«Aq jelken» jýrnalynda bas redaktor bolǵan jyldary talaı estelik, maqalalaryn jarııalap, alǵysyna bólendim. Alaıda aǵamyzdyń kókeıin kesken bir josparyn oryndaýyna yqpal etpegenim ókindiredi. Onyń ózin jaqynda arhıvimnen taýyp alǵan hattary kózime ottaı basylǵanda esime qaıta tústi...
«Maǵıra! Qaraǵym, esen-saý boldyńyz ba? Biz de esendiktemiz. Ájeńizben «Oqjetpeste» bolyp, em-dom alyp jýyqta oraldyq. Biz kelsek, ózińiz jibergen № 9-10 «Aq jelken» úıde eken. Kelisimen qolǵa alyp, oqyp sýsyndap qaldym. Qamqorlyǵyńa kóp rahmet. Qurmetiń Alladan qaıtsyn! Búkil redaksııa alqasyna, jýrnaldy shyǵarýda eńbek etip júrgen ujym múshelerine esendik-saýlyqta abroıly bolýlaryna tileýlestik bildirýshi atalyq rızalyǵymdy qabyl alsyn! Zor qurmetpen kezdeskenshe. 21.HI-97. Zerendi».
Taǵy bir hatynda: «Maǵıra qaraǵym! Esendi-saýlyqtamysyzdar? «Aq jelkenniń» № 9-10 nómirlerin aldym. 8-9 nómirleri qolyma tımedi. Saǵan zvondap ala almadym. Men atamyz Qanaı sheshen týraly jazyp jiberem ǵoı dep ýáde de berip edim, ol ýádede tura almadym. О́ıtkeni Qanaı sheshen – bı, batyr qalyń eldiń qamqory bolǵan adam. Maǵjannyń «Batyr Baıanynda» aıtady ǵoı: «Qamqory Qaraýyldyń Qanaı sheshen, Tý basta Abylaıdy han kótergen», deıdi.
Abylaıdyń ońtústikten pana tappaı, Arqaǵa kelip Jaqsylyq Qaraýyl Dáýletbaıdyń jylqysyn baqqanyn – 1923 jyly Tashkentte Halel Dosmuhambetuly túzetip shyǵarǵan Kenesary, Naýryzbaı týraly Nysanbaı aqyn jyrynyń 78-betinde Abylaıdy Qaraýyl Arǵyn Dáýletbaıdyń jylqyshysy bolǵan deıdi. Sol Dáýletbaıdyń qonysy – Dáýlet kóli búginde «Qarabulaq» keńshary ortalyǵy turǵan jer bolady.
Ol kezde Atyǵaı Qaraýyldyń qamqory Qanaı sheshen eken. Demek Abylaı-Sabalaq Qanaıdyń qaraýyna kelgen ǵoı. Abylaı-Sabalaq osy aradan jaýǵa attanǵanyna eshkim kúmándanbaıdy. Olaı bolsa Abylaıdyń qorǵany bolǵan Qanaı atamyz týraly qalam tartý – óte jaýapty is. Ol tarıhı jaǵdaıǵa shet jaǵalap júrgen jazýshylar bar. Belgili jazýshy jerlesimiz Estaı Myrzahmetov 1997 jyly 4 qańtarda Kókshetaý gazetinde «Qanaıy Qaraýyl men Atyǵaıdyń» dep kólemdi maqala jazdy, onyń aldynda da jazǵany bar.
Qazybek bek Taýasarulynyń «Túp-tuqııannan ózime sheıin» kitabynyń 356-betinde de Qanaı bı týraly jazylǵan. Sondaı-aq «Sheshendik sózder» kitabynyń 73-betinde Qanaıdyń sheshendigin jazady. Bul Qanaı sheshen ári batyr, ári kósem, tereń taldaýdy talap etedi. Qanaı óziniń sheshendigimen 12 qaqpaly Tashkentte bı bolǵan deıdi. Bizdiń qolda jazylǵan eshteńe joq. Tek qana el aýzynan jazyp alǵan Asqar qarttyń «Qanaı sheshen men Musaqul balýan» atty áńgimesi bar.
