Qazaq kınosynyń qaıtalanbas beınesi

«Taqııaly perishteni» bilmeıtin qa­zaq joq-aý, sirá. Álgi ózimizdiń taý teńselse de terbelmeıtin Taılaq qoı. Este joq eski dáýir­diń eskirgen beınesi emes bul, áýelgi ákelerimizdiń bala mahabbatynyń bastaý­haty. Bı keshine jalǵyz barǵan sulýdy úıine shyǵaryp salýǵa asyqqan bir top jigittiń kúdigi men kúmánin áldılegen sýret. Eseıýge asyqpaǵan bozbalanyń esti ermegi men estelikke toly ómirbaıany. Iá, ıá, siz de tamsanǵansyz, biz de súıingenbiz. Biraq jyldar sol kórkem kınonyń keıip­kerindeı bárimizdi alysqa alyp qashty. Endi bári bolmaǵandaı, eshkim de kórmegendeı bulyńǵyr. Al alyp Taı­laq Táńir alqap, bolashaqtyń aldynda sol baıaǵy qalpynsha jadyrap júr. Tor­ǵaýyt saýytty tozǵan bózdeı sógetin súr jebeli  batyrdyń beınesindeı. Eki ıy­ǵyna eki jigit mingendeı, jaýyryny qaq­paqtaı, bilegi besikteı alyp tulǵany sek­sennen asty deýge el sene qoımas. Suń­ǵaq boıly, sulý minezdi, syrbaz janarynan ot shashqan azamat qııa-quzdy sholǵan  qyrandaı qomdanyp turady. Qazaqtyń qaısary qaısy dese, mine, dep kór­setkendeı, sózi shymyr, qarymy qaıt­paǵan aqsaqalmen  kezdesýdiń  sáti tústi.

Bizdi baladaı elpildep,  jaıdary qarsy aldy. Júreginde qyldaı kirbiń joq, perishte dese, perishte. Gúl­jaýar apamyz keletinimizdi sezse kerek, dastarqan jaıyp qoıypty. Qara­paıymdylyǵy júzderinen kórinip tur. Aqjarqyn minezderi úıdi tipten ár­lep jiberedi. Ekeýi de áli tyń. Tórge shy­ǵaryp, saltqa saı aldymyzǵa as ákeldi. Bizdi kórip jastyq shaqtary oılaryna oraldy ma, ústel basyńda atamyz ben apamyz ótken kúnderine saparlady.

– Men bala kezimnen kúresti jaqsy kórdim, – dep bastady sózin «Taqııaly perishte». – Áskerge barǵanda da kúresti tastaǵanym joq. Aýylda, malshylar toıynda, jıyndarda únemi beldesýge shyǵyp júretinmin. Basqarma bastyǵy Egin­baı Jylqaıdarov qalma, qatys dep únemi qaıda barsa birge ertip baratyn.

Taldyqorǵan Almaty oblysyna qosylǵan shaq. Aýyl sharýashylyǵynda jumys isteıtin azamattardan komanda jınaqtalyp, «Qaırat» sporttyq birlestigi qurylǵan. Komanda quramynda Almatyda ótken jarysqa qatystyq. Qatysýshylar ishinen 24 jigitti iriktep aldy da, bárimizdi Talǵar qalasyna jattyqtyrýǵa apardy. Aramyzdan taǵy da iriktep, eń myqty degenderdi qaldyrdy. Sóıtip Qajymuqan Muńaıtpasovtyń júldesine ótetin jarysqa sol kezdegi Shymkent oblysynyń Temirlan aýda­nyna attandyq. Sol dodada aýyr sal­maqtaǵylar arasynda birinshi oryndy ıelenip, sport sheberi ataǵyn aldym.

Jarysta bas tóreshi bolǵan Sábıt Satybaldın degen azamat edi. Almatyǵa kelgennen keıin kezdeısoq kórnekti rejısser, óner maıtalmany Ázirbaıjan Mámbetovke jolyǵyp qalyp, kınoǵa Qajymuqannyń róline adam tappaı júrgenin estıdi. Sol jerde bas tóreshi jaqynda ǵana osyndaı jarys ótkenin, onda aýyr salmaqta júlde alǵan meniń atymdy atap, mekenjaıymdy beredi.

