– Záýresh Jansultanqyzy, áńgimeniń álqıssasyn qoryqtyń qalyptasý tarıhynan bastasaq.
– Barsakelmes memlekettik tabıǵı qoryǵy – jahandyq masshtabtaǵy ekologııalyq apat aımaǵynda ornalasqan álemdegi jalǵyz qoryq. Tarıhy da tereń. Bul nysanǵa ǵalymdar tarapynan zertteý HIH ǵasyrdyń orta tusyna qaraı bastalypty. Alǵash ret 1831 jyly orys ǵalymy R. Levshın Aral teńizinde osyndaı araldyń bar ekenin anyqtap, kartaǵa syzbasyn túsiredi. Osydan keıin patshalyq Reseı úkimeti 1848 jyly teńiz aýmaǵyn zertteýge tuńǵysh ret ekspedısııa shyǵaryp, oǵan basshy etip áskerı teńizshi Alekseı Býtakovti taǵaıyndaıdy.
Osy ekspedısııa mamyr aıynda Or bekinisinen attanyp, bir aı jol júrip Aral teńiziniń jaǵasyna jetedi. Shilde aıynda zertteýdi bastaǵan saıahatshylar áýeli Kókaralǵa aıaldap, sodan keıin Barsakelmeske júzip barady. Bul ekspedısııa eki jyl ýaqyt jumsap, Barsakelmes aralynyń pishini men kólemin anyqtap, relefine, topyraǵyna, ósimdikter men janýarlar dúnıesine sıpattama bergen eken. Júz jyl ótken soń Barsakelmes aralynda osy A.I.Býtakovke eskertkish qoıyldy. Osy ekspedısııa quramynda bolǵan geograf A.Maksheev pen topograf A.Akıshev araldyń topografııalyq syzbasyn jasap, tabıǵatyn sıpattasa, landshafttyq sýrettemelerin soldat Taras Shevchenko jasaǵan deıdi. Alaıda ol sýretter saqtalmaǵan.
Joǵarydaǵy zertteýshilerdiń kúndelik deregine súıensek, aıdyndy aral olardy keremet tabıǵı sulýlyǵymen tańǵaldyrypty. Jer bederin túgeldeı jasyl jelek japqan. Tushy sý qory kóp. Mundaǵy ósimdikterdiń kópshiligi basqa jerde múldem kezdespeıdi. Barlaýshy-zertteýshilerdiń málimetine qaraǵanda, aralda qustardyń 200 túri bolǵan. Al jerdiń betinde, jylan, kesirtke, shaıan, búıiler órip júrgen. Sekseýildi panalaǵan jaıran men aqbóken tipti adamnan úrikpeıtin bolǵan. Sol kezderi bul jer shynynda tańǵajaıyp qoınaý bolǵanǵa uqsaıdy.
Sodan keıin aralǵa 1874 jyly Máskeý ýnıversıtetiniń zoology V.Alenısyn kelgen. Ol araldyń landshaftyn sıpattaýmen qatar, osyndaǵy baýyrymen jorǵalaýshylar jáne qosmekendilerdi zerttese, 1900 jyly belgili orys geografy L.Berg, 1922 jyly botanık I.Raıkova zertteý júrgizipti. Bular araldan ósimdikter úlgisin jınap, ony Peterbor jáne Tashkenttiń iri gerbarıılik ortalyqtarǵa tapsyrǵany jaıly derek bar. Mine, Barsakelmestiń ashylý tarıhy osyndaı. Aral 1939 alǵash ret qoryq mártebesin alǵan eken.
– Qoryq tarıhyn taldap túsindirdińiz. Endi osynda ómir súrýshi janýarlar álemi men ósimdikter florasy jaıly tarqatyp kórseńiz?
– Barsakelmes – tiri tabıǵattyń sırek kezdesetin ósimdikter qazynasy desek jarasady. Qoryqtyń 60 528 gektary sekseýildi-ormandy alqapty qurasa, munda 298 túrli ósimdik florasy bar. Mysaly, Borshovtyń ásem qyzǵaldaqtary, Qandym butalary, sekseýildiń qalyń shoqtary jáne dala shópterine jatatyn: buıyrǵyn, jýsan, adyraspan, raýǵash, ıtsıgek, sekseýil sekildi sortań túrleri kóp. Janýarlar álemi negizinen omyrtqasyzdarmen erekshelenedi, sondaı-aq baýyrymen jorǵalaýshylarǵa, qustar men sútqorektilerdiń 28 túrine bul qoryq meken bolyp kelgen. Sonymen birge qulan, aqbóken, qaraquıryq, or qoıan syndy aral tabıǵatyna beıim qońyr ańdar túrleri de osynda ómir súrip, ósip-óngen.
Qoryqtyń janýarlar álemi san alýan. Qosmekendiler otrıadyna jatatyn – jasyl qurbaqa men kólbaqa mekendeıdi. Omyrtqasyz jándikterdiń 12 otrıadyna jatatyn 2000 jýyq túri bolsa, tek órmekshi tuqymdastardyń 107 túr-tobyn kezdestirýge bolady. Baýyrymen jorǵalaýshylardyń – 12 túri, sonymen qatar 178-ge jýyq qanattylar túri bar.
Barsakelmes memlekettik tabıǵı qoryǵyn 25 sútqorekti janýar jaılasa, solardyń birnesheýi dúnıejúzilik «Qyzyl kitapqa» engen. Olardyń birinshisi – qulan da, ekinshisi qaraquıryq. Sonymen qatar munda ósetin ósimdiktiń 14-i endemık. Qustardyń 178 túri meken etse, bulardyń 26 túri Qazaqstannyń «Qyzyl kitabyna» jazylǵan. Budan basqa, 12 baýyrymen jorǵalaýshy men 2 qosmekendi tirshilik etedi. Bul jerde sırek kezdesetin ýly qalqantumsyq jylan bar. Mundaı baýyry sýyq baqanaqtyń ýy medısınaǵa asa qajet.
Biraq 1990-jyldary Aral teńiziniń sýy tartylyp, qoryq ekologııalyq daǵdarysty bastan keshirdi...
– Demek, Araldyń tartylýy saldarynan qoryqtyń baıyrǵy tabıǵı faýnasy buzylǵan boldy ǵoı?
– О́kinishke qaraı teńizdiń tartylýyna baılanysty sýdyń tuzdylyǵy shekten shyǵyp, qońyr ańdardyń ómir súrýin qıyndatty. 1982-1991 jyldar aralyǵynda 260-tan astam qulan respýblıkanyń basqa qoryqtaryna aýystyrylsa, 1997-1999 jyldary Barsakelmes aral bolýdan qalyp, jańa aıtqanymyzdaı tushy sý kózderiniń joǵalýy qońyr ańdardy túgeldeı basqa jaqtarǵa jóneltýge májbúr etti.
Sol ýaqyttan bastap bul jerden uzyn-sany 250 qaraly qulan kóshirilip áketilip, negizgi bóligi Almaty mańyndaǵy «Altyn Emel» ulttyq parkine jiberilse, taǵy bir toby Mańǵystaý mańyndaǵy Ústirt jotalaryna attandyryldy. Al qoryqtyń óz basynda alys jolǵa jaramaıtyn, kári-qurtań 50 shaqty qulan qalyp edi. Araldyń shyǵys bóligi úlken materıkpen jalǵasýy bul janýarlardyń aman qalýyna sebepshi boldy. Eki araǵa ótkel túskennen keıin, bul jerden 1500 kıik pen 350 qaraquıryq syrtqa aman shyqty. Oqshaý araldaǵy aýyz sýdyń tapshylyǵy ań-qustardy osyndaı aýyr jaǵdaıǵa dýshar etti. Sýat izdegen tuıaqty janýarlar Qasqaqulan, Toqpan, Uzynqaıyr, Ahat, Begimana, Tórtqopaq aýmaqtaryna aýyp bardy. Sóıtip, atalǵan óńirlerdi qoryqqa qosý qajettiligi týdy.
– Aral teńiziniń tartylýy jáne ótken ǵasyrdyń 90-jyldary oryn alǵan jappaı ekonomıkalyq daǵdarys qoryq tynysyna áser etkeni anyq. Osy qıyndyqty qalaı eńserdińizder?
