Uly aqynnyń murasy – álem ıgiligi

Abaı murasyn ózge tilderge aýdaryp, aqyn shyǵarmalarynyń álemdik aýqymda taralýyna úles qosyp júrgen sheteldik qalamgerler, aýdarmashylar men ǵalymdardyń kimder ekenin, qandaı jumys atqarǵanyn bilý, olarmen tanys bolý qazaq jurtyna qashanda qyzyq. Memlekettik marapatqa ıe bol­ǵan tulǵalar qatarynda jazýshy, aýdarmashy, ǵalym, óz eliniń ádebıet salasynda úzdigi atanǵan adamdar bar. Máselen, II dárejeli «Dostyq» ordenimen marapattalǵan Marııa Sanches Pýıg (Ispanııa) Ýkraınanyń Harkov qalasynda ıspan otbasynda dúnıege kelgen. 2013 jáne 2020 jyldary Abaıdyń «Qara sózderiniń» tolyq mátinin aýdarǵan. Jeneva ýnı­ver­sıtetin orys fılologııa­sy jáne Madrıdtegi «Komplýtense» ýnı­ver­sıtetin roman fılologııasy maman­dy­ǵy bo­ıynsha bitirgen zertteýshi ıspan halqyna qazaqtyń ózge de aqyn-jazý­shy­larynyń shyǵar­malaryn usynǵan. 2019 jyly ol qazaq ádebıeti antologııalaryn BUU-nyń 6 resmı tiline aýdarý jobasy aıasynda qazaqstandyq 60 aqyn-jazýshynyń shyǵarmalaryn ıspan tiline aýdarǵan.

Al qytaı azamaty, II dárejeli «Dostyq» ordeniniń ıegeri Ha Hýanchjan ǵulama murasyn nasıhattaýdaǵy eńbegi úshin Abaı aýdanynyń qurmetti azamaty ataǵyna ıe bolǵan eken. Ol Abaı óleńderiniń tolyq jınaǵy men «Abaı joly» romanyn qytaı tiline aýdarǵan. Qazaqtyń dara tulǵasy Abaı Qunanbaıulynyń týyndylaryn qytaı oqyrmanyna usynǵan taǵy bir qalamgerdiń eńbegi elendi. Qytaıda turatyn qazaqtar arasynan shyqqan tanymal qalamger, qoǵam qaıratkeri, II dárejeli «Dostyq» orde­niniń ıegeri Májıt Aqbar – Abaı ǵaqlııalaryn qytaı tiline asqan kórkemdikpen jetkize bilgen aýdarmashy. Ol Qytaıdyń Ile aımaǵyna qarasty Qorǵas aýdanynda dúnıege kelip, 7 jasynan qytaı tilinde bilim alǵan. 1976 jyly qytaı ádebıeti mamandyǵy boıynsha Lanchjoý ýnıversıtetin támamdaǵan. 24 jasynda ádebıet salasyndaǵy Qytaı Memlekettik syılyǵyn ıelengen, al 1982 jyldan beri qytaı jazýshylar uıymynyń múshesi. Abaıdyń 175 jyldyq mereıtoıyna arnap qalamgerdiń «Abaıdyń qytaı tilindegi shyǵarmalary» atty kitaby jaryqqa shyqty.

Qytaı halqynyń Abaı murasymen jiti tanys ekenin buǵan deıin de talaı baıqaǵanbyz. 2013 jyly QHR Tóraǵasy Sı Szınpın Nazarbaev Ýnıversıtetinde sóz sóılegende Abaı­dyń 37-shi qara sózinen úzindi aıtqan edi. Al 2019 jyly Abaı shyǵar­ma­la­ryn oqý estafetasyna Djekı Chan, Djek Ma syndy tanymal tulǵalar qatysty. Bul Abaıdy qytaı tilinde sóıletken qalamgerler eńbeginiń nátı­je­si ekeni sózsiz.

Qazaq ádebıetiniń marjandary Eýropa jerinde de joǵary baǵaǵa ıe. Ásirese Qazaqstan men Germanııa ara­syn­daǵy kórkem ádebıet pen aýdarma salasyndaǵy jetistikterdi aýyz tol­tyryp aıtýǵa bolady. Qazaq áde­bıe­tine sińirgen eńbegi úshin Mıhaıl Dýdın atyndaǵy qazaqstandyq PEN-klýbynyń arnaıy syılyǵyna ıe bolǵan belgili nemis ádebı redaktory, aýdar­mashysy, II dárejeli «Dostyq» orde­­niniń ıegeri Leonard Koshýt Abaı óleńderin erekshe yqylaspen tárjimalady. Nemis tiline aýdarylǵan óleńderine Qazaqstannyń halyq jazýshysy Gerold Belger joǵary baǵa berip ketken. L.Koshýt 2003-2006 jyldary Gerold Belgerdiń qoldaýymen Abaıdyń qara sózderin nemis tiline aýdarǵan. Ol odan bólek qazaq ádebıetiniń 17 shyǵarmasyn nemis oqyrmanyna usynyp, qazaqtyń belgili qalamgerlerimen tyǵyz shyǵar­ma­shylyq baılanys ornata bildi. Onyń Abaı shyǵarmashylyǵyna qyzy­ǵýshylyǵyn Muhtar Áýezovtiń «Abaı joly» oıatqan eken.