Qazaq: «Júgirgen jetpeıdi, buıyrǵan ketpeıdi», – deıdi. Júldemdi kóterip aýylǵa kelsem, ujymshar bastyǵy Jylqaıdar Eginbaev shaqyrdy. «Sen ne búldirip qoıdyń?» – dep dúrse qoıa berdi. «Eshteńe búldirgen joqpyn», – desem: «Má, oqy», – dep bir japyraq qaǵazdy qolyma ustata saldy. Alyp qarasam, telegramma. Qajymuqan róline kınoprobaǵa shaqyrypty. «Oıbaı, aǵa, baraıyn, júz jylda bir týatyn Qajymuqandy somdaý baqyt qoı», – dep  bardym. Tańdaý maǵan tústi, oınap shyqtym. Kınostýdııaǵa kelip, ne úshin kelgenimdi aıtyp, shaqyrtý qaǵazyn kórsetken bette ondaǵylar bir-birine: «Kajmýkan prıehal», – dep aıqaılap, habarlap jat­ty. Ázekeń de meni balasha qýanyp, qarsy aldy. Qolyma orys tilindegi mátindi berip: «Osyny qaı kúni jattap bolasyń, sol kúni kelesiń», – dep jiberdi. Álgini shamamen on kún­deı jattadym. Daıyndyq ústinde Ánýar Moldabekovtiń aınaǵa qarap, óz-ózinen sóılep júrgenin kórgenmin. Al­ǵashynda túsinbeı, nege óıtedi eken dep tańyrqaǵanmyn. Sonyń mánisin endi túsinip, ózim de aına aldynda mátindi jattap daıyndalatyn boldym. Sóıtip rólge bekitilip, qyrkúıek aıynda Shymkentke kınoǵa túsýge baratyn bolyp, elge qaıttym. Meniń kınodaǵy qadamym osylaı bastalǵan edi. Alǵashqy sátten-aq Ánýar Moldabekov, Torǵyn Tasybekova syndy úlken daryn ıelerimen birge kıno óneriniń esigin attaýym Allanyń bir syıy shyǵar.

Akter atamyzdyń bári esinde. Oqıǵa­lardy esh shataspaı aıtyp otyr. 1960 jyldary qazaq kınosynda mýzykalyq komedııa janry aqsap jatqandyqtan, sol kemshiliktiń ornyn toltyrý maqsatynda «Taqııaly perishte» ómirge kelgenin bárimiz bilemiz. Sháken Aımanov jos­paryn asqan sheberlikpen oryndap shyq­ty da. Árıne, zamana urany – halyqtar dostyǵyn kórsetý ıdeıasy da umyt qalmady. Fılm ár ulttyń án-bıimen kórkemdelip, erekshe tartymdy túsirildi. Munda halyq áýenderi de, klassıka da, djaz da, estrada da, qys­qasy, bári qamtylyp, bir-birimen úndestik tapty. Akterler kóńildi, oqıǵa oınaqy, bir sózben aıtqanda, múlgigen qazaq kınosy uıqysynan oıanyp, bir serpilgendeı boldy. Ásirese Taılaqtyń rólindegi qazaq balasy eldiń júregin eleń etkizdi.

Osy kınonyń arqasynda jaqsy-jaısańdarmen joldas bolǵanyn jasyrmaıdy atamyz. Aldyńǵy býyn óner ıeleriniń kópshiligin kóz kórip, ǵıbratyn kóńilge túıgeni janarynan-aq baıqalyp tur.

