Bul oraıda «Áziret Sultan» memlekettik tarıhı-mádenı qoryq-mýzeıi aýmaǵyndaǵy tarıhı oryndardy qaıta qalpyna keltirý, ortaǵasyrlyq Kúltóbe qalashyǵy, Han ordasy men meshiti ornalasqan magıstraldy kóshe boıynda arheologııalyq qazba jumystary júrgizilýde. Qylýet jerasty meshiti (XII ǵasyr), Juma meshiti (XII-XIX ǵ.), Rabııa Sultan Begim kesenesi (XVI ǵ.), Shıldehan (XIV-XV ǵ.), Shyǵys monshasy (XVI ǵ.), taǵy da basqa oryndarynda da aýqymdy jumystar qolǵa alynǵan.
Al úsh jyldan beri jabyq turǵan, Ortalyq Azııadaǵy sáýlettik kesenelerdiń biregeıi – Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesiniń kúmbezin qalpyna keltirý jumystary aıaqtaldy. Kúmbezdiń tarıhı kelbeti saqtalyp, jeldetkish qabattary retke keltirildi. Qazir kúmbez etegindegi segiz qyrmen qosylǵan jerinde gıdrooqshaýlaý jumystary aıaqtalýǵa jaqyn. Kúmbezdi qaıta qalpyna keltirý jumystaryn Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń bastamasymen «Qazqaıtajańartý» RMK júrgizgen bolatyn. Qalpyna keltirý jumystary barysynda ǵylymı-zertteý jumystary júrgizilip, oǵan belgili tarıhshylar men zertteýshiler jáne bilikti restavratorlar qatystyryldy.
Kúni keshe Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesinde atqarylǵan jumystarmen Mádenıet jáne sport mınıstrligi Mádenıet jáne óner isteri departamentiniń dırektory Kúmis Seıitova tanysyp, BAQ ókilderimen kezdesti. Sondaı-aq jýrnalıster kesenege qoldanylǵan qurylys materıaldary men sáýlettik ereksheligi jóninde qoryq-murajaı qyzmetkerlerinen tereń maǵlumat aldy.
Túrkistan qalasyna jaqyndaǵan kezde Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesi birden kózge túsedi. Bıiktigi jaǵynan oǵan teń keletin sol zamanǵy ǵımarattar óte az. Osy qasıet onyń negizgi bir ereksheligine jatatynyn atap ótý qajet. «Áziret Sultan» memlekettik tarıhı-mádenı qoryq-murajaıy qyzmetkerleri Shahrısıabzdaǵy Aq-Saraıdyń mańdaıynda Ámir Temir: «Bizdiń qýatymyzǵa, kúshimizge kúmán keltirseń – bizdiń salǵan ǵımarattarǵa qara» degen uran jazdyrǵanyn aıtady. Al kúni keshe qalpyna keltirý jumystary aıaqtalǵan kúmbezdiń rámizdik qasıetteri týraly buǵan deıin de pikir bildirgen ǵalymdar barshylyq. Ámir Temir tapsyrys berýshi retinde ózi de kúmbezderge kóp kóńil bólgen eken. Qalalyq sáýlet óneri Ámir Temir dáýirinde gúldengeni týraly Kastılııa men Lıon patshasynyń elshisi Klavıho bylaı dep jazady: «Ámir Temir jáne onyń urpaqtary qalyptastyrǵan dúnıe ekonomıkalyq órkendeýdi yntalandyrýdyń negizi bolyp tabylady. Osyǵan baılanysty Iran men Ortalyq Azııada sansyz ǵımarattardyń salynýy sáýletshilerdi shabyttandyra tústi. Arýaq qonǵan jerler erekshe kóńilge alyndy: bar ǵımarattar qaıta jańǵyrtyldy jáne áshekeılendirildi, kóptegen jańa kesene salyndy». Iаǵnı Ámir Temirdiń kórkem murasy Ortalyq Azııa óner tarıhynyń jarqyn beti dep aıtýǵa bolady. Ǵalymdar tarıhı qujattar, ańyz-ángimeler negizinde Túrkistan tóńiregindegi radıýsy – 40-75 shaqyrymda ornalasqan eldi mekenderdegi kóptegen balshyq túrine zertteý jumystaryn júrgizgen. Zertteý nátıjesinde eskertkishtiń keramıkalyq kirpishteriniń hımııalyq quramyna eń jaqyn jáne sáıkes keletin balshyq Túrkistan qalasynan 35 shaqyrym jerde ornalasqan qazirgi temirjol boıyndaǵy Saýran stansasyndaǵy kóne Saýran qorǵany mańynan alynǵan topyraq ekendigi anyqtaldy.
