Daý muraty – bitim

Kóp uzamaı Qazaqstan Sýdıalarynyń VI sezi bolady. Onda da ótken ózge de sezdegilerdeı ózekti máseleler kóteriletini belgili. Máselen, Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev Sýdıalardyń V sezinde: «Sot tártibinde qarastyrylýǵa jatatyn daýlar sanyn azaıtyp, olardy sheshýdiń balama tásilderin, sonyń ishinde bitimgershilik rásimder men medıasııa­lardy engizý mańyzdy. Bul sot tóreliginiń qalypqa kelýine múmkinshilik týǵyzady», degen edi. Alaıda, daýlasqan sottasýshylardy bitimgershilikke shaqyratyn arnaıy naqty zańnamalyq sharalar bolmaǵan soń, bitimge kelýdiń qarasy, ıaǵnı daýlasýshylardyń sanyn azaıtýdyń amaly kóriner emes. Tirkelgen 1700 medıatordyń 357-si ǵana naqty qyzmet kórsetedi eken. Onyń ústine medıasııany kásibı jáne kásibı emes medıatorlar da júzege asyrady. Árıne, sottalǵandar men sottasýshylar, ıaǵnı daýlasýshylar sanynyń óte kóptigine basqa da birqatar quqyqtyq-mádenı, áleýmettik-turmystyq sebepter áser etetini anyq. Biz búgin osy Sýdıalar seziniń qarsańynda atalǵan máselelerge taǵy da bir jan-jaqty nazar aýdara otyryp, ony túpkilikti sheshý joldaryna toqtalýdy jón kórdik. Áıtpese, bul beleń alǵan daýlasýshylyq qazaq qoǵamyn qaıda aparyp tiremek?

*Qazaqstan Sýdıalarynyń VI sezi qarsańynda

Kóp uzamaı Qazaqstan Sýdıalarynyń VI sezi bolady. Onda da ótken ózge de sezdegilerdeı ózekti máseleler kóteriletini belgili. Máselen, Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev Sýdıalardyń V sezinde: «Sot tártibinde qarastyrylýǵa jatatyn daýlar sanyn azaıtyp, olardy sheshýdiń balama tásilderin, sonyń ishinde bitimgershilik rásimder men medıasııa­lardy engizý mańyzdy. Bul sot tóreliginiń qalypqa kelýine múmkinshilik týǵyzady», degen edi. Alaıda, daýlasqan sottasýshylardy bitimgershilikke shaqyratyn arnaıy naqty zańnamalyq sharalar bolmaǵan soń, bitimge kelýdiń qarasy, ıaǵnı daýlasýshylardyń sanyn azaıtýdyń amaly kóriner emes. Tirkelgen 1700 medıatordyń 357-si ǵana naqty qyzmet kórsetedi eken. Onyń ústine medıasııany kásibı jáne kásibı emes medıatorlar da júzege asyrady. Árıne, sottalǵandar men sottasýshylar, ıaǵnı daýlasýshylar sanynyń óte kóptigine basqa da birqatar quqyqtyq-mádenı, áleýmettik-turmystyq sebepter áser etetini anyq. Biz búgin osy Sýdıalar seziniń qarsańynda atalǵan máselelerge taǵy da bir jan-jaqty nazar aýdara otyryp, ony túpkilikti sheshý joldaryna toqtalýdy jón kórdik. Áıtpese, bul beleń alǵan daýlasýshylyq qazaq qoǵamyn qaıda aparyp tiremek?

Daýlasqanǵa daýa bar ma?

Al burynǵylar «Daýlasqanǵa daýa joq» degen eken. Mundaǵy astarly oıda, adal adam aıypty bolsa kinásin daýlaspaı-aq moıyndaıtyny bildirilgen ǵoı. О́ıtkeni, aıybyn moıyndamaı daýlasqan adamǵa daýa joq ekeni beseneden belgili. Endeshe, baıqap qarasańyz, bul sóz burynǵy zamanǵa emes, naqty qazirgi kezeńge qarata aıtylǵan sekildi. Sebebi, jasyratyny joq, búginde bizdiń elimizde ne kóp, daýlasýshy jan kóp. Naqtyraq aıtqanda, daýlasýshy dep otyrǵanymyz sottasýshylar. Quqyq qorǵaý organdaryna, basqa da adam quqyn qorǵaıdy-aý degen mekemelerge joldanǵan aryz-shaǵymdardan jer qaıysady. О́z qolymyz óz aýzymyzǵa jetip, dáp myna táýelsizdigimizdi alǵan shaqta az ǵana halqymyzdyń eki mıllıonǵa jýyǵy bir-birimen sottasyp júredi degenge kim sengen?