О́ner adamy qoǵamdaǵy árbir qu­bylysty, bylaıǵy kezderi ásheıin bolyp kórinetin eleýsiz nárseniń ózin júregine jaqyn qabyldaıtyn, bárin sana súzgisinen ótkizetin názik bol­mystyń ıesi ǵoı. Sháken Aımanovtyń 80 jyldyq mereıtoıynda belgili ártis Ydyrys Noǵaıbaev: «Taqııań qaıda? Nege kımeısiń?» – degen soń, qaltasynan taqııasyn ala bergende Lı jáne Kım deıtin eki sýretshi áıel taqııaǵa qyzyǵyp: «Biz muny murajaıǵa ótkizemiz, bizge berińizshi», – dep attaı qalap surap alyp­ty. Sonymen, Taılaqtyń shyn ta­qııasy qazir qaıda ekeni belgisiz. Dese de, atamyz áli kúnge deıin basynan taqııasyn tastaǵan emes.

Endi Gúljaýar apamyzǵa kelsek, bar ómirin otbasyna arnaǵan ab­zal jan. Jumys isteı júrip, 10 balasy­nyń tár­bıesin kózinen tasa etpeı, jaqsy adam bolyp jetilýine kúsh salyp ári shyǵar­mashylyqty serik etken aza­matynyń alańsyz jumys isteýine jaǵdaı týǵyzdy. Qıyndyqtardy bastan ótkerse de ja­symaǵan, balalaryna joǵary bilim berip, ulyn uıaǵa, qyzyn qııaǵa qondyrǵan ardaqty ana. Búginde olardan taraǵan ne­mere-jıenderiniń, shóbereleriniń arasynda otaǵasy ekeýi kún sáýlesine malynyp, shýaq shashqan qos shyńdaı bolyp orta toltyryp otyr. Apamyz atamyzdyń aıtqanyna qosylyp, qostap qana otyrdy. Onysy – erden ozbaıyn degeni.

– Áskerden kelgen betim edi, – dep bas­tady odan ári qaraı áńgimesin «Taqııaly perishte».  – Ákem eshqaıda ketpeı, aýylda qalyp jumys istegenimdi qalady. Sóıtip Amanjol Ábdirahmanov deıtin azamattyń: «Bizge kólik júrgizýshisi kerek, kel», – degen shaqyrýymen kólik júr­gizý­shisi bolyp jumysqa kirdim.

Sol jyly Bórlitóbeden Qasym­jo­mart deıtin ýchaskelik mılısııa aýylǵa kóship keldi. Sol kisiniń júkterin Úı­gentas óńirinen kóshirip ákelýge jolǵa shyǵyp, Jylandy aýylyna keldik. Das­tarqan basynda Nurjamal, Roza deıtin eki kelinshek menen suraı bastady: «Qaı jaqtansyń? Ne isteısiń? Áke-shesheń bar ma?» – degendeı biraz tergeýge aldy. Sóz­deriniń sońynda: «Úı­lengiń kele me? Bizdiń bir qyzymyz bar edi. Tany­samyn deseń, kórseteıik», – dedi. Men kelistim.

Sonymen sol kelisimmen kórshi aýylǵa keldik. Túnniń bir ýaǵy, saǵat 1-2-ler shamasy. Shaı iship, uıqyǵa jat­tyq. Tańǵa jaqyn oıanyp, tysqa shyqsam, maǵan tanystyratyn qyz sıyr saýyp júr. Birden ishim jylyp, naǵyz kedeıge jar bolýǵa laıyq, eńbekqor qyz eken dep sanama túıdim.

Sol kúni úı ıesi mal soıyp, qonaq etti. Men de typyrshyp, jańaǵy eki kelin­shekke qyzdyń jaıyn aıtpaısyńdar ma endi degendeı emeýrin bildirip qoıa­myn. Sonymen ol áńgimeniń de sheti shyǵa­ryldy. Ákesi aldymen sheshesimen aqyldasarsyńdar degen soń, meni ertip kelgen eki jeńgeı qyzdyń anasymen kelisim júrgizdi. Anasy: «Qalyńmal bol­masa da, káde degen bar», – dep óz shart­taryn jetkizipti. Sonymen, Qa­sym­jomartty kóshirisemin dep, ózim úı­lenetin bolyp qaıttym. Kele salyp, ákeme úılený týraly sheshimimdi aıtyp, daıyndyqqa kiristik. Ákem jalǵyz sıyryn satyp, úsh qoı aldy. Sóıtip myna apalaryńdy alyp qaıttyq, – dedi qýa­nyshyn jasyra almaı. Biz de eriksiz jymıdyq.