Shetelde Abaı fılosofııasyn zerttep, ony ózinshe saralap, kitap jazǵan tulǵalar da jeterlik. Mysyr azamaty, II dárejeli «Dostyq» orde­ni­niń ıegeri Haled As-Saıd Ǵanem «Abaıdyń Qazaqstan halqyna ósıet­te­ri» atty kitabyn arab tilinde shy­ǵarǵan. Qazirgi ýaqytta ol qa­zaq­stan­dyq shyǵystanýshylarmen bir­le­sip, «Ulttyq aýdarma bıýrosy» qoǵamdyq qory basyp shyǵaratyn Abaıdyń «Qara sózderi» men óleń­de­riniń jınaǵyn arab tiline tárjimalap jatyr.

Abaı murasy Latyn Amerıkasynda da jaryq kórdi. Oǵan fılologııa ǵylymdarynyń doktory, Brazılııanyń San-Paýlý ýnıversıtetiniń professory, II dárejeli «Dostyq» ordeniniń ıegeri Edelsıo Amerıkonyń úlesi orasan. Ol Abaıdyń «Qara sózder» jınaǵyn portýgal tiline aýdardy. Sonymen qatar zertteýshiniń «Abaı sózi­niń qudireti» atty maqalasy jaryq kórdi.

Joǵary marapatqa, ıaǵnı II dárejeli «Dostyq» ordeniniń ıegeri bolǵandar qatarynda qazaq ultynyń uly aqy­nyn Iranda nasıhattap júrgen Qajymuhamet Shatqam da bar. Onyń Abaı óleńderi men qara sózderiniń parsy tilindegi aýdarmasy úzdik dep tanylǵan.

Abaı álemi Túrkııada da keńinen tanylyp, shyǵarmalary el turǵyndaryna túrik tilinde jol tartqan. Bul jolda túrik jazýshysy, aýdarmashy, II dárejeli «Dostyq» ordeniniń ıegeri Zafer Kıbar eńbek etip keledi. Ol Abaıdyń oı-pikirleri Qazaqstan úshin ǵana emes, barlyq álem úshin ózekti ekenin alǵa tartady, ǵulama eńbekteri túrkilerdiń ortaq qundylyǵy ekenine kámil senedi. Al Abaı murasynyń bolashaqta Gete, Konfýsıı sekildi jalpy adamzattyń ıgiligine aınalýyna kómektesetinin aqyn mereıto­ıyna arnalǵan sharalardyń birinde aıtqan edi. Ol Abaı óleńderi men qara sózderin jáne M.Áýezovtiń «Abaı joly» roman-epopeıasyn túrik tiline aýdaryp, shyǵardy.

Sondaı-aq memlekettik marapatqa ǵulamaǵa arnalǵan arnaıy jobalardyń jetekshileri de laıyq dep tanylǵan eken. Qazaqstan Respýblıkasynyń Reseı Federasııasyndaǵy elshiliginiń qoldaýymen jaryq kórgen «Abaı – álemdik deńgeıdegi ustaz» kitabyn basyp shyǵarý jobasynyń jetekshisi akademık, Orys ádebıeti akademııasynyń vıse-prezıdenti, Reseı Jazýshylar odaǵynyń hatshysy, «Hýdojestvennaıa lıteratýra» baspasynyń bas redaktory, II dárejeli «Dostyq» ordeniniń ıegeri Georgıı Prıahınniń eńbegi joǵary baǵalandy.

Al Djeın Mann – Margaret Tetcherden keıin Qazaqstannyń II dárejeli «Dostyq» ordenimen mara­pat­tal­ǵan ulybrıtanııalyq ekinshi áıel. Kembrıdj ýnıversıteti baspasynyń Bilim reformasy jónindegi depar­ta­men­tin basqarýshy Djeın Mann hakim Abaıdyń shyǵarmashylyq murasyn aýdarý jobasynda jınaqtyń aǵylshyn tilindegi nusqasyn daıyndaý jumysyn úılestirgen. Qazaqstanǵa 17 ret saparlap kelgen ol BUU-nyń 6 tiline aýdarylǵan qazirgi qazaq ádebıeti antologııalarynyń aýdarma jobasyna da qatysqan.

Álemde Abaıdyń týyndylaryn ǵylymı turǵydan zerttep, zerdelep júrgen ǵalymdar da jeterlik. So­lar­dyń biri armenııalyq abaıtanýshy, II dárejeli «Dostyq» ordeniniń ıegeri Shýshan Hachatrıan 2008 jyldan bastap Abaıdy zertteý jumysyna arqaý etken. Ol Erevan memlekettik ýnıversıtetinde M.Áýezovtiń «Abaı joly» romany boıynsha jumysyn qorǵaǵan. 2011-2013 jyldary L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııalyq ulttyq ýnıversıtetinde taǵylymdamadan ótip, Abaı jóninde ǵylymı jumys júrgizgen eken.

Osylaısha qazaq halqynyń uly tulǵasy Abaıdy shetel jurtshylyǵyna sol eldiń ana tilinde tanystyryp júr­gen tulǵalardyń eńbegi eleýsiz qal­ma­dy. Olardyń árqaısysynyń Abaı iliminiń álem ıgiligine, jas urpaq­tyń ómirlik baǵdaryna aınalýyna qosqan úlesi zor.