Biraq senbeske amal joq. Qazirgi kúni daýlasýdy qoıatyn jan kórinbeıdi, báriniki durys, kináli eshkim joq. Sondyqtan daý­lasýshy eki tarap ta isti aıaǵyna deıin jetkizýge baryn salady. Sońǵy tıyny qalǵansha sottasady. Aqyry sharshaǵan sot olardyń birin sottap tynady. Sonda da qoımaıdy, úderis qaıtadan bastalady. Eki taraptyń biri shyn máninde kináli bolsa da, ony qolmen ustaǵandaı naqty aıtyp beretin jan joq. Onyń kinásin dál taýyp, betine bassa aıybyn moıyndap túzelýge qadam jasar ma edi dep oılaımyz. О́ıtkeni, kezinde Abaı atamyz: «Men eger Zakon qýaty qolymda bar kisi bolsam, adam minezin túzep bolmaıdy degen kisiniń tilin keser edim», dep aıtqandaı, o zamanda qandaı qylmys jasasa da túzelmegen adam bolmaǵan. Iаǵnı túrme de, túrmede «as iship, aıaq bosatatyn» sottalǵandar da bolǵan joq. Mine, qazir Batys elderi qaqsap aıtatyn naǵyz demokratııa degen sol bizdiń ata-babamyzdyń zamanynda bolǵan eken. Oǵan aıǵaq Ýınston Cherchıll de: «Maǵan túrmelerińdi kórsetińder, sonda men senderdiń demokratııalaryń qandaı ekenin aıtamyn», dep shynaıylyqty tanytqany anyq. Endeshe, etek alǵan daý­lasý men sottasýdy, osyny ózderine tabys qylatyndardyń zań buzýshylyqtaryn toqtatýdyń jolyn oılanatyn kez ábden jetken sekildi.

Áıtpese, mundaı keleńsizdik urpaqtan urpaqqa jalǵasa berer bolsa, ábden súıekke de, qanǵa da sińip, ádetke, tipti, dástúrge aınalyp ketpesine kim kepil? Sonda erteńgi urpaq bolmashy urys úshin daý shyǵaryp, sottasyp júrgen kezinde ózine basý aıtqanǵa: «Bolmaıdy, bul aǵa urpaqtan qalǵan ónege, ádet, dástúrimiz» dese, ne deımiz? Qandaı demokratııa týraly sóz qozǵaı alamyz sonda? О́tken jyly respýblıka sottary 600 myń talap aryz, 300 myń ákimshilik jáne 40 myń qylmystyq is qarady. Bylaısha aıtqanda, bir mıllıonǵa jýyq is degen sóz. Osynyń saldarynan jyl saıyn sot prosesine eń az degende 2 mıllıon­ adam tartylady, ıaǵnı osynshama adam tek sottasýmen júredi eken. Bul, ózde­rińiz de baıqaǵandaı, el halqynyń belsendi ekonomıkalyq bóliginiń shıregi degen sóz.

Sonda el halqynyń naǵyz jumys isteı alatyn shıregi sottasýmen júrse, ­43129-y­ túzeý mekemesinde otyrsa, 6762 adam tutqyndalyp tergeý oqshaýla­ǵy­shynda, 27964 adam qoǵamnan oqshaý­lan­baǵan jazaǵa tartylsa, 21902 adam ýaqytsha qamaý ızolıatorlarynda us­talsa jáne 65086 adam ákimshilik qa­maýda bolsa, bostandyqta jumysqa jaramdy jandardan kimder qalǵany? Qazaqstanda bar bolǵany, barlyq ult ókilderin qosqanda 17-aq mıllıon adam bar. Olardan zeınetkerlikke shyqqanyn, JOO stýdentterin, mektep jasyndaǵy oqýshylardy, balabaqshadaǵy, balasyn baqqan jas analar, halyqtyń áleýmettik álsiz qorǵalǵan toptary men jumyssyzdar armııasyn alyp tastańyz. Sonda ne boldy? Bizge memleketimizdi órkendetý úshin jumys qoldary aýadaı qajet deımiz, sondyqtan shet elden qolynan is keletin jumys kúshin shaqyrý tıimdi deımiz, al ózimizdiń birneshe mıllıon adamdarymyz bir-birin túrmege otyrǵyza almaı daýlasyp júr. Daýlasa almaǵandary túrmede otyr.

