«Altyn adam» dep júrgenimiz kim?

Bul ózi sonaý 1963 jyldary Esiktegi sý tasqynynan shaıylǵan qorǵannan kezdeısoq tabylǵan olja bolatyn. Sonymen, kezinde búkil álemde qazaqtyń atyn aspandatyp, rýhyn shattandyrǵan keremet tosyn jańalyq – ult maqtanyshy, kórermenniń kózaıymyna aınalǵan sol altynǵa malynǵan asyl bekzatymyz kim bolyp shyqty? Osy qorǵandy 1969 – 1971 jyldary ashyp, zertteýmen tolyq aınalysqan arheolog-tarıhshy K. Aqyshev bylaı deıdi: «Po sravnıtelnym formalno-tıpologıcheskım dannym kýrgan Issyk mojet byt datırovan V–IVv.v. do n.e. Po opredelenııý antropologa v vozraste 16 – 18 let» (Akyshev, Almaty, 1978 g. str. 39). Al Baıpaqovtyń pikiri bylaısha órbıdi: «Zahoronenıe v kýrgane Issyk datırýetsıa konsom IV – nachalo III - v.v. do n.e. zahoronnomý v kýrgane bylo 17 – 18 let». (Baıpakov, Almaty, 2006 g. str.168).

Ýaqyt aıyrmashylyǵy eki ǵasyr. Tap basyp aıtý joq.

Bul ózi sonaý 1963 jyldary Esiktegi sý tasqynynan shaıylǵan qorǵannan kezdeısoq tabylǵan olja bolatyn. Sonymen, kezinde búkil álemde qazaqtyń atyn aspandatyp, rýhyn shattandyrǵan keremet tosyn jańalyq – ult maqtanyshy, kórermenniń kózaıymyna aınalǵan sol altynǵa malynǵan asyl bekzatymyz kim bolyp shyqty? Osy qorǵandy 1969 – 1971 jyldary ashyp, zertteýmen tolyq aınalysqan arheolog-tarıhshy K. Aqyshev bylaı deıdi: «Po sravnıtelnym formalno-tıpologıcheskım dannym kýrgan Issyk mojet byt datırovan V–IVv.v. do n.e. Po opredelenııý antropologa v vozraste 16 – 18 let» (Akyshev, Almaty, 1978 g. str. 39). Al Baıpaqovtyń pikiri bylaısha órbıdi: «Zahoronenıe v kýrgane Issyk datırýetsıa konsom IV – nachalo III - v.v. do n.e. zahoronnomý v kýrgane bylo 17 – 18 let». (Baıpakov, Almaty, 2006 g. str.168).

Ýaqyt aıyrmashylyǵy eki ǵasyr. Tap basyp aıtý joq.

«Tek adam súıekteriniń antro­po­logııalyq turǵydan tolyq zert­telmeýi saldarynan san suraqqa naqty jaýap alynbaý­da. Jerlengen adam 18-25 jas mólsherinde dep boljaıdy» (Esik. Almaty, 2011 j. 19 bet.). Mine, Altyn adamymyz jónindegi bar tujyrym osymen shekteledi. Bul óńirde b.z.b. qandaı bedeldi ulys nemese memleket meken etti, ertedegi Qytaı jazba derekterine úńiler bolsaq, b.z.b. Ile boıynda, jalpy, Jetisý óńirinde úısinderden basqa irgeli memleket boldy degen derek joq. Olaı bolsa arǵy dáýirdegi V – III ǵ.ǵ. saq dep júrgenimiz naǵyz qazaq hanzadasy emes pe? Osy mańaıdaǵy ulystardyń túsin tústep, qonystaryn túgendep shyqqan ejelgi Qytaı tarıhshylary Esikti ortalyq astanasy etken qudiretti uly memleket úısinder ulysy ekendigin jazady. Úısinder osy óńirge kelip ornyqqan soń órken jaıyp gúldenedi de, ulan-baıtaq óńirde qýatty da qudiretti memleket qurady. «Úısin kúnmý Eljaý bı úzdik shyqqan kósem, qajyrly qaharman, soǵys ónerine sheber, asqan aqyl-parasatty adam edi» (Kóne qazaq tarıhy. Almaty, 1993 j. 68 b.).