– Rasynda, ózińiz atap ótkendeı, osy jyldary qoryq daǵdarysty bastan keshti. Biraq 2005 jylǵy 27 sáýirde Aral óńirine Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń at basyn burýy úlken serpin berip, qoryqtyń ekinshi tynysyn ashty. Nursultan Ábishuly osy joly qala ortalyǵynda qoryq jónindegi anyqtamalyq stendterdi qarap turyp, aımaq tabıǵatynda áli de saqtalyp, ósip-óngen endemıkalyq janýarlar men ósimdikter dúnıesine qyzyǵýshylyq bildirdi. Elbasynyń bul saparynan keıin Syrdarııa ózeni arnasyn retteý jáne Aral teńiziniń teristik bóligin saqtap qalý jóninde ǵasyrlyq salmaǵy bar joba qolǵa alyndy. Kóp uzamaı osy jyldyń kúzinde Kókaral bógeti qalpyna keltirildi.
Bul nysandy Qazaqstannyń segizinshi keremeti ataýǵa bolady. Sebebi jerdiń jaǵrafııalyq kartasynan joǵalǵan Soltústik Aral teńiziniń qaıta qatarǵa qosylýy tirshiliktiń jańadan jandanýyna áser etti. Osydan keıin burynǵy balyqshylar otbasy qaıyqtarymen sý aıdynyna shyǵyp, ata kásibin jalǵastyrdy. Soltústik Aral akvatorııasy sodan bergi bar-joǵy eki jyldan sál astam ýaqyt ishinde mamandar kútken mólsherdegiden áldeqaıda tez jáne mol sýǵa tolyp tústiktegi qoryq aýmaǵyna da óziniń oń yqpalyn tıgize bastady. Qazirgi tańda qoryq qaıta damý kezeńin bastan ótkizip otyr...
– Qoryqtyń terrıtorııalyq qurylymy men klasterlik sıpaty jaıly aıtyp ótseńiz?
– 2006 jyly Úkimet arnaıy qaýlysymen qoryqtyń aýmaǵy burynǵydan 10 ese úlkeıip, barlyǵy – 160 826 gektardy qurady. Al Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń bıylǵy jylǵy 29 shildedegi №484 qaýlysyna sáıkes qoryq kólemi Syrdarııa ózeniniń Kishi Aral teńizine quıar saǵasyndaǵy «Delta» ýchaskesin (2300 ga) qosý arqyly taǵy da ulǵaıdy. Qazir qoryqtyń jalpy aýmaǵy 163 126 gektarǵa jetti.
Qazirgi tańda Barsakelmes qoryǵy 3 klasterlik ýchaskeden turady: Birinshisi, «Barsakelmes» ýchaskesi. Jalpy aýmaǵy – 16 795 gektar. Buǵan teńizdiń sýy tartylǵan tabanyn qosa eseptegende 50 884 gektardy qurap otyr. Ekinshisi, – «Qasqaqulan» ýchaskesi. Aýmaǵy – 109 942 gektar. Jabaıy qulandar mekeni osy jerde. Sonymen qatar, qurǵaǵan teńiz tabanyna jańadan ósip shyqqan tabıǵı sekseýil toǵaılarynyń úlken massıvi ornalasqan. Úshinshi – Syrdarııa ózeniniń Kishi Aral teńizine quıar saǵasynda ornalasqan «Delta» ýchaskesi. Aýmaǵy – 2300 gektar.
– Qoryqty meken etip júrgen qońyr ańdar popýlıasııasy jaıly habardar etseńiz?
– Qoryq negizinen qulan, qaraquıryq, aqbóken sııaqty qońyr ańdar mekeni. Osynyń ishinde qulandar alǵash ret 1953 jyly qoryqqa Túrikmenstannyń Badhyz óńirinen 9 bas ákelip, jersindirilgen bolatyn. 1980 jyly qulan sany 300-ge jetti. Sonan beri olardyń popýlıasııasynda jyl saıyn ósim baıqalyp keldi. Tushy sýdyń azdyǵy men teńiz sýynyń tuzdyǵy kóterilýi saldarynan qulandardy araldan birtindep shyǵarý týraly sheshim qabyldanyp, 1980 jyldary qulandar popýlıasııasynyń bir bóligi «Altyn Emel» ulttyq parkine qonys aýdarylǵany jaıly jańa aıtyp óttik. Qazirgi tańda qulandardyń araldyq popýlıasııasynan qalǵandary Qasqaqulan ýchaskesine jersindirildi. Munda olardyń sany jyl saıyn artyp keledi.