Endi joǵarydaǵy keleńsiz sandardy saralasańyz Qazaqstanda jumysqa jaramdy úrkerdeı ǵana top qalǵan sekildi. Biraq solardyń kóbi jumyssyz ǵoı jáne olardyń teń jarymy bazar jaǵalap ketken. Sonda bizdiń óndiris oryndary, kásiporyndar, zaýyttar qaıda? Olarda kim jumys istep jatyr? Álde «aty bar da, zaty joq», ıaǵnı naryqtyq básekege qabiletsiz zaýyttar ma? Halyq aýyl sharýashylyǵy jumysyna tartylǵan deıin desek, aýyldyń da ońyp turǵany shamaly. Aýylyna barǵan adamnyń júregi qars aıyrylady. Endeshe, bizdiń elde nelikten daýlasýshy taraptar men sottalǵandar kóp degende, bul máselege birjaqty ǵana qaraýǵa bolmaıdy eken. Bul jaǵdaıda bar kináni sotqa aýdara berý de qısynsyz. Elimizdiń Qylmystyq kodeksi orta aýyrlyqtaǵy qylmystardy qaıtalap jasaǵany úshin shartty jazaǵa tartýǵa múmkindik bermeıdi. Máselen, Aqtóbe qalalyq soty V.Kramardy shujyq urlaǵany úshin eki jylǵa sottady. Kramardyń burynǵy sottylyǵy bitpegen. Sondyqtan QK-tiń 59-baby, 175-baptyń 2-bóligi boıynsha sot ony qalaıda sottaýǵa tıis. Kramar sottalatyndyǵyn bile tura urlyqqa barǵan. Bul arada, árıne, jalpyǵa tán negizgi áleýmettik sebepterdi umytýǵa bolmaıdy. Osynyń saldarynan ósken «túrme turǵyndarynyń» sanyn azaıtý maqsatynda 1991-1996 jyldary eki márte raqymshylyq jasalǵanymen, báribir sottalǵandardyń sany 41 paıyzǵa ósip, «túrme kórsetkishi» bo­ıynsha Qazaqstandy úshinshi orynǵa bir-aq «shyǵardy». Negizgi sebep, jasalǵan qylmystardyń kóptigi, shartty sottaý ınstıtýtyn joıý jáne eń bastysy KSRO qulaǵannan keıin áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıdyń nasharlaýy edi. Osyǵan baılanysty qamaýǵa alynǵandar sany kúnnen-kúnge sharyqtap bara jatty. Qylmys jasaǵandar men daýlasqandar óte kóp. Ne isteý kerek? Sodan 1997 jáne 2000 jyldary bir emes, taǵy eki márte raqymshylyq jasaldy. Eger sol kezde tap osy raqymshylyqtar bolmaǵanda, 2001 jyly sottalǵandar sany sonaý keńestik kezeńdegi, ıaǵnı 80-shi jyldardyń orta kezindegi sottalǵandar sanynan da asyp ketetin edi.

Biraq 1998 jyly jańa Qylmystyq kodeksti engizý arqyly sottalǵandar sany qaıtadan 8 paıyzǵa kóbeıdi. Oǵan ne sebep boldy degende, jazalaý merzimi ulǵaıyp, 15-ten 30 jylǵa jetkenin, burynǵy Qaz.KSR QK-degi 2 dárejeniń ornyna, qylmystardy 4 dárejege bólýdi jáne qylmystardyń qaýiptiligine baılanysty jazalaýdyń jańa erejelerin engizýdi aıta alamyz. 2002 jyly izgilendirý týraly zańyna baılanysty QK-tiń keıbir baptary jeńildetildi, merziminen buryn bosatýdyń ýaqyty qysqardy, sóıtip, taǵy «túrme turǵyndarynyń» sany birshama tómendedi. Alaıda, mundaı sharalar ýaqytsha ǵana tıimdilik berip, artynsha qaıtadan «túrme turǵyndarynyń» sany sharyqtap ketti. Mine, sondyqtan da tek zańdardy qataıtý, jazalaýdy kúsheıtý, bas bostandyǵynan aıyrý merzimin uzartý sekildi sharalarmen ǵana aınalysý, eshýaqytta oń nátıje bermeıdi eken. Demek, másele adamdardyń qylmysqa nege jıi baratynyn jáne ony boldyrmaýdyń jolyn ashyp, anyqtap, arsyz sheneýnikterdiń qolyndaǵy bıligin baıýǵa ǵana paıdalanatynyn jáne olarǵa kópshiliktiń nápaqasyn sybaılas jemqorlyqpen jalmaı berýge nelikten jol beriletinin túpkilikti saralaýda jatyr. Osydan naqty qorytyndy shyǵarylsa, betperde sypyrylyp shyndyq ashylar edi.