Úısinderdiń gúldený, ór­leý shaǵy da arǵy myń­jyl­dyqtyń II – I ǵ.ǵ. bolatyn «Altyn, kúmis asyl tastardan jasalǵan áshekeı buıymdar Úısin memleketiniń, qazaq halqynyń mádenıetiniń óte joǵary bolǵanyn kórsetedi» (K.Aqyshev, Almaty, 1993 j. 68 b.).

Sóıte tura, nelikten K.Aqyshev bul qorǵandaǵy Altyn adam hanzadany sonaý saqtarǵa aparyp telıdi?

Qytaı derekteri úısinderdiń kúsheıgen kezin bylaısha baıandaıdy. «Úısinder batys óńirdegi eń qudiretti memleket, olarda 120 myń tútin 188,8 myń salamatty áskeri» bolǵan. Eljaý bıdiń 10 uly bolǵan, sonyń taq murageri etip belgilegen tuńǵysh balasy jas shaǵynda, 22 jasynda qaıtys bolady. Eljaý atamyz 5 áıelinen 23 bala kórip, sonyń ony tirep tura qalypty... (Qazaq tarıhynan. Almaty, 1997 j. 42 b.).

Muny Ban Gý «Batys óńiri jáne Úısin memleketi» kitabynda (Úrimji, 1987 j.) dáleldeıdi. «Eljaý bıdiń ekinshi balasy «Dárý (Dýly) asa qabiletti ári qolbasylyqqa sheber edi» delingen onda. Biraq Eljaý taq muragerine osy balasyn bekitpeı, qaıtys bolǵan balasynyń uly Jónshini taǵaıyndaıdy. Soǵan qaraǵanda qaıtys bolǵan úlken balasy ákeniń zor qurmeti men súıispenshiligine bólengen deýge bolady. K.Aqyshevtiń zertteýlerin ári qaraı taldap kórelik: «Kostı jıvotnyh – ostatkı mıasnoı pıshı, stol obıazatalnye pochtı dlıa vseh raskopannyh v etom regıone zahoronenıı sakskogo vremenı – ne obnarýjeny nı v odnom ız sosýdov. Vsego v mogıle nahodılos trıdsat odın sosýd».

Ertedegi saqtardyń jerleý rásimderinde mindetti túrde arǵy dúnıede iship-jeıdi degen uǵym boıynsha qysh qumyra ydystarǵa et taǵamdaryna arnap, keıde belgili tulǵalarǵa arnap qoıdyń bútindeı jambas etin salatyn bolǵan. Bul rásim munda saqtalmaǵan. Saq – ǵun – úısinderden basqa bul óńirde basqa iri ulystar ómir súrmegeni belgili. Ǵundardyń jerleý ǵuryptary tipten basqasha: «Kıtaıskaıa letopıs glasıt: za telom gýnnogo vojdıa sledovalo bolshoe chıslo rabov, kotorye obslýjıvalı ego kak jıvogo» (Á.Marǵulan. Almaty, 2012, str. 35).

Al úısinderdiń jerleý ǵuryptary boıynsha da arǵy dúnıede ómir jalǵasady, iship-jeıdi degen uǵym bolǵan. Biraq et taǵamdary emes, jeńil tamaq, sýsyndar qysh qumyraǵa toltyrylyp birge kómilgen. Hanzadanyń qabirinen tabylǵan 31 qysh qumyra, 4 kúmis tostaǵandarda tek sýsyndar men jeńil tamaqtar qaldyqtary bolǵan. Demek, ǵundar men saqtardyń jerleý dástúrine kelip turǵan joq. Olaı bolsa, ol nelikten saqtarǵa aparyp telinip otyr? Mundaǵy jerlengen saq bekzadasy emes. Ekinshi, hanzadanyń múrdesinen 15 m. aralyqta taǵy bir kósemniń qatar qoıylýy neni ańǵartady? Jalpy, dástúr boıynsha árbir tulǵa dara kómilýi kerek. Basyndaǵy qorǵanda jeke bolýy kerek. Al munda eki tulǵanyń bir qorǵanda jatýy qalaı? Jas hanzadanyń áýel basta turǵyzylǵan qorǵany jeke bolǵan. Keıin ekinshi tulǵany jerlegennen keıin biriktirip úlken qorǵan turǵyzǵan. Qorǵannyń aýdany 60 h 60, bıiktigi 6 m., jalpy aýmaǵy 8300 m3.

