǵaıtýǵa múd­deli ekenin aıtty. Sóıtip eki el ara­syndaǵy dúrdarazdyq basylǵandaı kóringen.

Alaıda tynyshtyq uzaqqa so­zyl­ǵan joq. Ásirese, koronavırýs indeti muhıtty sharlap ótip, AQSh-qa jetkende daý tipti órshı tústi. Onyń ústine, vırýstyń shyǵý tegi de eki jaqty dıplomatııalyq baı­la­nysty qıyndatyp jiberdi. AQSh pen Qytaıdyń indetke bir-birin jıi aıyp­taǵany sonshalyq, bul alaýyz­dyqty kim bastaǵanyn tap basyp aıtý qıyn.

Qytaı syrtqy ister mınıstr­liginiń ókili Chjao Lıszıannyń aı­týynsha, koronavırýstyń taralýy­na amerıkalyqtar kináli. Ol týıt­terdegi paraqshasynda birneshe márte vırýstyń shyǵý tegine kúmánmen qaraıtynyn jazyp, Ýhanǵa vı­rýsty Qurama shtattarynyń sarbaz­dary ákeldi dep aıyptady.

Týıtterdi jetik meńgergen Aq úı basshysy Donald Tramp ta vırýsqa qatysty birneshe jazba salyp, shý shy­ǵaryp úlgerdi. Máselen, AQSh pre­zıdenti buqaralyq aqparat qural­daryna jasaǵan málimdemesinde koronavırýsty «qytaılyq vırýs» dep atady. AQSh-tyń memlekettik hatshysy Maık Pompeo da vırýstyń taralýyna Beıjińdi kinálaıtynyn jetkizdi.

Sondaı-aq Aq úı basshysy Dú­nıe­júzilik densaýlyq saqtaý uıymyn Qytaıdy qorǵap, koronavı­rýstyń taralýyna jaǵdaı jasady dep aıyptady. D.Tramptyń paıym­daýynsha, DDU vırýstyń shyǵý tegin anyqtaýǵa kúsh salyp otyrǵan joq. Osyǵan baılanysty, ol AQSh-tyń uıymnan shyǵatynyn málimdedi.

Sonymen qatar Taıvannyń taǵ­dyry men Gonkongtyń daýy da ekijaqty qarym-qatynasqa aıtar­lyq­taı syzat túsirdi. Máselen, Qytaı tarapy Taıvandy táýelsiz el retinde moıyndaǵan emes. Son­dyq­tan Beıjiń bıligi olardyń Dúnıe­júzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń jıyndaryna qatysýyna qarsy. Al AQSh tarapy Taıvandy baqylaýshy el retinde qaldyrýǵa múddeli.

Taıaýda eki eldiń dıplomattary Ońtústik Qytaı teńizine baılanysty máselede mámilege kele almady. Qurama shtattardyń memlekettik hatshysy Maık Pompeo Beıjiń bıli­giniń Ońtústik Qytaı teńizin ıgerýge talpynysy zańsyz ekenin aıtyp, Aq úıdiń qandaı baǵyt usta­na­tynyn ashyq kórsetti.

«Myna nárseni naqtylaǵym ke­ledi: Beıjińniń Ońtústik Qytaı teńiz­in­degi tabıǵı resýrstardy ıele­­nýge tyrysýy múldem zańǵa saı emes. Bul qadam teńizdi ıgerý maq­satynda aıbat kórsetýge teń. Álem Beıjińniń Ońtústik Qytaı teńizin muhıttaǵy ımperııasy jasaýyna jol bermeıdi», dedi M.Pompeo.

О́z kezeginde Qytaı tarapy da qa­rap qalǵan joq. Qurama shtattardy derek­ter men halyqaralyq zańdy bur­malap otyr dep aıyptady. Qy­taı­dyń AQSh-taǵy elshiligi tarat­qan málimetke súıen­sek, resmı Vashıng­ton­nyń bul áreketi negizsiz kórinedi.

Qoryta aıtqanda, Vashıngton men Beı­jińniń daýy búgin bitetin túri kórinbeıdi. Ásirese, korona­vı­rýs indeti eki eldiń de ekonomı­kasyn shaıqaltyp jatqanda dıplo­­ma­­tııalyq baılanys túzele qoıady degenge sený qıyn. Jalǵyz úmit – Donald Tramp el tizginin usta­ǵanda bas­talǵan janjal onyń pre­zı­denttik mer­zimi aıaqtalǵanda toq­taýy múmkin.