Keshirimdilik – kishireıý emes

Keńestik kezeńnen mura bolyp qalǵan kóptegen eńbekpen túzeý kolonııalary KSRO-nyń jazalaý saıasatyna saı kúshtep jer aýdarý, tyń jerlerdi ıgerý sekildi maqsattaryna paıdalanylǵany belgili. Eger ótken ǵasyrdyń 90-jyldary KSRO-da 700 myń sottalǵan túrmede otyrsa, sonyń 100 myńy nemese ár jetinshisi – Qazaqstandaǵy kolonııalarda ustalǵan eken. Demek, sonda 2000 jylǵa deıin kolonııalarǵa birinshi ret túsken 450 myń adamnyń ár 35-shisi qazaqstandyq bolǵan, ár 18-shi 18-50 jas aralyǵyndaǵylar, ár 9-shy er adam bir býynnan bolǵan kórinedi. Sonda ár 9-shy otbasynda bir sottalǵan adam bar degen sóz. Al buǵan ustaý jaǵdaıy túrmedegiden bir kem emes basqa da jazalaý men eńbekpen emdeý profılaktorııasynan ótken on myńdaǵan adamdardy qossańyz, naǵyz boıamasyz tirlikti kóz aldyńyzǵa elestete alasyz. Qazirgi kúni «túrme turǵyndarynyń» sany qaıtadan ósýi baıqalady. Oǵan negizi sebep, sottalǵandardyń 95 paıyzy aýyr jáne asa aýyr qylmystary úshin otyrǵandar, 18 myńy eki jáne odan kóp márte buryn bas bostandyǵynan aıyrylǵandar. Ár jasalǵan qylmysty mindetti túrde tirkeý jaýaptylyǵy jalpy qylmystyń kóp ekendigin kórsetti.

Árıne, bul oraıda daýlasýshylar da, sottasýshylar da elde kóp dep tutas halyqqa min taǵa almaısyz, kinálaýǵa da bolmaıdy, biraq adamdar kemshiligin aıtpaý múmkin emes. Al kemshilik nede? Kemshilik sol, eshýaqytta keshirimdi bola almaý. Qashanda tek meniki ǵana jón, sondyqtan «qanǵa-qan, kekke-kek» deýden tanbaý. Ata-babamyz keshirimdi bola bilgen. Al qazirgi daýlasqandar esik aldyndaǵy kórshisine, tipti óziniń aǵaıynyna qarata qoldanady muny. Daýlasqannyń basyn tuqyrtpaı aıyzy qanbaıdy. Keıbir shet­elderde, máselen, Ispanııada aldyn ala bitimgershilikpen qatar, keshirim jasaý ınstıtýty bar. Olarda kóbine bitimgershilik sottyń úkimine deıin júzege assa, kóptegen jaǵdaıda jazany ótkerip jatqan ýaqytta keshirim jasalady eken. Sóıtip, daýǵa tez arada núkte qoıylady. Bizdiń qoǵamda adamdardyń bir-birine keshirimshil bolýy sonaý ata-baba ǵurpynan bastaý alady. Tek sol altyn jip ózegi keńestik dáýir kezinde úzilip qalǵany janǵa batady. Kóshpeli qazaq qoǵamynyń ıdeologııasyna saı bıler sotynyń túpki maqsaty – daýlasýshy jaqtardy bitimge keltirý, tatýlastyrý, tabystyrý bolǵan. «Daý muraty – bitý» degen sóz sodan qalsa kerek.