«Nahojdenıe obeıh mogıl pod odnoı nasypıý svıdetelstvýet o tom, chto zahoronennye v nıh ız odnoı semı bylı v blızkıh rodstvennyh otnoshenııah» (K.Akyshev. Almaty, 1978 g. str. 6).

Bizdiń aıtpaǵymyz da osy, bir qorǵannyń astynda qatar jatqan qazaqtyń uly tulǵasy Eljaý bı men onyń taq murageri, ómirden tym erte ótken aıaýly ulynyń múrdesi.

«Oba zahoronenııa soversheny v predelah odnogo stoletııa. Bessporno, eto v osnovnoı, to est sentralnoı mogıle mog byt zahoronen chelovek obshestvenno bolee znachımyı, chem pogrebennyı v bokovoı mogıle» (K.Akyshev, Almaty, 1978 g. str. 6).

Akyshevtiń bul pikirimen tolyq kelisýge bolady.

Arada 30-35 jyl ótkennen keıin Eljaý bı dúnıeden óterde, ózin balasynyń qasyna jerleýdi ósıet etip, ekeýine úlken bir qorǵan turǵyzýdy amanat etip ketken sekildi. Ortadaǵy múr­dedegi jerlengen adam bizdiń boljamymyz boıynsha alǵashqy qazaqtyń dara kósem tulǵalarynyń biri Eljaý bı. Onyń búkil úısinder arasynda qandaı bedelge ıe bolǵany jóninde tarıhtan belgili. О́kinishtisi, tóńiregindegi qorǵandardy tutas tonaǵan tonaýshylardan uly tulǵanyń múrdesi de aman qalmaǵan. Biz sóz etip otyrǵan jas hanzadanyń beıitinen basqa osy mańaıdaǵy irili-ýaqty 40-tan astam qorǵandardan tonalmaı aman qalǵany joq. Sýyq qoldardan aldyn ala saqtandyrýdy kemeńger áke oılastyrǵan tárizdi. Eki qorǵandy biriktirip bir qorǵan jasaý arqasynda tonaýshylar adasyp, súıikti balasynyń múrdesi sol qalpynda 22 ǵasyr ótse de, murty buzylmaı qazirgi urpaqtaryna jetip otyr. Onyń ústine Eljaý bı óte kıeli rýhty adam bolǵan. Ol jóninde qytaı tarıhshylarynda mynadaı derek bar. «Hýnny ýbılı otsa ego v srajenıı, a Gýnmo (Kýnbı) tolko rodıvshıısıa, broshen byl v pole. Ptısy sklevalı nasekomyh s ego tela, volchısa prıhodıla kormıt ego svoım molokom» (Bıchýrın, Almaty, 1997 g. str. 63), múmkin kıeli ákeniń kúshti rýhynyń jebegeni de bolar.

«Na palsah rýk sak ız kýrgana Issyk nosıl dva massıvnyh zolotyh perstnıa, odın ız nıh persten – pechat s ızobrajenıem golovy cheloveka v profıl v pyshnom golovnom ýbore» (Baıpakov, 2006 g. str. 159).

Sol qolyndaǵy «massıvnyı persten» yrym-jyrymnyń biri bolar, al oń qolyndaǵy «massıvnyı persten – pechat» neni meńzeıdi? Arǵy myńjyldyqta qytaılardan basqa birde-bir Jetisý alqabyn jaılaǵan úısinderden basqa «mór» paıdalanǵan degen derek joq.