Qanaı atamyz aýyz áńgime boıynsha shamasy 1660-1670 jyldar shamasynda dúnıege kelip, qaıtqan jyly belgisiz, biraq kóp jasaǵan kisi deıdi. Qanaıdyń el aýzyndaǵy áńgimede 10-11 jasynda aty shyǵa bastaǵany aıtylady. Birde úıine kelgen qonaq: «Ana balaǵa bir súıek berińdershi» depti, sonda Qanaı: «Búrkit shashyp jeıdi, qaraqus basyp jeıdi, adam et jeıdi, ıt súıek jeıdi, súıegińdi óziń je», depti.
Bir synshy Qutymbettiń tórt balasy bar eken, solardy synaǵanda: «Qanaıdy tilin bezep daýǵa qoı, Aıýdy shoqpar berip jaýǵa qoı, Malaıdyń qolyn sybantyp maıǵa qoı, Bókeıdi tyǵyp saıǵa qoı», depti. Sol aıtqany boldy deıtuǵyn. Qanaıdyń múrdesi Túrkistandaǵy zıratta ekeni baıandalady, alaıda naqtysyn áli de anyqtaý kerek dep oılaımyz.
Qaraǵym, abyroıly bol, atalyq tilekpen Baıan! 27.HI-98».
Hattardan ańǵarǵanymyzdaı, Qanaı atasyna qatysty dáıek-derekterdi Baıan aǵamyz ómir boıy jınaǵany kórinip turady. Qaıta-qaıta kóshirip, saqtaǵan qaǵazdarynan nebir qundy málimettermen tanysýǵa bolady. Bular ózi jazyp qoıǵanyndaı: «El arasynda qyzmet etip júrgende ár kezde kezdesken el aǵasy aqsaqaldardan estigen, ózderi jazyp bergen sózderi».
Negizinen 1905 jyly týǵan Asqar Nuǵymanovtyń Qanaı sheshen týraly ótken ǵasyrdyń jıyrmasynshy jyldary jazyp, este saqtaǵany kólemdi eńbekke sanalady. Solardyń biriniń sońyna: «Asqardyń 1977 jyly maǵan bergen qara tetradynan kóshirgen Baıan Janǵaluly. 14-VIII-1991 jyl» dep jazypty. A.Nuǵymanovtyń «Bekbolat nemeresi Jańabatyr bı Qanaı sheshenniń shóberesi», «Qyldy Qaraýyl rýynan Quttyqadam uly Bógenbaı-haqynda este qalǵandy jaza ketýdi jón kórdim» dep, qoljazbalarynyń aıaǵyna óziniń qashan kóshirip jazǵanyn muqııat belgilep otyrǵan. «Halyqtyń qamyn oılap keıingige oı salý úshin Asqar qart jazyp qaldyrǵan ýaqıǵany sol maqsutben men de kóshirip aldym. 30.IH.1994 jyl. Oqjetpes shıpajaıy. 80-nen asqan jasymda Baıan Janǵaluly, rýy Qaraýyl, Qanaı sheshennen taraıdy» dep qolyn qoıǵan.
Ulttyq muramyz tárk etilgen qysyltaıań ýaqytta qaıran azamattar osylaı, qundy derek-dáıekterdi bir-birinen kóshirip, urpaqtan-urpaqqa jetkizgen. Baıan aǵa ózi ómir súrgen dáýir tynysyn tereńnen sezingen.
Alpys jyldan assa da sol sumdyqty umyta almaımyn, qazaq halqy úshin bul jazylmaıtyn jara, emi joq qasiret bolyp qala beredi», dep túıindepti óleńin Baıan aǵa.
Baıan Janǵalov syndy aǵalarymyzdyń bıliktiń qandaı satysynda júrse de el, jer, ult taǵdyryna, tarıhyna janashyrlyqpen qarap, rýhanı muramyzdyń saqtalyp, nasıhattalýyna osylaı qamqor edi.
Maǵıra QOJAHMETOVA,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri
