Ýran – úreı emes, jasampaz qýat kózi

Atom energetıkasynyń negizgi otyny sanalatyn ýran jasampaz qýat kózine aınaldy. Bir kezderi «ýran» degen atynyń ózinen at úrketin óndiris salasy búginde beıbit maqsatqa baǵynyp, ortaq qazynaǵa qomaqty úlesin qosyp otyr. Barlanǵan ýran qory jóninen Qazaqstan álemde Avstralııadan keıingi ekinshi orynda bolsa, ýran óndirisi jóninen dúnıejúzilik kóshtiń basynda keledi. Elimizdiń ulttyq atom operatory – «Qazatomónerkásip» UAK» AQ álemdik abyroı, ataǵy dardaı azýly kompanııalardyń aldyna shyqqaly qashan. Bir sózben aıtqanda, ýran ónerkásibindegi Qazaqstannyń ústemdigine qazir dos qýanyp, dushpan kúıinetindeı jaǵdaıda. Bul negizsiz de emes.

Qaı kezde de ishke búkken qupııasy kóp sala qazir baǵanyń quldyraýyna baılanysty qıyn kezeńdi bastan keshýde. Tabıǵı ýrannyń bir fýntynyń spottyq baǵasy (shuǵyl aqy tólenip, tez jetkiziletin naqty taýar) $35 tóńireginde turǵanyna qaramastan, Qazatomónerkásip álemdegi sanaýly ǵana tabysty kompanııalardyń qatarynan tabylyp otyr. Beıbit atom salasyndaǵy Qazaqstannyń orny men úlesi qandaı jáne salanyń búgini men bolashaǵynan ne kútemiz degen taqylettes suraqtarmen «Qazatomónerkásip» UAK» AQ basqarmasynyń tóraǵasy Vladımır ShKOLNIKTI suhbatqa tartqanbyz.

Atom energetıkasynyń negizgi otyny sanalatyn ýran jasampaz qýat kózine aınaldy. Bir kezderi «ýran» degen atynyń ózinen at úrketin óndiris salasy búginde beıbit maqsatqa baǵynyp, ortaq qazynaǵa qomaqty úlesin qosyp otyr. Barlanǵan ýran qory jóninen Qazaqstan álemde Avstralııadan keıingi ekinshi orynda bolsa, ýran óndirisi jóninen dúnıejúzilik kóshtiń basynda keledi. Elimizdiń ulttyq atom operatory – «Qazatomónerkásip» UAK» AQ álemdik abyroı, ataǵy dardaı azýly kompanııalardyń aldyna shyqqaly qashan. Bir sózben aıtqanda, ýran ónerkásibindegi Qazaqstannyń ústemdigine qazir dos qýanyp, dushpan kúıinetindeı jaǵdaıda. Bul negizsiz de emes.

Qaı kezde de ishke búkken qupııasy kóp sala qazir baǵanyń quldyraýyna baılanysty qıyn kezeńdi bastan keshýde. Tabıǵı ýrannyń bir fýntynyń spottyq baǵasy (shuǵyl aqy tólenip, tez jetkiziletin naqty taýar) $35 tóńireginde turǵanyna qaramastan, Qazatomónerkásip álemdegi sanaýly ǵana tabysty kompanııalardyń qatarynan tabylyp otyr. Beıbit atom salasyndaǵy Qazaqstannyń orny men úlesi qandaı jáne salanyń búgini men bolashaǵynan ne kútemiz degen taqylettes suraqtarmen «Qazatomónerkásip» UAK» AQ basqarmasynyń tóraǵasy Vladımır ShKOLNIKTI suhbatqa tartqanbyz.

– Resmı aqparattan álemdik ýran óndirisindegi elimizdiń úlesi 35% ekenin bilemiz. Bul, ústimizdegi jyldyń bi­rinshi jartysynyń qorytyndysy boıynsha derek, al jyl sońyna deıin 38%-ǵa jetedi degen boljam bar. Osyndaǵy Qazatomónerkásiptiń jeke úlesi qansha?