«V odnom kýrgane mogılnıka Karasha obnarýjena glınıanaıa pechat s relefnym ýzorom – redkaıa nahodka, ýkazyvaıýshaıa, kak ı pechat ı Talgarskogo mogılnıka, na rasprostranenıe v to vremıa obychaıa metıt lıchnýıý sobstvennost, (Baıpakov, Almaty, 2006 g. str. 159). Mundaǵy Qarasha dep otyrǵan Taraz qalasynan 40 shaqyrym shyǵysta ornalasqan áıgili Aqyrtas ǵımaratynyń irgesindegi bulaqtyń aty. Osy tóńirekte arheolog Maksımova bastaǵan ekspedısııa 1971-1975 jyldary zertteý-qazba jumystaryn júrgizgen. «Bolshoı ınteres predstavlıaet nahodka glınıanogo shtampa ılı pechat v oblastı poıasa pogrebnogo, o nalıchıı pechateı Ýsýneı ýpomınaetsıa ı v vostochnyh ıstochnıkah» (Maksımova, Almaty, 1975 g.).

Bul derekti belgili shyǵystanýshy – aýdarmashy Bıchýrın da qýattaıdy.

«Vysshım chınovnıkom Ýsýnskım dat zolotye pechatı s pýrpýrnymı shnýramı daby prıdat vajnost ı sılý Bolshomý Gýnmý (Bıchýrın, Almaty, 1997 g. str. 109).

Hanzadanyń oń qolyndaǵy altyn júziktiń mór ekeninde talas joq.

«Persten pechat, vognýtoe ızobrajenıe chelovecheskoı golovy, na golove devıatıý ızognýtymı vydavlenıem ızobrajen prıchýdlıvyı golovnoı ýbor ılı pyshnaıa prıcheska» (Akyshev, Almaty, 1978 g. str. 40).

Mundaǵy «prıchýdlıvyı golovnoı ýbor» da «pyshnaıa prıcheska» da emes, ol tipti bas kıim emes. Mórdegi adam sýreti osy hanzadanyń jeke basynyń óziniń beınesi bolýy da múmkin. «Gýnmo (qytaısha) kúnbı – ejelgi úısinderdiń b.z.b. II – I ǵ.ǵ. bastap joǵarǵy bıleýshisiniń laýazymy» (Qazaq qysqasha tarıhy, Úrimji, 1987 j.).

Kúnbı – kún astyndaǵy bı nemese bılik júrgizýshi degen maǵynada. Kún astyndaǵy – Kúnikeı qyz degen ańyz áńgimeler halyq esinde bolar. Al mórdegi kún beınesiniń shapaǵy bas kıimniń ornyna órnektep kórsetilýi onyń kúnbı Eljaýdyń taq murageriniń tegin anyqtaıtyn aıryqsha belgi, sondyqtan onyń basyndaǵy bas kıimi emes, kún shapaǵy beınelengen.

Jalpy, Eljaý bıdiń ortalyǵy eki stavkasy bolǵany belgili, sonyń biri Ystyqkóldiń ońtústik jaǵalaýynda ornalasqan. «Úısinder Ystyqkóldiń ońtústik jaǵalaýyndaǵy óńirdi qamtıdy. Ol jerde Eljaý bıdiń Ileden keıingi ekinshi stavkasy boldy, onyń astanasy Chı – Gý qalasy edi» (Qazaqtyń kóne tarıhy, Almaty, 1993 j. 67 b.).

Sol Ystyqkóldiń aýzynda ertedegi Barsqaýyn qalasy bolǵany arab geograftary Ibn Hordadbek pen Ibn Japardyń jazba derekterinen málim. Osy Barsqaýyn qalasynan 1970 j. qyrǵyz arheologi B.Mokrynın birneshe júz kúmisten, qoladan jasalynǵan áshekeı zergerlik buıymdar tabady.

