Astana! Onyń turǵan jeri de, ózi de ǵajap! Kúndiz ádemi sáýletimen tańdandyrsa, túngi aspanynda menmundalaıtyn sansyz juldyzdar alapat bir kıiz úı shańyraǵy ýyqtaryna bekitilip qoıǵandaı tógile jypylyq qaǵady. Táýlik boıy kókjıek asyp batpaıtyn Temirqazyq juldyzy, qazaq ańyzy boıynsha oǵan shylbyrlanǵan Aqbozat pen Kókbozat, olardy tóńirekteı kúni-túni aınala qozǵalatyn Jetiqaraqshy aspan áleminen jaryq nuryn shashyp turady.
Astana! Onyń turǵan jeri de, ózi de ǵajap! Kúndiz ádemi sáýletimen tańdandyrsa, túngi aspanynda menmundalaıtyn sansyz juldyzdar alapat bir kıiz úı shańyraǵy ýyqtaryna bekitilip qoıǵandaı tógile jypylyq qaǵady. Táýlik boıy kókjıek asyp batpaıtyn Temirqazyq juldyzy, qazaq ańyzy boıynsha oǵan shylbyrlanǵan Aqbozat pen Kókbozat, olardy tóńirekteı kúni-túni aınala qozǵalatyn Jetiqaraqshy aspan áleminen jaryq nuryn shashyp turady.
Tek bul jeke juldyzdar men shoqjuldyzdar ǵana emes, jyl on eki aıda Torpaq shoqjuldyzy quramyndaǵy qazaqtyń áserli ańyzynda sulý qyzdar bolyp sýretteletin Úrker juldyzdar shoǵyry, osyndaǵy Sulýsary jaryq juldyzy, Úsharqar-Tarazy shoqjuldyzy men onyń sońynan ile-shala shyǵys kókjıekten jarqyraı kóteriletin aspannyń eń jaryq ári sulý juldyzy – Súmbile juldyzy men Aı, Sholpan, Asqaq ǵalamshar, Qyzyl ǵalamshar da Astananyń túngi aspanyn ǵajaıyp kóriniske bóleıdi.
2012 jylǵy 3 sáýirde Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń tapsyrysy jáne yqpalymen erekshe joba boıynsha mektepke deıingi balalar men jasóspirimderdiń bilimderin qosymsha jetildirý maqsatynda Astanada salynǵan elimizdegi eń iri Oqýshylar saraıy jumys jasap keledi. Onda úıirmelerge, seksııalarǵa, stýdııalarǵa laıyqtalǵan 50-den asa bólimder bar. Bular: drama teatr zaly, sýret galereıasy, ınternetortalyq, medıaortalyq, dárigerlik ortalyq, Qysqy baq, kitaphana, zerthanalar, úıirmelerdiń jumys jasaýlaryna arnalǵan kabınetter jáne basqalar. Oqýshylar saraıy qyzmetiniń negizgi mindeti – oqýshylarǵa ǵylymnyń matematıka, hımııa, bıologııa, mıkrobıologııa, farmasevtıka, ekologııa, bıotehnologııa, fızıka, astronomııa, astrofızıka, tájirıbelik jáne baqylaý astronomııasy, ınformatıka, baǵdarlamalaý, ınternet jobalaý, nanotehnologııa men jańa aqparattyq tehnologııalar jáne taǵy basqa ǵylym salalary boıynsha qosymsha sapaly bilim berý.
2012 jylǵy qyrkúıek aıynan bastap Oqýshylar saraıynda 9083 balany qamtıtyn 500 topta 135 úıirme jumys jasaıdy. Olarǵa pedagogtar, úıirme jetekshileri, ádistemeshiler, pedagog-uıymdastyrýshylar men elimizge belgili ǵalymdar, mamandar, mýzykanttar, ǵylym, mádenıet jáne sportqa eńbegi sińgen qaıratkerler dáris beredi. Oqýshylar saraıy bazasynda ınteraktıvtik tehnologııanyń arnaıy quraldary kómegimen belsendi oqýdy damytýdy júzege asyratyn balalar men jasóspirimderge arnalǵan Ulttyq ınteraktıvtik park jumys jasaıdy.
Osyndaǵy dıametri 16 metr keletin, qazaqtyń otyz qanatty kıiz úıindeı dóńgelengen kúmbez bólme – kórsetilimi 3D tehnologııasymen júzege asyrylatyn panoramaly jáne planetarlyq proeksııaly Planetarııdiń alatyn orny erekshe. Onyń dóńgelek qabyrǵasynyń eki qaptalyna astronomııalyq kórsetilimderdi júzege asyratyn eki proektor ornatylǵan. SRX-T110 proektoryna 11 000 lıýmen jaryq beretin 2 kılovattyq eki ksenon shamy, SRX-T105 proektoryna 5 500 lıýmen jaryq beretin 1 kılovattyq eki ksenon shamy bekitilgen. Ksenon shamdary Planetarıı kúmbezin tolyqqandy birtegis jaryq etedi. Proektorda qajetti túrli maqsat úshin eki sham júıesi qoldanylady. Elektr qýatyn únemdeý qajet bolǵanda nemese bir sham kenetten kúıip ketken jaǵdaıda proektor bir shammen de jumysyn jalǵastyra beredi.