– 2013 jyldyń qorytyndysy boıyn­sha Qazatomónerkásiptiń álemdik ýran óndirisindegi úlesi 21,1%-dy quramaq. Bul, árıne, byltyrǵydan birshama kóp. Demek, biz salada kóshbasshylyq ornymyzda qala beremiz. Buǵan áleýetimiz tolyq jetedi.

– Kóshbasshy bolý ońaı emes, ony saqtap turý odan da qıyn ekeni málim. Sol úshin 2014 jyly óndiris kólemi qazirgiden de kóp bola ma?

– Biz bıylǵy mejeni saqtap qalý nıetindemiz. Qalǵany naryqtaǵy jaǵ­­daıǵa baılanysty bolmaq. 2012 jyly josparlyq kórsetkishterge saı Qazaqstanda ýran óndirý kólemi 20,9 myń tonnaǵa jetti. Biz sóıtip, aldyn ala esepteýler boıynsha 55,7 myń tonnany quraǵan búkilálemdik ýran óndirisindegi óz úlesimizdi arttyrdyq.

«Qazatomónerkásip» UAK» AQ enshiles jáne táýeldi kásiporyndardaǵy qatysý úlesin qosa eseptegende 2012 jyly 11,9 myń tonna ýran óndirdi, bul búkilálemdik óndiristiń 20%-dan astamyna teń. Qazatomónerkásiptiń kelisimsharttar boıynsha eksport kólemi 9,26 myń tonna ýran konsentratyn qurady.

– Japonııadaǵy «Fýkýsıma-1» atom elektr stansasyndaǵy apattan keıin ýran ónerkásibindegi ahýal da, oǵan degen kózqaras ta biraz ózgerdi. Bul, birinshi kezekte baǵaǵa áser etti. 2011 jyldyń qańtarynda bir fýnt ýrannyń baǵasy shamamen 75 dollardy qurasa, qazir 35-ke túsip qaldy. Baǵa eki ese quldyraǵan jaǵdaıda Qazatomónerkásiptiń jyldy tabyspen qorytyndylaǵaly otyr­ǵany tańǵaldyrady. Muny nemen túsindiresiz?

– Kompanııanyń tabysty ekeni ras. Degenmen, tabys ta baǵa joǵary bolǵan kezdegiden áldeqaıda tómen. Tipti, keı kásiporyndarymyz áıteýir zııan shekpeı jumys isteýdiń sheginde turǵanyn da jasyrmaımyn. Biraq tutastaı alǵanda kompanııa qorjyny qomaqty. Mundaı jaǵdaıda óndiris kólemin ulǵaıtýdyń qajeti shamaly, qazirgi ónimderimizdiń barlyǵy aldaǵy 5-10 jylǵa kelisilgen sharttar negizinde ótkiziledi.

Baǵanyń tómendeýine baılanysty barlyq shyǵyndardy qysqartý josparyn jasap, sony basshylyqqa aldyq. Baǵdarlamanyń jumys isteı bastaǵanyna biraz ýaqyt boldy jáne muny bıýdjetti jaı ǵana kezekti qysqartý dep túsinbegen abzal. Ol bárinen buryn ónimniń ózindik qunyn azaıtýǵa qyzmet etetin bolady. Buǵan qoldanystaǵy tehnologııalyq úderisterdi jetildirý arqyly qol jetkizýdi kózdep otyrmyz. Máselen, ýrandy peroksıdti tundyrýdyń jańa tehnologııasyn alaıyq, sonyń arqasynda edáýir arzan, alaıda, barynsha tıimdi rea­gentter kómegimen ónimdi eritindiden metall óndirile bastady. Bul óndiristiń ekologııalyq qaýipsizdigi jáne ondaǵan mıllıon dollardy únemdeý turǵysynan da tıimdi.

– Ádette, kóp kompanııalar tabys azaıǵan tusta óndiris kólemin art­­­tyrýǵa kirisedi. Sizdiń sózińizden Qaz­atomónerkásip mundaı qadamǵa barmaıtynyn ańǵardyq. Bul kompanııa bolashaǵyna keri áser etedi dep qoryqpaısyz ba? О́ıtkeni, jańa naryqtardy ózgeler ıelenip ketedi degen qaýip te joq emes degendeı.