Qazaq ádet-ǵurpyn tereń zerttegen Levshın, Ballıýzek, Kozlovtar «Qazaq bıler soty – kelisim soty» dep, tańdana jazǵan eken. Al qazaqstandyq ǵalym Kúlteleev «Ýgolovnoe obychnoe pravo kazahov» atty kitabynda 120 myń Reseı sharýalarynyń bastaryna túsken daýlaryn sheshý úshin qazaq bılerine júgingenin jazady. Olar ózderiniń memlekettik sottyń bıýrokratııasynan, prosessýaldyq qıyndyǵynan qashqan­dyǵyn atap kórsetken. Sonymen qatar, qazaq bıler soty taqyrybynda akademık Salyq Zımanovtyń bastamasymen jan-jaqty zertteýler júrgizilip, birneshe ret úlken is-sharalar ótkizilgeni belgili. Iá, adamdardyń bir-birin keshire bilýi úlken qurmet, biraq onyń kiltin taba bilý naǵyz bıler qolynda turǵan is.

AQSh-ta, Germanııada, Fran­sııada jáne t.b. shetelderde daýlasý­shylar, sottalǵandar bizdiń eldegimen salystyrǵanda, ıaǵnı jalpy turǵyndar sanyna shaqqanda áldeqaıda az. Sebebi, olarda áleýmettik-turmystyq kúı j­oǵary, soǵan saı sotqa deıingi bitimge keltirý ınstıtýttarynyń jumysy jolǵa qoıylǵan. Iаǵnı, daýdyń týyndaýy sekildi yqtımal janjaldardyń aldyn alý sharalary júzege asyrylǵan. Halyqqa kórsetiletin tıimdi qyzmet túrleri turmys­ty jaqsarta túsedi. Jurttyń zań saýat­tylyǵyn kóterý, quqyqtyq mádenıetti arttyrý joǵary deńgeıde júrgiziledi. Bir sózben aıtqanda, halyq úshin ǵana jasalǵan jaǵdaı adamdardyń júıkesin tozdyratyn máselelerdi joıyp, olardyń bir-biriniń quqyn saqtaýshylyq, qurmetteýshilik, syılaı alýshylyq qasıetterin týdyrady. Al bizdiń elde bir ǵana mysal, ıaǵnı óz­deri­ńiz de baıqap júrgendeı, eger kenet­ten kólik tizginin jańa ustaǵan júrgizýshi joldyń tarlyǵynan, ashyq qal­ǵan qudyqtan nemese oıdym-oıdym sho­qalaqtardan qashyp, baıqamaı bireýdiń al­dyna kese-kóldeneń túsip ketsinshi, bitti, anaý ákesin óltirgendeı ashýǵa minip, dabyldy barynsha dabyldatyp, oıqastaı orap ótip, «namysyn taptaǵan» jannyń jolyna qasaqana kedergi týǵyzyp, aıyzyn qandyrady. Sosyn jaıyna ketse jaqsy ǵoı, mundaıda ashýmen bir-birine soǵylyp jol apatyn týdyratyny nemese tipti bir-birin jol bermediń dep myltyq alyp atyp tastaı salatyndary da bar emes pe. Olarǵa ne deısiz?

Daýlasýshylardyń osylaısha bir-birine «artyqtyǵyn», «osal emestigin», «myq­tylyǵyn», biraq «namysy taptal­ǵan­dyǵyn» kórsetýi sot alańynda da jal­ǵasyn tabady. Qaı tarap bolsa da oppo­nentterin tuqyrtyp, moraldi qur­typ jiberýge kirisedi. Bul, joǵaryda aıtqanymyzdaı, taraptardy tyǵyryqqa tireıdi. Sóıtip, nátıjesinde bolmashy ǵana daý úshin, tipti, eń jaqyn adamdar: aǵasy men inisi, áke men bala, anasy men qyzy óshtesken jaýǵa aınalyp shyǵa keledi. Bul ýaqytta olar materıaldyq ta, moraldyq ta shyǵynǵa ushyrap, ábden kúızeliske túsip bitedi. Osydan keıin olardy tatýlyqqa, bitimgershilikke shaqyryp kórińiz. О́ıtkeni, «Ýaqytynda bitimgershilikke jasalmaǵan qadam kılometrlerge alshaqtap ketedi» degen halyqtyq aforızm ómirsheńdigi rastala túsedi. Endeshe, keshirimdilik kishireıý emes, kemeldilik eken.