Al qaraquıryqtarǵa qatysty aıtar bolsam, 1929 jyly aralǵa Qaraqalpaqstannan 9 bas ákelingen eken. Olar jańa jerge beıimdelip kúrt óse bastady. 1948 jyly sany 2000 basty qurady. Alaıda 1948-1949 jyldary aýyr jut saldarynan jappaı qyrylyp, bar-joǵy 60 basqa jýyq qana qalǵan eken. Keıin qaıta kóbeıip 1983 jyldyń sanaǵy boıynsha aralda 160 bas qaraquıryq bolǵany jaıly statıstıka bar. Araldyń qurlyqpen shektesip ketýinen keıin qaraquıryqtardyń negizgi bóligi tushy sý izdep jaqyn mańdaǵy aýmaqtarǵa qonys aýdardy. 2019 jyly qoryqtaǵy qaraquıryqtar 135 basty qurady.
Aqbókender popýlıasııasyna toqtalsaq, ótken ǵasyrdyń 20-jyldary aralǵa 50-60 bas ákelip jersindirilgen eken. Bular aral jaǵdaıyna kóbirek beıimdelgen janýarlar bolǵandyqtan olardyń sany ósip, keı jyldary 3000 basqa deıin jetken. Teńiz tartylyp, qurǵaqshylyq saldarynan keıingi kezde 3-5 esege kemigen. 2019 jylǵy sanaq boıynsha qoryqta 125 bas aqbóken tirkelgen.
– Qazirgi tańda qoryqta ǵylym, aqparat, monıtorıng jáne ekologııalyq taldaý baǵytynda, sonymen qatar halyqaralyq baılanysty nyǵaıtý turǵysynan atqarylyp jatqan jumystarǵa toqtalyp ótseńiz?
– О́zińiz atap ótken baǵyttar boıynsha aýqymdy ister atqarylyp jatyr degendi senimdi túrde aıta alamyz. Osy isterdi ǵylymı-zertteý boıynsha jiktep-jiliktep taqyryptarǵa bólip tanystyrar bolsaq: «Tabıǵat jylnamasy» baǵdarlamasy boıynsha Barsakelmes MTQ tabıǵat kesheninde júrip jatqan qubylystar men prosesterdi baqylaý; Aral teńizindegi gıdrologııalyq ahýaldyń jáne klımatynyń ózgerýi jaǵdaıyndaǵy Barsakelmes memlekettik tabıǵı qoryǵy ósimdikteriniń dınamıkasy; Indıkatorlyq túrler mysalynda Barsakelmes memlekettik tabıǵı qoryǵynyń qosmekendileri men baýyrymen jorǵalaýshylary popýlıasııalarynyń qazirgi tańdaǵy jaı-kúıi; Barsakelmes memlekettik tabıǵı qoryǵy qustarynyń ındıkatorlyq túrleriniń monıtorıngi; Barsakelmes memlekettik tabıǵı qoryǵyndaǵy qulandar popýlıasııasy jáne olardyń jaı-kúıi t.b. taqyryptar boıynsha ǵylymı jetildirilgen josparlar jasalynyp, ıgi ister atqarylýda.
Búgingi tańda Barsakelmes memlekettik tabıǵı qoryǵy Qazaqstan Respýblıkasynyń aldynǵy qatarly erekshe qorǵalatyn aýmaqtarynyń biri bolyp tabylady. Qoryq óz qyzmeti barysynda kóptegen otandyq jáne halyqaralyq uıymdar: BUU, Halyqaralyq Araldy qutqarý qory, Japonııa tarapynan usynylyp otyrǵan «Shópter tamyry» baǵdarlamasy, IýNESKO-nyń «Adam jáne bıosfera» baǵdarlamasy, Qazaqstan bıoalýantúrliligin saqtaý assosıasııasy jáne t.b. uıymdarmen etene jumys jasaýdamyz. Sondaı-aq Barsakelmes bıosferalyq rezervaty IýNESKO bıosferalyq rezervattarynyń álemdik júıesine endi. Bul Qazaqstandaǵy IýNESKO moıyndaǵan 6-shy bıosferalyq rezervat bolyp tabylady.
Áńgimelesken
Beken QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»