– О́nim baǵasy tómendegen tusta ár kompanııa tyǵyryqtan shyǵarar joldy árqalaı tańdaıdy. О́niminiń ózindik quny eń tómen degen spottyq baǵadan da joǵary turǵan kásiporyndar barshylyq. Álbette, olardyń murtyn balta shappaıdy. Desek te, tutastaı alǵanda ýran óndirýshi kompanııalar óndiris kólemin ulǵaıtyp jatqany ras. Muny olar árqalaı túsindiredi. Buǵan túrtki bolǵan sebepter de ártúrli. Bireýleri ónim jetkizip berýshi úshin qolaılyraq kez kelgenshe naryqtaǵy bosaǵan oryndy saqtap qalýǵa tyrysady, basqalarynyń kelisimsharttar boıynsha nemese bankter aldyndaǵy boryshtary bar. Al bizdiń jónimiz bólek. Naryqtaǵy qatysý úlesimizdi kemitý josparymyzda joq. Bul berik ustanym, sondyqtan jaǵdaı qashanda baqylaýda desem, asyra aıtqanym emes.

– Qazatomónerkásip qura­mynda óniminiń ózindik quny naryqtaǵy baǵadan joǵary kásiporyndar bar ma? Bar bolsa, olardyń kúni ne bolmaq?

– Ýaıymshyldar bizge de tegin «keńesterin» berip, sender satýdy qysqartsańdar, baǵa ósedi degendi aıtyp júr. О́zińiz aqylǵa salyp kórińiz, kompanııamyzdyń qyzmeti tabysty, ınvestısııalyq baǵdarlamalary múltiksiz oryndalyp jatyr, mindettemeleri boıyn­sha eshqandaı qaryzy joq. Sóıtken Qazatomónerkásip ýran jetkizýdi kilt toqtatyp, turaqsyzdyǵy úshin aıy­byn tólep, naryqtan ketse ne bol­maq?! Ras, baǵa birden aspandap shyǵa keledi, al bizdiń naryqtaǵy ornymyzdy sol sátte-aq basqalar ıelenip úlgeredi. Al biz ol kezde aqsha tabý, demek jumys berý jáne salyq tóleý múmkindiginen aıyrylamyz. Biz de qamsyz otyrǵanymyz joq. Mamandarymyz kompanııanyń bolashaqtaǵy damýynyń birneshe ssenarııin jasap shyqty. Ýran ónimderiniń baǵasy tym tómen bolatyn kezeńder de eskerildi. Naryqtaǵy ahýalǵa qaraı áreket etetin bolamyz, ıaǵnı sol ssenarıılerdiń qaısysy qolǵa alynary shyǵarylatyn ónim baǵasyna da tikeleı baılanysty.

Baǵanyń quldyraýyna baılanysty kompanııa óndiristen bastap, ákimshilik shyǵyndarǵa deıingi tolyp jatqan qarjy aǵynyna taldaý jasap, ońtaılandyrýǵa kóshken. Siz suraǵandaı jekelegen tabyssyz aktıvter qyzmetin toqtatý eń sońǵy shara retinde ǵana qaralady. Ázirge mundaı qajettilik baıqalmaıdy.

– Álemdik naryqta azýly báse­kelesterińiz az emes. Atom salasy­nyń óz alyptar toby bar desek, siz­diń pikirińizshe, solardyń arasynan qaı­sysyna oıynnan shyǵyp qalý qaýpi kóbirek tónip tur?

– Buǵan jaýapty ǵalamtordaǵy «bárin bilgish» Google-den-aq tabasyz. Osy taıaýda ǵana kanadalyq Uranium One kompanııasy baǵanyń tómendigine jáne operasııalyq shyǵyndardyń joǵarylyǵyna baılanysty Ońtústik Avstralııadaǵy Honeymoon kenishindegi ýran óndirisin toqtatatynyn habarlady. Árıne, ónimniń ózindik quny satylý baǵasynan asyp ketkende kásiporyndy jabýdan basqa jol qalmaıdy. Naryq zańy qatal.