Sottalǵandar sany da salmaq

Adamdar arasyndaǵy mundaı órship bara jatqan teketires jaqsylyqqa aparmaıtyny anyq. Burynǵy keńes ókimetiniń kesirli júıesinen juqqan ónege súıekke sińip, ádetke aınaldy. Daýlasqandar sońǵy demi qalǵansha jaǵalasady. Sol taraptar arasyndaǵy daýdyń týyndaýyna jáne onyń órshı berýine ne sebep? Árıne, qoǵamdyq jaǵdaı ekendigi belgili. Al oǵan mán berip jatqan bılik bar ma? Baıqasańyz jumyssyzdyq, kedeıshilik, soǵan oraı urlyq, tonaý, qaraqshylyq úırenshikti jaǵdaıǵa aınalǵan. Buǵan qarapaıym halyqty jylatyp, shekten shyqqan sheneýnikterdiń ozbyrlyq áreketin qosyńyz. «Aýzy qısyq bolsa da, baı balasy sóılesin» degendeı, olarǵa «áı» der aja, «qoı» der qoja joq. Elbasy aıtqandaı, baqylaý joq bolǵandyqtan jol boıynda soǵys júrip jatqandaı, adamdar jol apatyna ushyrap, opat bolýda. Bul bir ǵana mysal, al bıliktiń keıbir salalarynyń mindetine salǵyrt qaraýynan sybaılas jemqorlyq dendegen soń aýyldyq jerlerde qanshama adam zardap shegip otyr. Osynyń saldary keıbireýlerdiń amalsyz ashynýyna soqtyryp, nebir qylmystardyń oryn alýyna áserin tıgizedi. Qylmystyń aldyn alý jónindegi qoldanystaǵy zańdardyń jetilmeýi jáne bar zańdardyń talapqa saı oryndalmaýy daýlasýshy taraptar sanynyń ósýine ákep otyr. О́tken jyly qaıtalanyp jasalǵan aýyr qylmystardyń sany 15 paıyzǵa ósken, al qoǵamdyq oryndarda jasalǵan qylmystyń sany 73,7 paıyzǵa kóterilgen.

Zań demekshi, bizdiń elde qylmystyq zańdardyń jazalaý salmaǵy da basym túsedi. Bas bostandyǵynan aıyrý merzimi óte kóp jáne oǵan balama retinde beriletin jazalaý túrleri joq. Elimizde Qylmystyq kodekstegi jazalaýdyń eń joǵarǵy shegi – 30 jyl, al Eýropa elderinde – 15. Máselen, Shvesııada – 14 kúnnen 10 jylǵa, Fınlıandııada – 1 aıdan 12 jylǵa, Germanııada – 1 aıdan 15 jylǵa deıin. Sóıtip, ótken jyly elimizde sottalǵandardyń ár úshinshisine 5 jyldan 10 jyl merzim berilgen. Al ustalǵandar jyl, aı, apta saıyn sottalyp jatqanyn eskerseńiz, 10 nemese 20 jylǵa sottalǵandardyń qaı kezde túrme tórin bosatatyndyǵy beımálim, ıaǵnı ústi-ústine qamala bermek. Budan qandaı qorytyndy shyǵady? Sottalǵan túrmede neǵurlym uzaq otyrǵan saıyn, soǵurlym buzyla túsedi eken. Áleýmettik baılanystar úzilip, shańyraq shaıqalyp qulaıdy. Burynǵy ómirlik ıkemdilik pen túsinikterden aıyrylyp, «jatypisher aramtamaqtyq» qalyptasady. Aqyrynda jumyssyzdar sany odan ári artyp, turaqty mekenjaıy joqtar kóbeıe túsedi. Bul túrli qylmystyń órshýine qaıtadan sebep emes pe? Al budan elge qandaı paıda bar? Paıda joq, kerisinshe sońǵy on jylda penıtensıarlyq júıege shyǵyn kólemi 4,5 esege ósip, 2013 jyly 47,5 mlrd. teńgege jetti. Sonda memleketke bir sottalǵandy jyl boıyna ustaý úshin 613 myń teńge kerek eken. Sóıtip, adamdy túzeıdi degen túzeý mekemeńiz qylmystyń «fabrıkasy» atanyp, qoǵamǵa da tamyryn jaıyp, tyrnaǵyn batyra bastady.