Dál sol jer, ásirese, ańyz áńgimelerde kóp aıtylady. Belgili tarıhshy M.E.Masson bylaı dep jazdy: «Ańyz ángimege baılanysty keseneniń qurylysy jáne órnekti kirpishteri Saýranda daıyndalyp, Iаsydaǵy qurylys ornyna deıin qolma-qol jetkizilgen». Ǵalymdardyń deregine júginsek, kúıdirilgen Saýran balshyǵynyń hımııalyq taldanýy mynadaı qatynasty kórsetken: kremnıı – 61%, qalaıy totyǵy – 14%, kalsıı men magnıı – 15%, temir totyǵy – 5%, kalıı men natrıı – 4,5%. Bul kórsetkish kesene kirpishterine júrgizilgen hımııalyq taldaýymen sáıkes keledi. Iаǵnı irgetasy balshyq pen tastan quıylǵan Ahmet Iаsaýı kesheni HIV ǵasyrdaǵy qurylys ınjenerleriniń sózsiz ozyq sheshimi bolyp tabylady. Proporsııalyq qatynastardyń birligi, qurylys tájirıbeleri ortaǵasyrlyq sheberlerdiń sáýlet óneriniń kúrdeli teorııalaryn meńgergendigin kórsetedi.
Al ortaǵasyrlyq Kúltóbe qalashyǵy men Jeti ata negizgi kóshelerindegi arheologııalyq-qalpyna keltirý jumystarynyń nátıjesinde Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesi men kóne Túrkistan qalasynyń tarıhı-mádenı kesheniniń aýmaǵynda elimizdegi eń úlken ashyq aspan astyndaǵy murajaıyn uıymdastyrý josparlanýda. Atalǵan jumystardy «Áziret Sultan» memlekettik tarıhı-mádenı qoryq-mýzeıi men Qazaq ǵylymı zertteý ınstıtýty, «Qazqaıtajańartý» RMK júrgizýde. Budan bólek, Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesiniń aldynda týrıster demalatyn, qalyń baý-baqshaly selfı-aımaq jasaqtalady. Tarıhı nysannyń «Taqııa qaqpasy» mańynda qazba jumystary júrgizilip, tabylǵan jádigerler týrısterdiń kóz qýanyshyna aınalmaq. Sondaı-aq B.Sattarhanov dańǵyly aýmaǵynda etnoaýyl salynýda. Kúltóbe qalashyǵyndaǵy qazba jumystarynyń nátıjesi boıynsha ótken jyly 5000-nan asa bizdiń zamanymyzǵa deıingi I ǵasyrda jasalǵan ejelgi altyn buıymdar tabylǵan. Túrkistan aýmaǵyndaǵy alǵashqy qalalyq qonystardyń biri – 27 gektar jerdi alyp jatqan Kúltóbe qalashyǵyn qaıta qalpyna keltirý maqsatynda Mádenıet jáne sport mınıstrligine qarasty Qazaq ǵylymı-zertteý mádenıet ınstıtýty 2018 jyldan beri arheologııalyq qazba jumystaryn júrgizip keledi. Arheologııalyq zertteýlerdiń nátıjesinde qoqan jáne qazaq handyǵy tusyndaǵy úılerdiń oryndary, HVII-HIH ǵasyrlarǵa tán qysh-qumyralar, basqa da túrli qundy jádigerler tabylǵan.
Kúltóbe qalajurtynda áli de ashylmaǵan tarıhı syrlardy zerttep, anyqtaý, IýNESKO jáne IKOMOS halyqaralyq saraptamalyq qoǵamdastyǵy usynǵan mańyzdy tarıhı oryndardy saqtaý, qalpyna keltirý, arheologııalyq parktiń ǵylymı tujyrymdamasyn ázirleý jáne ártúrli áleýmettik baǵyttarǵa arnalǵan – ǵıbadathanalar, úıler, qolóner sheberhanalary jáne ózge de tarıhı arheologııalyq nysandardyń 3D úlgisin jasaý, tarıh, arheologııa, etnografııa, mádenıettaný jáne ónertaný turǵysynan Kúltóbe qalajurtyn zertteýdiń ártúrli aspektilerine arnalǵan monografııa, ǵylymı jınaq, ıllıýstrasııalyq albom, birqatar ǵylymı maqalalar formatynda jarııalanymdar uıymdastyrý josparlanǵan. Tarıhı oryndardy qalpyna keltirý, abattandyrý jumystary oblys ákimi О́mirzaq Shókeevtiń qadaǵalaýynda. Búginde 2019-2021 jyldarǵa josparlanǵan arheologııa jáne restavrasııa jumystary aıasynda kóne qalashyq aýmaǵynda tabylǵan tarıhı oryndardy bastapqy kelbetine saı qabyrǵasyn qalaý, sondaı-aq týrısterdiń aralap, tanysýyna yńǵaıly galereıalyq joldar salý syndy birqatar jumys atqarylǵan.
Túrkistan oblysy