– Qazatomónerkásip óniminiń ózindik qunyn ashyq aıta alasyz ba?

– Bul endi qupııa aqparattar qataryna jatady, ony bylaıǵy jurttyń bilmeýi bizdiń álemdik naryqta senimdi áreket etýimizge múmkindik beredi. Qupııany ashar bolsaq, básekelesterimiz kúsheıip ketedi. Arǵy jaǵy túsinikti, sondyqtan ózindik qun týraly derekter eshqashan aıtylmaıdy.

Buǵan bir qosarym, Qaz­­atomónerkásip kásiporyn­daryn­daǵy ózindik qun búgingi tańdaǵy spottyq baǵadan tómen. Arǵy jaǵyn eseptep ala berińiz...

– Qazatomónerkásip ýran óndirisinen basqa da jobalarmen shuǵyldanady. Negizgi tabys kózi ýran ekeni kúmánsiz. Sonda basqa salalardyń kompanııa taby­­­syndaǵy úlesi qandaı?

– «Qazatomónerkásip» UAK» AQ tobyndaǵy kásiporyndar boıynsha paıyzǵa shaqqanda, tabystyń shamamen 65% tabıǵı ýran konsentratyn (tabıǵı ýrandy ıadrolyq otynǵa óńdeýdiń aralyq ónimi) satýdan túsedi; 10% qýat resýrs­taryn ótkizýden quralady; 7% tantal, berıllıı jáne nıobıı ónimderiniń enshisinde; 5% burǵylaý jáne kólik qyzmetterin kórsetýden túsedi. Bulardan basqa sırek jer metaldar men kún panelderi salasyndaǵy jobalarymyz bar. Biraq olardyń deni áli damý jáne úmitti naryqtardy zertteý deńgeıinde bolǵandyqtan tabys týraly aıtýǵa erteleý.

– Qarasha aıynyń ba­synda Eka­­terınbýrgte ótken shekaralas memleketterdiń aımaqaralyq ynty­maqtastyǵynyń H forýmynda Qazatomónerkásip pen Rosatomnyń birlesken jobasy – Ýran baıytý ortalyǵynyń (ÝBO) jumysy tanystyryldy. Buǵan deıin jobanyń jaı-japsary týraly kóp aıtyla bermeıtin, endi kedergi joq shyǵar. Jańa kásiporyn bizge ne beredi?

– Buqaralyq aqparat quraldarynda habarlanǵanyndaı, eki el basshylarynyń qatysýymen ótken aımaqaralyq ynty­maqtastyq forýmy aıasynda uıym­dastyrylǵan kórmede Qazaqstan-Reseı birlesken ýran baıytý kásiporny qyzmetine arnalǵan stend usynyldy. Bul osyǵan deıin aıtylyp júrgen Qazaqstan men Reseıdiń atom ónerkásibi jáne energetıkasy salasyndaǵy stra­tegııalyq yntymaqtastyǵynyń keshendi baǵdarlamasyna sáıkes eki eldiń teń qatysýymen qurylǵan Ýran baıytý ortalyǵynyń tanystyrylymy edi. Forýmnyń ashylýy Ýran baıytý ortalyǵy markasymen ónim shyǵarýdyń bastalýymen tuspa-tus keldi. 300 myń BJB (bólis jumysynyń birligi – 1 kg ýrandy belgili deńgeıge deıin baıytýǵa jumsalatyn elektr qýatynyń sıpaty) kólemindegi alǵashqy partııa tutyný­shylarǵa jol tartty. Endi nyq senimmen kásiporyn jumys istep jatyr dep aıta bersek bolady. Bul sondaı-aq, satylas ıntegrasııalanǵan kompanııa qurý jónindegi strategııamyzǵa saı jasalǵan kezekti batyl qadam retinde de mańyzdy.