«Eto slýchaınaıa nahodka, naschıtyvaıýshaıa okolo sta predmetov, proıshodıt takje v Semıreche ız okrestnosteı sela Barskaýn na ıýjnom beregý ozera Issykkýl. Hýdojestvennye obrazy, stıl ı tehnıka ıspolnenııa ızdelıı povtorıaıýt stıl ı tehnıký ıssykskıh ýkrashenıı (Akyshev, Almaty, 1979 g. str. 6).

«Ǵundar men úısinderdiń altyn-kúmis, qoladan jasaǵan kóp buıymdar tabylatyn jeri Jetisý, Almaty qalasynyń tóńiregi» (Á.Marǵulan, Almaty, 1997 j. 176 b.).

«Prekrasnym obrazsom drevneýsýnskogo ı ıývelırnogo ıskýsstva ıavlıaetsıa znamenıtaıa «kargalıns­kaıa» dıadema» (Akyshev, Almaty, 1979 g. str. 2).

Kargalınskıı klad soderjal serııý ızdelıı ız zolota, analız sıýjeta kargalınskoı dıademy, prınadlejavsheı ýsýnam ı datırovannyı II v. do n. e. (Baıpakov, Almaty, 2006 g. str. 168).

Endi osy Qarqaralyda tabylǵan áıel sáýkelesiniń (dıadema) sıýjetine qarańyz.

Birinshi: qolyna qamshy ustaǵan bozbala belgisiz qanatty qubyjyq janýardyń ústinde tóńireginde mereke bastalǵanyn habarlap shaýyp keledi.

Ekinshi: taq ústinde turǵan qanatty jylqy. Jyl­qyny bolsa da pirindeı syılaýdaǵy oǵan kórsetken erekshe qurmet.

Úshinshi: jylqy ústindegi salt jigit aınalasyna qolyn sermep habarlar jetkizýde.

Tórtinshi: at ústindegi toı bastar jigit aýzynda qamystan jasalǵan sybyzǵy-syrnaıy, qoldarymen bı órnekterin kórsetip bılep keledi. Joǵaryda ushyp júrgen qustar jerdegi máz-meıram bolǵan haıýan­dar keıpindegi qýanyshtarǵa qaraǵanda naýryz – munda tabıǵat merekesiniń bir sáti beınelengen. Osylardy saraptaı kele aıtarymyz, Esiktegi, sonaý Ystyqkóldegi, Qarqaralydan tabylǵan zergerlik buıymdar jasaýdaǵy qolóner sheberleriniń kásibı deńgeıi, ondaǵy sıýjet somdaýdaǵy úılesimdilik, tehnıkalyq amaldary óte uqsas. Sonymen, Jetisý alqabyn tutas jaılaǵan úısinderdiń ulan-baıtaq óńirinde ken óndirý, metall óńdeý, odan joǵaryda aıtylǵan nebir kórkem, ásem áshekeı jádigerler jasaý, baılyǵy shalqyǵan, órkenıeti damyǵan úısinderdiń altyn ǵasyry b.z. burynǵy II ǵasyrǵa kelip tireledi. Olaı bolsa, tula boıy tutas altynmen aptalyp, sán-saltanatpen jerlengen, búginge deıin aıtylyp kele jatqan b.d.b. V-III ǵasyrdaǵy saq hanzadasy emes, sol dáýirdiń II ǵasyryndaǵy saqtardyń ulystarǵa ydyraǵan shaǵynda qazaqtyń tuńǵysh derbes memleketiniń irgesin qalaǵan úısinniń uly tulǵasy Eljaý bıdiń 22 jasynda dúnıeden ótken balasy – taq murageri, qazaq-úısin hanzadasy demekpiz. Altynǵa oranǵan adam tóńiregindegi aqıqat pen shyndyq osy. Barymyzdy boldyra almaı, týra tartpaı, bura tartyp júrgen ózimiz.

Qalmaqan ShEKEEV,

ólketanýshy.

*Hanzadanyń qolyndaǵy altyn júzik-móri.

*Er adamnyń altyn júzigi. Qarqaralydan tabylǵan b.d.b. II ǵasyr.

*Qarqaralydan tabylǵan áıeldiń altyn sáýkelesi (dıadema) b.d.b. II ǵasyr.