Almatyda «Dolana» fılmine túsip jatqan kezi. Sodan atamyz sol aýmaqtan bir túriktiń úıin satyp almaq bolady. Aqyry aýylǵa baryp, kelinshegin ertip kelip, jańaǵy úıde úsh kún turady. Tórtinshi kúni apamyz: «Joq, men munda tura almaıdy ekenmin. Eger ózim turam deseń tur, men qalmaımyn», – dep ketip qalǵan kórinedi. Aǵash ustasynyń qyzy aýyl tirligin ańsap turatyn ádeti. Úı tir­ligine eti úırengen jannyń qa­la ómi­rine beıimdele almasy anyq. Ata­myz­dyń júregin jaýlap alǵan sol py­syqtyǵy men qarapaıymdylyǵy bolsa kerek. Ony bir suhbatynda ózi de aıtqan bolatyn. Atamyz bastan ót­kergen qyzyqtarynan da aıtyp berdi. Ásirese, batyr Baýyrjanmen kezdeısoq jolyǵysyp qalǵan sáti esinen ketpeıdi.

– «Án qanatynda» fılminiń túsiri­lip jatqan kezi. Qazaq kıno óneriniń aty ańyzǵa aınalǵan akteri, rejısseri Sháken aǵa qazaq kınosynyń qazirgi abyz aqsaqaly Asanáli Áshimov úsheýmiz kafege tamaqtanýǵa kirgenbiz. Tór jaqtaǵy ústelde Baýkeń otyr eken, ataqty Baýyr­jan Momyshulyn birinshi ret kórýim sol kez. Janymdaǵy azamattar Baýkeńmen amandasyp, qaýqyldasyp jatty. Bir kezde meni shaqyryp, Qajy­muqannyń rólinde oınaıtynymdy aıtyp, tanys­tyrdy. Maǵan Baýkeń susty kózimen qarap: «Meni tanısyń ba?» – dedi. Men Baýyrjan Momyshulynyń bar bilgen ataq-dańqyn tilim jetkenshe aıtyp jatsam kerek, bir kezde: «Molchat! K moemý stolý shagom marsh!» – dep aıqaılady. Baýkeńniń ústeline sarbazdardaı nyq qadammen basyp bardym. Sosyn daıashyǵa bir tabaq et pen bir bótelke araq aldyrdy. Naǵyz Qajymuqan bolsań, osylardy taýysasyń degen shart qoıdy. Buryn araq iship kórmegen basym qoryqqannan terlep kettim. Aıtqanyndaı-aq ekeýin de taýystym. «Jaraısyń, Qajymuqan bolýǵa laıyq ekensiń» dep arqamnan qaqty, – dedi Á.Raıymbekov.

Iá, búginde olarǵa birge sýretke túsý­ge, áńgimelesýge yqylas bildiretinder kóp. Almaty qalasyndaǵy, oblystaǵy mektepter, joǵary oqý oryndary da kezdesýge shaqyryp turady. Jas ata-analar balalarynyń tusaýyn kestirip, aýzyna túkirtip alatyn kórinedi. Atamyz­daı alyp deneli, apamyzdaı asyl qasıet­terge ıe bolsyn degen nıet qoı baıaǵy. Sol nıet shyǵar qos qarııanyń kórer jaryǵyn kóbeıtip, qýanyshyn eselep otyrǵan.

Aıtpaqshy, Álimǵazy atamyz taqııa­syn shlıapaǵa aýystyrypty. Zamanǵa saı kıingen qara shlıapaly qarttyń áli de aýzynda ázili bar. «Jastardan qalam ba?» dep qaǵytpa qaljyńmen júzi­mizge kúlki úıirdi. Qara kostıýmmen ózine jarasa ketedi eken. Alystan qol bul­ǵaǵanda quddy Qarataý menmundalap sha­qyr­ǵandaı kúıge bólenesiz. Parasaty men paıymyna áýezdi ázili úılesken atamyzben osylaısha ádemi áńgime órbitip, tarqastyq.