– Qazatomónerkásiptiń barlyq ónimi syrtqa satylatyny qupııa emes. Kompanııa úshin jańa ónim bolyp tabylatyn bul ónimniń tutynýshylary kimder ekenin bilý bizge de qyzyq.

– Buǵan bir-aq aýyz sózben «batystyq jarty shardaǵy tuty­nýshylar» dep jaýap qaı­taraıyn. Aıtýly oqıǵanyń biz úshin taǵy bir mańyzy sol, ol Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń keshendi baǵdarlamasynyń oryndalǵanyn, tipti naqty aıaqtalyp qalǵanyn ańǵartady. Jelkemizden aýyr bir júk túskendeı jeńildep qaldyq.

– Siz keshendi baǵdarlamany aýyz­ǵa jıi aldyńyz. Qupııa bolmasa, baǵ­dar­lama neni qam­tyǵanyna keńirek toqtal­sańyz...

– Reseılik seriktestermen yntymaq­tastyǵymyzdyń mysaly bir bul emes. Osy kezge deıin ýran óndiretin úsh birlesken kásiporyn qurǵanbyz. Olar 2017 jylǵa qaraı jylyna 6 myń tonna ýran óndiretin bolady. Osynsha kólemdi ıadrolyq otyn óndirisindegi shıkizatqa aınaldyrý úshin 5 mln. BJB jumsaý qajet. Munyń az ne kóptigin ańǵarý úshin, osy 6 myń tonna ýrannyń qýaty 1 000 MVt-tyq 40 reaktordy bir jyl boıy otynmen qamtamasyz etýge jetetinin aıtsam jetkilikti shyǵar.

– О́nim óndirý bar da, ony ótkizý bar. Bizde kóbine osy jaǵy aqsap jatady. Qazatomónerkásiptegi ahýal qalaı?

– Qol qoıylǵan kelisim­sharttarǵa sáıkes biz resmı ope­ratormyz jáne birlesken kásiporyndarda óndirilgen ýrandy syrtqy naryqqa shyǵarýmen ózimiz shuǵyldanamyz. ÝBO ónimderin baıytý, ótkizý jáne marketıng jumystaryn reseılik seriktesterimiz iske asyrady. Kelisim solaı.

Soǵan qaramastan, mysaly, eger derbes otyn nemese otyn elementterin ázirleý úshin bizge baıytylǵan ýran qajet bola qalsa, biz ony alýǵa quqylymyz. Ekinshi taraptyń da osyndaı quqy bar. Eger reseılik áriptesterimizge ýran satý úshin emes, óz atom stansalarynyń qajetine kerek bolsa, onda olar da birlesken kásiporyndardan ýran konsentratyn alýy múmkin. Qaıtalap aıtamyn, olar ýrandy sol kúıinde satýǵa emes, odan joǵary bólistegi ónim ázirleý úshin ǵana alady.

– Munyń da shekteýli mólsheri bar shyǵar?

– Teń jartysy, taraptardyń kelisimi bolǵanda, odan da kóp kólemde alýy múmkin. Mámileniń ádildigi de osynda.

– ÝBO qyzmetine qaıta oralsaq. Jańa jobadan kompanııa qansha tabys tapty?

– Kásiporyn jumys istegeli beri ótken úsh aı ishinde $8 mln. kóleminde tabys berdi. Bul 300 myń BJB túsken tabys ekenin ańǵaryp otyrǵan bolarsyz...

– Durys eken... Yntymaq­tastyq taqyrybyn sabaqtaı tússek, taıaý­da ǵana Qazaqstan men Kanada atom­dy beıbit maq­satta paıdalaný týraly kelisimge qol qoıdy. Kana­da­lyq Cameco kompanııasy Qaz­atom­­ónerkásippen birlesip ýran óndi­redi, endi ony óńdeýdiń bir satysy – konversııaǵa jol ashylǵaly turǵan sııaqty ma?

