Sýrette: 1. Qazaq handarynyń orys patshaıymdarymen hat almasýynyń úzindisi. 2. Qatyn patsha Ekaterınanyń buıryǵy. 1777 jyl, 22 jeltoqsan. 3. Abylaı hannyń qazasy jaıly qujat. Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Elbasy joǵarydaǵy jobany júzege asyrý barysynda tarıhshylar, derektanýshylar men mádenıettanýshylardan qurylǵan arnaıy toptardyń otandyq jáne sheteldik iri arhıvtermen ózara júıeli ári uzaq merzimdi yqpaldastyqta bolyp, izdeý-zertteý jumystaryn júrgizýine basa mán berý kerek ekenin eskertip, bul mańyzdy jumys memleket esebinen atqarylatyn «akademııalyq týrızmge» aınalmaýǵa tıis. Arhıv derekterin tek jınaqtap qana qoımaı, barlyq múddeli zertteýshiler men qalyń jurtshylyqqa qoljetimdi bolýy úshin olardy belsendi túrde sıfrly formatqa kóshirý qajet. О́z tarıhyna degen maqtanysh sezimin uıalatyp, otanshyldyq tárbıe berý mektep qabyrǵasynan bastalýǵa tıis, dedi. Sondyqtan mektepter men barlyq óńirdegi ólketaný mýzeıleriniń janynan tarıhı-arheologııalyq qozǵalystar qurý mańyzdy. Ult tarıhyn sanaǵa sińirý barsha qazaqstandyqtardyń boıynda óz bastaýlaryna degen ortaqtyq sezimin qalyptastyrady, degen edi.
Tuńǵysh Prezıdettiń bastamasyn júzege asyrý jolynda búginde Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń qoldaýymen kóptegen ıgi ister atqarylyp, keleli máseleler óziniń durys sheshimin taýyp jatyr. Atap aıtqanda, 2019 jylǵy 20 jeltoqsanda Úkimet qaýlysymen 2020-2025 jyldarǵa arnalǵan «Arhıv – 2025» jobasyn iske asyrý jónindegi is-sharalardyń keshendi jospary qabyldanyp, onyń mindeti – Ulttyq arhıv qoryn otandyq jáne sheteldik arhıvterden, ǵylymı ortalyqtardan Qazaqstan tarıhy jónindegi qujattarmen tolyqtyrýǵa jáne olardy ǵylymı aınalymǵa engizýge baǵyttaldy.
«Rýhanı jańǵyrý» qazaqstandyq qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń basqarma tóraǵasynyń orynbasary, saıası ǵylymdar doktory Ásem Qaıdarova joldaǵan málimetke júginsek, «Arhıv – 2025» jobasyn júzege asyrý jónindegi is-sharalardyń keshendi jospary 68 tarmaqtan turady jáne ony ıgerýge 14,1 mlrd teńge kózdelse, onyń 3,9 mlrd teńgesi respýblıkalyq, 10,1 mlrd teńgesi jergilikti bıýdjet esesbinen qarastyrylypty.
«Arhıv – 2025» jobasyn iske asyrý jónindegi is-sharalardyń keshendi josparyn qoldaýǵa arnalǵan qarajat RBK-niń 2019 jylǵy 27 tamyzdaǵy sheshimimen tujyrymdamalyq qoldaý tapty, qazirgi kezde respýblıkalyq bıýdjetti naqtylaý sheńberinde bıýdjettik ótinimder qalyptastyrylýda» deıdi Ásem Serikqazyqyzy.
Bul keshendi jospardyń negizgi baǵyttary – salanyń normatıvtik quqyqtyq bazasyn jetildirý eken. Tarqatyp aıtar bolsaq, Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq arhıv qorynyń qujattyq aqparatynyń Biryńǵaı jikteýishin ázirleý, muraǵatshy kúnin engizý, vedomstvolyq marapat nemese qurmetti ataq ázirleý jáne bekitý, ulttyq muraǵat qoryn sheteldik arhıvterden, mýzeılerden, kitaphanalardan jáne ǵylymı ortalyqtardan Qazaqstan tarıhy boıynsha jańa derekti kózdermen tolyqtyrý, olardy ǵylymı aınalymǵa engizý, sıfrly órkenıet jaǵdaıynda aqparattyq-zııatkerlik resýrstardyń qoljetimdiligi men ashyqtyǵyn qamtamasyz etý, halyqaralyq yntymaqtastyqty keńeıtý.