Shamamen 8 850 000 pıksel quraıtyn úsh SXRDtm (jyldam áreketti shaǵylystyrǵyly suıyqkrıtaldy matrısa) bar jańa biregeı Sony paneli 4096 h 2160 núktede aıqyndyǵy joǵary beıne túsirýge múmkindik beredi. Bul túsirilim aıqyndyǵy HDTV (aıqyndyǵy joǵary televıdenıe) aıqyndyǵynan tórt esege asyp túsedi. Proektor osyndaı joǵary aıqyndylyqta bir beıneni bir, eki jáne tórt ekranda nemese túrli beıneni bir mezgilde tórt ekranda qatar kórsete alady. Planetarıı ishindegi jumsaq oryndyqtarda otyryp biz juldyzdy álemmen janasqandaı áser alamyz, tipti, bir mezette ózimizdi Planetarıı kúmbezimen birge juldyzdy álem keńistigin sharlap ushyp ketip bara jatqandaı da sezinemiz.
Planetarııdiń beıneqorynan tek juldyzdy álem ǵana emes, oǵan baǵyttalǵan ǵarysh saparlarynyń jetistikteri jónindegi beınekórinisterdi de tamashalaı alamyz. Kún júıesi, ony quraıtyn Olpan (Merkýrıı), Sholpan (Venera), Jer, Aı (Lýna), Qyzyl ǵalamshar (Mars), Asqaq ǵalamshar (Iýpıter), Qońyrqaı ǵalamshar (Satýrn), Ýran, Neptýn, Plýton men kishi ǵalamsharlardyń, quıryqty juldyzdardyń, Súmbile (Sırıýs), Sulýsary (Aldebaran), Úrker (Pleıadtar) juldyzdar shoǵyrynyń, Úsharqar-Tarazy (Orıon), Bosaǵa shoqjuldyzdarynyń, galaktıka, metagalaktıkalardyń jáne taǵy basqa da aspan shyraqtary men deneleriniń ekrandyq beınelerin anyq kórip, olar jaıly mol maǵlumat alamyz.
Astronomııa bólmesi qabyrǵasyndaǵy monıtordan aspan shyraqtary men denelerin tikeleı kórip baqylaýǵa múmkindik beretin avtomattandyrylǵan Observatorııa munarasy Planetarıı kúmbezimen qatarlas Oqýshylar saraıynyń shatyry ústine ornalastyrylǵan. Munaranyń eń joǵarǵy qabatynda úlken aınasynyń dıametri 410, jaryqtylyq aımaǵy 65, qosymsha kómekshi aınasynyń dıametri 158, tula boıynyń uzyndyǵy 1238 mıllımetr, salmaǵy 41 kılogramm keletin, 14 shamadaǵy juldyzdarǵa deıin jaqyndatyp-ulǵaıtyp, avtomatty-kompıýterli júıeler arqyly astronomııa bólmesindegi monıtorǵa anyq etip beretin RK 16 teleskopy jumys jasap tur. Teleskopqa kezdeısoq aspan qubylysyn der kezinde sýretke túsirip alatyn sıfrly fotoapparat bekitilgen.
Observatorııanyń «Astronomııalyq baqylaýlar» úıirmesinde mamandar balalar men jasóspirimderdiń shyǵarmashylyq, izdenistik oı-tolǵamdaryn, ǵylymı dúnıetanymdyq qabiletin qalyptastyrý, tabıǵatty tanyp-bilýin damytý maqsatynda olarmen birge juldyzdy álemge baqylaý-zertteý jumystaryn turaqty júrgizip keledi. 2012 jylǵy qazan aıynan bergi ýaqyt ishinde Sholpan, Qyzyl ǵalamshar, Asqaq ǵalamshar, Ýran, Neptýn men Vesta, Serera kishi ǵalamsharlar monıtordan menmundalady. Aldaǵy ýaqytta Qazaqstan, Baıqońyr, Abaı, Sátbaev esimderin alǵan ǵalamsharlar baqylanyp zerttelse, nur ústine nur bolmaq.. Olardyń bel ortasynan Astana ǵalamsharynyń jarqyraıtyn kúni de alys emes.
Júnis SAHIEV,
jazýshy-fantast.