– Eki el arasyndaǵy kelisim Kana­danyń ýran baıytý tehnologııasyn Qazaqstanda qoldanýǵa zańdy múmkindik beredi. Sonymen qatar, qujatta tehno­logııalyq tizbektiń keń shoǵyry boıynsha Kanadamen yntymaqtastyq jasaýǵa quqymyz bar ekendigi qamtylǵan. Naqty aıtqanda, biz kanadalyq úlgidegi reaktorlardy qura alamyz, al tehnologııalardy satý nemese basqaǵa berý máselesi qalaı kelisýge baılanysty iske asyrylady. Bul joly kelisimge qol qoıyldy. Buǵan deıin, ıaǵnı 2012 jyly Cameco men Qazatomónerkásip О́zara túsinistik týraly memorandýmǵa qol jetkizgen bolatyn. Biz sonda eki el arasyndaǵy kelisimge qol qoıylǵan soń Kanadadan Qazaqstanǵa tehnologııa transfertteýdi iske asyrýǵa jáne elimizde birlese ýran óndirý kólemin jylyna 2 myń tonnadan 4 myń tonnaǵa jetkizýge ýaǵdalasqanbyz. Munymen birge ýran óndirýshi kásiporyndaǵy Qazatomónerkásiptiń qazirgi 40% jáne Cameco-nyń 60% úlesteri «elýge elý» bolyp ózgeredi. Memorandýmda sondaı-aq, zaýyt salý, ónim ótkizý jáne Port-Hoýptaǵy kanadalyq zaýytta ýran óńdeý máseleleri qamtylǵan. Buǵan qosa, Memorandým Port-Hoýptaǵy zaýyttyń ózimiz qalaǵan bóligin satyp alýǵa da múmkindik beredi. Aldymyzdan qandaı kókjıekter ashylyp otyrǵanyn ańǵarǵan bolarsyz...

Nátıjesinde tepe-teńdik ornap, Qazatomónerkásip pen Cameco Qazaqstan men Kanadadaǵy birlesken jobalarda birdeı tabys tabady. Taraptar ózderine keregin alady: kanadalyqtar ýranǵa, al biz konversııa boıynsha tehnologııalyq qyzmetterge qol jetkizemiz.

Bizge keregi de sol. Konversııa jáne ýran baıytý boıynsha bólisterge qatysa otyryp, Qaz­atomónerkásip tehno­logııalyq turǵydan baı, qarjylyq turǵydan turaqty kompanııaǵa aınalady. Biz endi jaı ýran óndirýshi ǵana emespiz, onyń ústine naryq ta jıi qubylyp turady. Kompanııa ıadrolyq otyn sıklynyń barlyq býyndaryna qatysar bolsa, bir bóliste utylsaq ta, esesine ekinshisinde kóbirek utatyn bolady. Kompanııamyz birtindep álemdik atom salasynyń iri oıynshysyna aınalyp kele jatqanynyń bul da bir jarqyn mysaly.

– Qazir dúnıe júzinde 435 atom energııasy blogy jumys istep tur, taǵy 71 blok qurylysy júrip jatyr. MAGATE quzyryndaǵy PRIS energııa bloktar bazasy osyndaı derekter keltiredi. Jeti jańa bloktyń qurylysy bastalǵan: onyń úsheýi AQSh-ta, ekeýi Qytaıda, qalǵan ekeýi BAÁ men Ońtústik Koreıada. Demek, álem jurtshylyǵy atom energııasynan múlde bas tartqan joq?

– Búkil álemde qýat tapshylyǵy beleń alyp keledi. Beıbit atom baǵdarlamalaryn toqtatamyz dep jarııalaǵan elderdiń kóbi bul kózqarastaryn ýaqyt óte kele ózgertýi de ǵajap emes. Munaıǵa baı degen Saýd Arabııasynyń ózi 30 GVt-tyq stansa salý týraly sheshim qabyl­daǵanyn málimdedi. QHR-dan jetip jatqan habarlarǵa qaraǵanda, shyǵystaǵy kórshimiz 2030 jylǵa deıin eldegi energııa bloktarynyń sanyn 200-ge jetkizetin syńaıly.