Sonymen qatar keshendi jospar sheńberinde arhıv salasynyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn nyǵaıtý, keń formatty skanerler, muraǵat qujattaryn qalpyna keltirý jáne mıkrofılmdeý úshin qazirgi zamanǵy zerthanalar satyp alý kózdelgen kórinedi.
* * *
Josparlanǵan jumystyń kelesi bir mańyzdy baǵyty – salanyń ınfraqurylymyn damytýǵa negizdelipti. Búgingi tańda memlekettik arhıv qoımalarynyń kópshiligi 100 paıyz tolyq júktememen jumys atqaryp otyr. Iаǵnı, qujattardy odan ári qabyldaý jáne saqtaý úshin oryn jetispeıdi. Sol sebepti óńirlerde úlgilik mamandandyrylǵan ǵımarattar salý qajet. Osy maqsatta mınıstrlik 200 jáne 500 myń, 1 jáne 1,5 mln, odan qaldy 10 mln saqtaý birligine arnalǵan úlgilik memlekettik arhıvter salýǵa jobalaý-smetalyq qujattama ázirleýdi kún tártibine qoıyp otyr eken.
«Bolashaqta oblystyq, qalalyq, aýdandyq memlekettik muraǵattardyń qurylysy Mádenıet jáne sport mınıstrligi ázirlegen úlgilik JSQ negizinde jergilikti bıýdjet esebinen júzege asyrylatyn bolady. Salanyń bilikti kadrlyq áleýetin qamtamasyz etý úshin IT-tehnologııalardy, ekonomıkany, arhıv isiniń menedjmentin eskere otyryp, arhıv isimen aralas baǵyttar kadrlaryn daıarlaýdy júzege asyratyn joǵary oqý oryndarynda pánaralyq bilim berý baǵdarlamalaryn ázirleý jáne iske asyrý júrgiziledi» deıdi «Rýhanı jańǵyrý» qazaqstandyq qoǵamdyq damý ınstıtýt ókilderi.
* * *
Al arhıv isi salasyna qajet «muraǵattanýshy», «qujattaný jáne qujattamalyq qamtamasyz etýshi» mamandardy Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti oqytady. Jylyna bakalavrıat, magıstratýra jáne Ph.D doktorantýra baǵdarlamalary boıynsha 60 maman bitirip shyǵady. Túlekterdiń kópshiligi Ortalyq memlekettik muraǵattarda jumys isteıdi. Sonyń ózinde dál búgin muraǵat isiniń 349 mamanyna qajettilik bar.
Sonymen qatar josparda memlekettik arhıv mekemeleri qyzmetkerleriniń elimizdiń ortalyq muraǵattarynda da, shetelderde de taǵylymdamasy qarastyrylyp, qazaqstandyq muraǵattardyń halyqaralyq arhıv keńistigine birqalypty kirigýi sheńberinde 17 jaqyn jáne alys shet eldermen yntymaqtastyq týraly kelisimderge qol qoıylypty.
Ulttyq arhıv qoryn Qazaqstannyń tarıhy men mádenıetin ashatyn jańa derekkózdermen tolyqtyrý úshin izdestirý-zertteý jumystary sheńberinde, sondaı-aq barlyq otandyq jáne sheteldik muraǵattarǵa irgeli zertteýler júrgizý úshin Mınıstrlik muraǵatshylar, tarıhshylar, ǵalymdar, mádenıettanýshylar jáne basqa da sarapshylardan turatyn arnaıy ǵylymı-izdestirý toptaryn qurý boıynsha jumystar júrgizýde.
Bıyl ǵylymı-izdestirý toptary Reseı, Qytaı, Germanııa, Fransııa, Italııa, Belgııa, Polsha, Chehııa, Vengrııa, Túrkııa, Mońǵolııa, Egıpet jáne t.b. 14 sheteldik arhıvten Qazaqstannyń tarıhy men mádenıeti boıynsha muraǵattyq qujattar men materıaldardy anyqtaý jáne satyp alý boıynsha ǵylymı issaparlar josparlanyp, atqarylǵan zertteýler qorytyndysy boıynsha anyqtalǵan qujattyq derekter negizinde jınaqtar men katalogtar jaryq kórýmen qatar, halyqaralyq fotoqujattyq kórmeler uıymdastyrylyp, ǵylymı maqalalar jarııalanady.
Sonymen qatar tabylǵan barlyq qujattar óńdeledi, sıfrlanady, katalogtalady jáne ǵylymı aınalymǵa engizý úshin Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq muraǵatyna beriledi. Budan ári «Qujattardyń biryńǵaı elektrondy arhıvi» aqparattyq júıesi sheńberinde zertteýshilerge arhıvtik qujattarǵa keńinen qol jetkizý jáne veb-portaldy toltyrý úshin arhıvtik qujattardy sıfrly formatqa aýystyrý josparlanýda. Buıyrsa, portaldy bıylǵy jyldyń aıaǵynda tolyq iske qosý reti qarastyrylýda eken.
* * *
О́tken jyly memlekettik arhıv qyzmetkerleri Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń zertteý tobymen birlesip Reseı Federasııasynyń Máskeý, Sankt-Peterbýrg, Qazan, Omby, Astrahan qalalary arhıvine ǵylymı-izdestirý jumystaryn júrgizdi.
Bul zertteýler Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń «Uly Dalanyń tarıhy men mádenıeti jónindegi sheteldik arhıvter men qorlardaǵy arheografııalyq jumystardy: anyqtaý, taldaý, sıfrlandyrý» jobasy sheńberinde júrgizildi.
Reseıdiń Omby jáne Astrahan oblystarynyń muraǵattaryndaǵy zertteý jumystarynyń nátıjesinde 4,5 myńnan astam qujat paraǵy jáne az zerttelgen jáne ǵylymı aınalymǵa engizilmegen 10 myń fotosýret jınaǵy tabyldy. Bulardyń ishinde: Abylaı hannyń ómir tarıhy, Kishi júz qazaqtarynyń kóterilisi týraly materıaldar, Bókeı ordasy qazaqtarynyń sharýashylyq jaǵdaıy týraly qujattar aınalymǵa endi. Budan basqa, M.Shoqaıdyń ómir tarıhy týraly materıaldar, Qazaqstan tarıhynyń keńestik kezeńdegi saıası bıýrosy otyrysynyń hattamalary jáne t. b.
Tatarstan Respýblıkasynyń Ulttyq arhıvi men ortalyq memlekettik aýdıo-vızýaldyq qujattar qorynan bizdiń zertteýshiler qazaq dalasyndaǵy Reseı ımperııasynyń dinı saıasatyna qatysty myńnan astam qundy qujattyq materıaldardy, Jáńgir hannyń eldegi musylmandyqqa qatysty sharıǵı zań-pátýa shyǵarý týraly jáne osy kisiniń Qazan ýnıversıtetiniń qurmetti múshesi bolyp saılanýy jaıynda qoljazba materıaldar, basqa da muraǵattyq derekter anyqtalypty.
«Qazirgi ýaqytta arhıv qyzmetkerleriniń jumysyn baǵalaý maqsatynda, «Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń qurylymyna kiretin keıbir memlekettik organdardyń vedomstvolyq nagradalary týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2011 jylǵy 15 jeltoqsandaǵy № 1539 qaýlysyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizý» josparynyń 3-shi tarmaǵyn oryndaý úshin arhıv isi salasynyń joǵary bilikti mamandaryn, kóp jyldyq jumys ótili bar qyzmetkerlerdi kótermeleý úshin vedomstvolyq marapattardy nemese qurmetti ataqtardy daıyndaý jóninde jumys júrgizilýde» deıdi bizge aqparattyq qoldaý kórsetken «Rýhanı jańǵyrý» Qazaqstandyq qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń basqarma tóraǵasynyń orynbasary Ásem Serikqazyqyzy.
Eń keıingi málimetke qaraǵanda, buryn arhıv salasy qyzmetkerleriniń eńbegi mınıstrlik deńgeıinde eskerilip kelse, budan bylaı arnaıy mártebege laıyqtalǵan túrde baǵalanatyn kórinedi. Osynyń ózi-aq otandyq muraǵat qyzmetine tyń serpin bereri sózsiz.