Daý kóp, nátıje joq

Endeshe, daýlasqan jandardy daý-damaıynan qaıtkende, qalaısha qutqarýǵa bolady? Jalpy, bir-birimen janjaldasyp qalǵan jandardyń daýyn ýshyqtyrmaı, tipti, sotqa da jetkizbeı eki tarapqa da tıimdi bolatyndaı etip sheshý joldary bar ma? Bar ekendigi sózsiz. Aldyna kelgen daýlasqan jandardy bir-aq aýyz sózben kelistirip bitimge keltirip, tatýlastyra bilgen ata-baba joly bar. «Qalaýyn tapsa, qar da janady» degendeı, burynǵy bılerdiń artyqshylyǵy – ádildigi men adaldyǵynda ǵana. Alaıda, qazirgi sottarǵa muny ustaný óte qıyn. Oǵan sebepter de óte kóp. Myń jerden sottar táýelsiz degenimizben, báribir olarǵa qysym jasalatyny anyq. Ekinshiden, olar «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joq» degendeı bola almaıdy. Bolǵyzbaıdy. Demek, Elbasy halyqqa arnaǵan Joldaýynda aıtqandaı: «Bolmashy máseleler boıynsha daýlardy sheshý sottardan tys tártippen júrgiziletindeı tetikter qarastyrý qajet».

Biraq bul tetikterdi qarastyrý úshin, eń aldymen, quqyq buzýshylyqtyń aldyn alý salasyndaǵy kemshilikterdi joıý qajet. Ázirge sarapshylar mundaı kemshilikter jıyny onǵa jetip jyǵylady deıdi. Osynyń saldarynan eń aıaǵynda «túrme turǵyndarynyń» sany kóbeıe beretini dáleldenip otyr. Qylmystyq zańdylyqty qýǵyn-súrginge aınaldyrý bas bostandyǵynan aıyrýdyń joǵary merzimderin taǵaıyndaýǵa soqtyrady. Bul kóbine balama jazalaý túrlerin qoldanýǵa múmkindik bermeıdi. Sonymen qatar, qylmystardyń dárejesin aıqyndaý kezinde onyń belgilerin jetildirmeý aýyr qylmys úshin sottaýdyń úlesin arttyra túsedi. Buǵan qaıtalap qylmys jasaǵandardy sottaý kezindegi jaza taǵaıyndaýdyń qatańdyǵy da áser etpeı qoımaıdy.

Onyń ústine tergeý jáne anyqtaý organdarynyń isti sotqa joldaýdaǵy jarysy «jaqsy» kórsetkishterge jetýdiń bir joly. Muny tergeýshilerdiń eshqaısysy da joqqa shyǵara almaıdy. О́ıtkeni, olarǵa jospardy oryndaý kerek. Bul sottarǵa degen júktemeni birneshe ese arttyryp jiberedi. Kóringen adam sottasyp júrgen sekildi. Máselen, sońǵy bes jylda azamattyq isterdiń kólemi 40 paıyzǵa artqan. Aıyna bir sýdıaǵa 60 isten keledi eken, al Almaty men Astanada – 150 isten túsedi. Demek, sýdıa bir kúnde 7 is qaraıdy, al osy isterdiń árqaısysy boıynsha qanshama qaǵaz toltyrý qajet. Onyń bárine ýaqyt qajet emes pe? Al ýaqyt jetpeıdi, ıaǵnı ár isti elep-ekshep, taldap-talqylaýǵa múmkindik joq, óıtkeni, sýdıa bekitilgen merzimde barlyq isti qarap úlgerýi tıis. Sol úshin «oń kelgenin oń, sol kelgenin sol» degendeı, óz yńǵaıyna laıyqtap, tezdetip núkte qoıýǵa tyrysady. Bul ashyq aıtqanda, bitpes daýǵa shyrmalǵan «adam taǵdyrlarynyń konveıeri» degen sóz.