Jalpy, 2013-2014 jyldary Qytaıda 14, Ońtústik Koreıada 3, Úndistanda 2 AES iske qosý josparlanǵan. 2013 jyly qosylǵan qos energııa blogynyń bireýi – Úndistandaǵy Kýdankýlam, ekinshisi – Qytaıdaǵy Honguanche. Bıyl AQSh-ta 3 energııa blogy túpkilikti jabylyp, Japonııadaǵy barlyq atom stansalary toqtap tur. Munyń bárin keltirip otyrǵan sebebim, atom stansalary jumys istep turǵanda negizgi otyn – ýranǵa suranys saqtalady.

–Qazatomónerkásip ótken jyly AQSh-ta óz ókildigin ash­ty. Mundaǵy kózdel­gen maq­sat qandaı?

– О́kildik aldyna AQSh-taǵy ener­getı­kalyq kompanııalarmen tikeleı kelissózder júrgizý mindeti qoıylǵan. Alyp elde óz ókildigimizdiń bolýy atom elektr stansalaryna ıe energetıkalyq kompanııalarmen kelisimder ázirleýdi qolǵa alýǵa múmkindikter ashyp otyr. Bul rettegi Qazatomónerkásiptiń ustanǵan saıasaty bireý, ol – biz ýran satýdaǵy deldaldyq qyzmetten tolyqtaı bas tarttyq. Bul naqty maqsatpen iske asyryldy. Eger 2008 jyly óz ónimderimizdiń 42%-yn treıderler arqyly satqan bol­saq, qazir olardyń qolynda bıyl bitetin, bálkim keler jylǵa da ótetin jekelegen kelisimsharttar ǵana qalyp otyr. Jańadan jasalǵan kelisimderdiń bárinde biz ónimdi ózimiz satamyz. AQSh-tyń energetıkalyq kompanııalarmen bolǵan osyndaı yntymaqtastyqtyń arqasynda satylatyn ónim kólemin 10%-ǵa jetkizdik.

Munan birneshe jyl buryn Qazatom­ónerkásiptiń AQSh naryǵyndaǵy úlesi nólge teń edi. Qazirgi úlesimiz 4-5% tó­ńi­­reginde dep aıta alamyz. Kompa­nııa­nyń AQSh-taǵy ókildigi osy úlesti 20%-ǵa jetkizý jolynda belsendi jumys júrgizýde.

– Basqa elderdegi tutyný­shylardyń úlesi qaı mólsherde?

– Orta eseppen, kompanııa óniminiń 40%-y Qytaıdyń enshisinde, 25%-y Eýro­­­padaǵy tutynýshylarǵa, 10%-y Qu­rama Shtattarǵa, qalǵan bóligi Ja­ponııa, Úndistan jáne Ońtústik Koreıaǵa jetkiziledi.

– Zamanaýı elektr tehnıka­synyń negizgi ózegi bolatyn sırek metaldar salasynda da Qazatomónerkásiptiń bir­qa­tar jobalary baryn bilemiz. Solar­dyń qazirgi hali qalaı?

– Qazaqstandaǵy sırek jer metaldar (SJM) baǵdarlamasynyń, jalpy salanyń bolashaǵynan úmittimiz. О́zimizde mıneraldyń tehnogendik paıda bolýynan qalyptasqan shıkizat bazasy anyqtaldy.

Japondyq seriktestermen birge SJM ónimderin shyǵaratyn zaýyt saldyq. Joba barlyq satydan ótti: jobalaý qujat­tary, óndiriske ruqsat beretin qujattar alyndy, tehnologııalyq retteý aıaqtalyp, bıyl daıyn ónim shyǵarýdy bastadyq.

Joǵaryda aıtqanymdaı, bul ózi bola­shaǵy bar sala. SJM ónimderi álemniń joǵary tehnologııalyq naryǵynda joǵa­ry suranysqa ıe. Qazaqstannyń osy na­ryq­qa shyǵyp, óz ornyn ıelenýine mol múmkindikter bar. Árıne, Qytaıǵa jete almaspyz, biraq óz ornymyz bolaryna kúmánim joq.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken

Qonaqbaı SATTAROV,

Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi.