2019 jyldyń sońyna qaraı Qytaıdyń Ýhan qalasynda koronavırýs ınfeksııasy shyqty degendi júre tyńdaǵandaı bolyp, elemegenbiz. Halqy sonyń kesirinen aýrýhana tósegine tańylyp jatqanyn bile tura, aqylǵa qonymdy-qonymsyz boljamdar aıttyq. Ol kezderi tym jaıbaraqat edik. Italııanyń qarttary qynadaı qyrylyp jatqanda ǵana jańalyqtarǵa qulaq túrgen boldyq. Dese de shyny sol, Qytaıdyń sonaý shyǵysyndaǵy qalasynda tutanǵan derttiń qazaqtyń dalasyna dendep kirýi tirliktiń kúıbeńimen júrgen buqaranyń oıyna kirip-shyqpaǵan. Buǵan deıin de kórshi elde órshigen «shoshqa tumaýy», «qus tumaýy» sııaqty juqpaly aýrýlar elimizge aıtarlyqtaı qaýip tóndirmegen. Jo-joq, tóndirdi de. Biraq búgingideı shekaralarǵa shekteý qoıylyp, eldi mekenderde jappaı karantın jarııalanbaǵan. Qashyqtan jumys istep, onlaın oqý degen múlde bolmaǵan. Dál osyndaı jaǵdaı tarıhta tuńǵysh ret.
Aty óshkir Covid-19 ǵoı, dúnıeni dúrliktirip, alańsyz kúıdegi halyqtyń tirligine tusaý boldy. Tusaý bolǵannan buryn qanshama azamattardy alyp uryp, kelmestiń kemesine mingizdi. Halyqtyń berekesin qashyrdy.
Kóktem shyǵyp, jer aıaǵy keńı bastaǵanda kózge kórinbeıtin koronavırýs indeti Qazaqstanǵa da jetken. El shý etti. Kún saıyn vırýs juqtyrǵandardy qalt jibermeı sanaýmen boldy. Alǵashynda bireý, ekeý, toǵyz, keıin otyz, júz dep kete berdi... Juqtyrǵandar sany artqan saıyn kópshiliktiń boıyn úreı bıleı bastady. Keıbireý kerisinshe, kesapat emes, saıasat desip, kúmánmen qarady. Bireýdiń pikirimen sanasyp, keńsede keńinen keńesip otyratyn ýaqyt emes. Ár mınýt qymbat edi. Aýdan, qala qaqpalaryna blok-beketter qoıyldy. Avtomat asynǵan áskerıler, polıseıler, dárigerler kirpik qaqpaı jolaýshylardyń densaýlyqtaryn tekserdi.
О́skemenniń kóshesindegi sabylysty azaıtý úshin «taq, jup» degen ereje engizildi. Turǵyndarǵa aq jáne jasyl tústi karta taratylyp, sol boıynsha ǵana dalaǵa shyǵýǵa ruqsat etildi. Sóıtip, aınaldyrǵan bir aı ishinde Shyǵysta temirdeı tártip ornady. Bári halyqtyń amandyǵy úshin. «Saqtansań – saqtaıdy» deıdi emes pe?! Áı, biraq, álemdi jaılaǵan vırýs qoısyn ba?! Kúnderdiń kúni indet juqtyrǵandar Semeıden shyqty. Araǵa az ýaqyt salyp, О́skemennen anyqtaldy. Aýdandarǵa, aýyldarǵa tarady. Alǵashynda qalalyq jerde koronavırýs ınfeksııasy shyqqan kópqabatty úılerdiń aınalasyna lenta tartylyp, ár turǵynnan PTR-test alyndy. Mańaıyn qıqýlatyp jedel járdem kóligi torýyldap, tumshalana kıingen medısına qyzmetkerleri kirip-shyǵyp jatatyn. Olardyń qyzmettegi qaýipsizdigin oblystaǵy epıdemıolog dárigerdiń biri Aıdyn Jumaı qadaǵalap júrdi. О́ıtkeni ár dárigerdiń densaýlyǵy mańyzdy. Abzal jandar aýyryp jatsa, halyqtyń kúni kimge qaraıdy?! Sol bir kezeńde aq halat kıgender qudaıdaı kórinip, «dárigerlerge kúnimizdi salmasyn» degender de sap tyıylǵan.
Eń alǵash indet irgege kelgende tumshalanyp júrgen aq kıimdilerge bylaıǵy jurt úrkip, úreılenip te qaraǵany jasyryn emes. Tipti vırýs shyqqan kósheni aınalyp ótýge tyrysatyn. Al arty qandaı jaǵdaıǵa ákelip soqtyrary belgisiz vırýspen kúrestiń bel ortasyda júrgen dárigerlerdiki erlik. Soǵysta keýdesin oqqa tosqan sarbazdaı dárigerler de koronavırýspen kúreske bilek sybana kiristi. Gıppokrattyń antyna adal abzal jandar keri sheginbek emes. Keri shegingendi qoıyp, kezekti eńbek demalystaryna shyǵý-shyqpaýlary ekitalaı bolǵan. Jaýapkershiliktiń bári medısına salasy maıtalmandarynyń moınynda-tuǵyn (áli de solaı).
– Aldymen barlyq medısına qyzmetkerlerimen pandemııa kezinde ne isteý kerektigin pysyqtadyq. Dárigerlerge qorǵanys quraldaryn durys paıdalanýdy úırettik. Kúndelikti jattyǵý jumystary tyńǵylyqty júrgizildi. Temperatýrasy kóterilip, jótel qysyp kelgender úshin jeke fıltrler uıymdastyryldy. Sol jerde PTR-test alynyp, oń nátıje kórsetse, oqshaýlaýǵa alyp otyrdyq, – dedi epıdemıolog dáriger Aıdyn Jumaı.
Epıdemıolog dárigerdiń aıtýynsha, jedel túrde medısınalyq mekemelerde qosymsha postylar uıymdastyrylǵan. Naýryz aıynda shetelden kelgenderdi oqshaýlap, densaýlyqtaryn tekserý úshin observasııalyq stasıonar ashyldy. Dárigerler 14 kún boıy olardyń jaǵdaılaryn baqylaýda ustady. Sonymen qatar koronavırýs ınfeksııasy bolýy múmkin adamdar úshin 100 tósektik oryn jabdyqtaldy. Al olarmen baılanysta bolǵan dárigerler qonaqúıde jatyp júrdi. Sóıtip, medısına qyzmetkerleri halyqty barynsha saqtandyrýǵa tyrysqan.
Áýelde profılaktıkalyq jumys júrgizip, aýyrmaýdyń jolyn izdegenderimen, keıin em izdeýge týra keldi. Jazǵa salym provızorlyq ınfeksııalyq bólimderdiń esiginde tynym bolmady. Kúnine ondaǵan adam túsetin. Naýqastardy aman alyp qalý úshin myńdaǵan medısına qyzmetkeri jumyldyryldy. Qaýipti vırýs juqtyrǵandarmen tikeleı qarym-qatynasta jedel járdem kóliginiń júrgizýshileri, feldsherler, medbıkeler, tamaq berýshiler, dárigerler boldy. Biriniń jumysy baǵalanyp, endi biriniki elenbeı jatqanymen, báriniń eńbekteri eren.
Indet órship, eki kúnniń birinde qaraly habar estip jatqan ýaqytta aldyńǵy shepte jumys istegen dáriger Narkes Ádilhanovany áńgimege tartyp kórgen edik.
– Provızor bóliminde ómir múldem basqa edi. Naqty emi tabylmaı turǵan vırýsty aıaqasty juqtyryp alsaq, arty nege aparyp soqtyraryn elestetýdiń ózi qorqynyshty. О́ıtkeni dem jetpeı, qınalyp jatqandardy kúnde kórip júrdik. Bar maqsatymyz – naýqastardy qutqarý. Beınebir soǵys kezindegideı. Jedel járdem naýqastardy ústi-ústine ákelip jatty. Qaısysyna júgirerimizdi bilmedik. Demalý, uıyqtaý degendi umyttyq. Dalaǵa shyǵýǵa da ruqsat joq edi. Ruqsat bolǵan kúnniń ózinde ýaqyt joq. Qaptanyp kıinip, betimizdi tumshalap júrýge májbúr boldyq. Bir qyzyǵy, jumysqa kirisip ketken soń boıymyzda úreı, qorqynyshty birjola umyttyq. Naýqastar jazylyp, aýrýhanadan shyǵyp jatqandaǵy sátter biz úshin baǵa jetpes baqyt edi. Ol ýaqyttardaǵy qýanyshymyzdy aıtyp jetkize almaspyn. Aýrýlarynan aıyǵyp ketip bara jatsa, biz úshin mereke sol, – deıdi dáriger Narkes Ádilhanova. – Dárigerlerdiń, medbıkelerdiń, tazalyqshylardyń eńbekteri ushan-teńiz. Qaýipti vırýstyń dál ortasynda júrdi. Olarmen qatar tamaq tasýshylar da tynym tappady. Naýqastarǵa týǵan-týystary kirýge bolmaǵandyqtan, olardyń sálem-saýqattaryn birishi qabattan kútip alyp, ústińgi qabattarǵa jetkizý solardyń moıyndarynda edi, – dep sabaqtady dáriger áńgimesin.
Qaýipti aımaqqa kirýden eshkim bas tartpady. Kerisinshe, kómekke daıyn turdy. О́ıtkeni olar Gıppokrattyń ant-sýyn ishti. Sol antqa adaldyqtary úshin alǵys arqalap jatyr. Onyń ústine memleketten qomaqty kólemde ústemeaqy tólenýde. Birqatar dáriger «Halyq alǵysy» medaline ıe boldy. Ras, kún-tún demeı júgirgen dárigerlerge halyqtyń rızashylyǵy sheksiz. Aq halattylardyń arqasynda birinshi tolqynnyń beti qaıtty. Búgingi tańda oblysta koronavırýs juqtyrǵandar úshin jasaqtalǵan tósektik orynnyń 17 paıyzynda ǵana naýqastar jatyr. Qıyn kúnder artta qalǵanǵa uqsaıdy. Deı turǵanmen, arqany keńge salýǵa áli erte. «Saqtyqta qorlyq joq». Bas sanıtarııalyq dárigerdiń qoıyp otyrǵan talaptaryna qulaq asqan abzal.