Joǵarydaǵy jaǵdaılardyń saldary tek sottarǵa ǵana emes, prokýrorlarǵa da, sot oryndaýshylaryna da aýyr salmaq artady. Máselen, prokýrordyń bir kómekshisi ǵana úsh-tórt sýdıanyń prosesterine tartylady. Al mundaı jaǵdaıda qyzmetkerlerdiń sanyn arttyrý biz oılaǵandaı nátıjege jetkizbeıtini anyq, óıtkeni, sot isteri kólemi arta bergen saıyn atalǵan qyzmetkerler sanyn da kóbeıte berý múmkin emes qoı. Endeshe, búgingi tańdaǵy sot tóreliginiń eń basty máselesi – oǵan shekten tys júk artylýynda bolyp tur. Sýdıalar men prokýrorlar qaǵazǵa kómilip qalǵan. Munyń bárin biz tekke aıtyp otyrǵanymyz joq, osynyń saldary sot sheshiminiń sapasyna orasan yqpal etedi. Al sot sheshimi durys bolmaǵan soń, sottasýshylar sany da eshýaqytta azaımaıdy. Ashynǵan adamdar qatary da kóbeıip, qoǵamda shıelenis artady. Osydan kelip qarapaıym adamdardyń bılik organdaryna degen senimi tómendeıdi. Kúnbe-kún aǵyl-tegil aryz hattar aǵyny sottarǵa, prokýratýraǵa, Parlamentke, partııalardyń qoǵamdyq qabyldaýlaryna, Prezıdent Ákimshiligine joldanady. Tek ótken jyly ǵana sottar men prokýrorlar sot aktilerine baılanysty 90 myńnyń ústinde aryz qabyldady. Bul bile-bilgen janǵa az san emes. Alaıda tıisti organdar basshylary myń túgili, bir ret te oılanyp, oń sheshim shyǵarar emes.

Árıne, bir tarap bolmasa da, ekinshi tarap sotta jeńiske jetip, renish azaıatyn shyǵar dep oılaısyz ǵoı. Joq. Sotta jeńgen adamnyń da memleketke degen ókpesi qara qazandaı qaınap jatady. О́ıtkeni, sot myń jerden sheshim shyǵara bersin, sot aktileri túgel oryndalmaıtyny da bar.

Joǵaryda aıtqanymyzdaı, jyl saıyn respýblıka sottary birneshe myńdaǵan isterdi qaraıdy. Barlyq qylmystyq is­ter boıynsha memlekettik aıyptaýlar­dy pro­kýrorlar qoldap otyrady. Máse­len, Semeıdiń №2 qalalyq soty (15 sýdıa) 2012 jyly 2002 is qaraǵan. Al bir isti sapaly qarap, oń sheshim shy­ǵa­rý úshin qanshama jumys tyndyrý qa­jet. Aǵymdaǵy jyldyń basynan beri qylmystyń ósýimen sottar men pro­ký­rorlardyń júktemesi de óse túsýde. Eger 2012 jyldyń 1-toqsanynda 7 805 qylmystyq is qaralǵan bolsa, 2013 jyldyń 1-toqsanynda 9 149 qylmystyq is qaraldy. Sot talqy­laýy­nyń sany 15 paıyzǵa artty. Azamattyq proses­terde de jyl saıyn sottarǵa jarty mıllıonnan astam talaptar túsedi. Osylaısha bitpes daýly isterdiń ósýiniń birqatar sebepteri bar ekeni anyq.

Munyń eń basty sebebi, ıaǵnı joǵaryda aıtqanymyzdaı, daýlasqandarǵa daýa bolmaı turǵany, olardy bitimge keltirýdiń amaly joq. Demek, daýlasqan jandardy sotqa deıin-aq bitimge keltirip, tatýlas­tyrý jolyn taýyp, bitimgershilik jobasyn júzege asyrý qajet. Áıtpese bara-bara ne bolmaq, joǵaryda aıtqanymyzdaı bul jaman ádetke boı úırenip, súıekke sińse qaıtyp arylý múmkin emes. Bolashaq urpaqtyń birligin qazirgi kezden oılaǵan durys. Bizdiń qazaq halqynyń boıynan kishipeıildilik, keshirimdilik, jyǵylǵanǵa judyryq jumsamaý, qınalǵanǵa qol ushyn berý, ıilgenge ıilý, qurmetteý sekildi izgilikti qasıetterdiń izderi áli joıyla qoıǵan joq. Tek soǵan qozǵaý salar ádil de adal retteletin zańdy tetikterdi taba bilý qajet. Áıtpese, sottarǵa júginýdiń sany jyl saıyn ósip barady. «Medıasııa týraly» 2011 jyly shyqqan zań jaǵdaıdy jaqsarta almaı otyr. О́ıtkeni, sottan tys sheshiletin daýlar 1 paıyzǵa da jetpeıdi, al eýropalyq elderde bul kórsetkish 70-80 paıyzdy quraıdy. Demek, aldynda aıtqanymyzdaı, qalaıda, qaıtkende de «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joq» degen ustanymdy naqty qoldaný qajet. Sonyń biri – bitimgershilik.

Aleksandr TASBOLATOV,

«Egemen Qazaqstan».