«Tóremurattyń» týý tórkini

Uly Qurmanǵazy qaıda da qońyr dombyrasyn tastamaı, qazaqtyń biraz jerinde bolǵany belgili. «Er qanaty – at» degendeı, ne bir qylquıryqty qanat etip, el-eldi aralady. О́zi ómir boıy qaqtyǵysta bolǵan baı-shonjarlarmen, orys sheneýnikterimen kelispeı qalǵanda, tynys alý úshin shalǵaı jaqtarǵa qaraı bet túzeıdi eken. Kóbine Jyloıǵa qaraı tartatyn kórinedi. Ásirese, Mańǵystaýdyń jazıra Ústirti oǵan qatty unaǵan. Tek jerdiń jaılylyǵy ǵana emes, kópten tanys, syılas, atbasyn tirep túsetin adaı azamattary saǵyndyrady eken. Sondyqtan da, onyń búkil elge áıgili dýly dombyrasy, keremet kúıleri, beden tulǵasy, qajyr-qaıraty týraly áńgimeler túbekke de keń taraǵan.

Uly Qurmanǵazy qaıda da qońyr dombyrasyn tastamaı, qazaqtyń biraz jerinde bolǵany belgili. «Er qanaty – at» degendeı, ne bir qylquıryqty qanat etip, el-eldi aralady. О́zi ómir boıy qaqtyǵysta bolǵan baı-shonjarlarmen, orys sheneýnikterimen kelispeı qalǵanda, tynys alý úshin shalǵaı jaqtarǵa qaraı bet túzeıdi eken. Kóbine Jyloıǵa qaraı tartatyn kórinedi. Ásirese, Mańǵystaýdyń jazıra Ústirti oǵan qatty unaǵan. Tek jerdiń jaılylyǵy ǵana emes, kópten tanys, syılas, atbasyn tirep túsetin adaı azamattary saǵyndyrady eken. Sondyqtan da, onyń búkil elge áıgili dýly dombyrasy, keremet kúıleri, beden tulǵasy, qajyr-qaıraty týraly áńgimeler túbekke de keń taraǵan.

Uly kúıshiniń Mańǵystaýǵa neshe ret barǵany týraly dálme-dál esep joq. Biraq júrgen, turǵan jerlerinde kúı shertpeı ketpeıtin Qurekeń Mańǵystaý topyraǵynda da biraz sazdardy dúnıege keltirgenge uqsaıdy. Belgili jazýshy-jýrnalıst О́tepbergen Álimgereev bylaı deıdi: «Ǵalymdardyń zertteýinshe Qurmanǵazynyń Mańǵystaý taqyrybyndaǵy kúıleriniń ózi onǵa jetip qulaıdy» («Qurmanǵazy» kitaby, «Arys» baspasy, 48-bet). Jáne ol kúılerdiń birkelki tizbesin de bergen. Olar: «Tóremurat», «Adaı», «Aqsaq kıik», «Balqaımaq», «Manata», «Bozqańǵyr», «Bas aqjeleń» jáne «Kóbik shashqan», taǵy da bizge jetpegen eki-úsh kúı.

Biz endi osy kúılerdiń shyǵý tarıhy men mán-maǵynasyna bilgenimizshe toqtalyp óteıik.

Qurmanǵazynyń Mańǵystaýǵa bir kelýi onyń shoqtyǵy bıik «Tóremurat» kúıi­­­men belgili. Tóremurat – on eki ata Baıuly­nyń ishindegi taz rýynyń ataqty batyry. Ol – orys bodandyǵyna qarsy jáne basqa syrtqy jaýlarǵa kúsh kórsetken qarym­­dy tulǵalardyń biri. Tóremurat ózimen aǵaıyn­­das Narynbaı, О́ten batyrlarmen birge el qorǵaýda talaı erlik mártebesine ıe bolǵan.

Degenmen, «Tóremurat» kúıiniń tarıhy taz rýyndaǵy teńdesi joq sulý Danaı degen qyzben jáne Mańǵystaý jerimen baılanys­ty. Danaı sulýlyǵy men aqyl-parasaty jannan asqan perızat eken. Oǵan ásem tulǵaly batyr, ónerpaz Tóremurattyń ǵashyq bolýy ertedegi batyrlar jyrlaryndaǵydan kem emes. Al Danaıdyń da Tóremuratty qulaı súıýi jarasymdy edi. Biraq qatygez eski salt jarasymdylyqqa pysqyrmaǵan ǵoı. Danaıdy aıttyryp, qalyń malyn tólep, kóziniń kemistigi bar bir aǵaıyn jigitke qosatyn bolǵan. Tóremurat jalynyp-jalpaıyp, eki-úsh ese aıyp tóleıin dep, Danaıǵa úılenýge aǵaıyndarynan ruqsat surasa da, qarttar qasaqana qasarysyp bolmaıdy. Sodan, amal joq, Tóremurat Danaıdy alyp qashady. Eldiń shyrqy buzylyp, urys-tóbeles kóbeıedi. Olarǵa tótep bergenmen, qashanǵy shydasyn, aqyry alysqa keteıin dep, Danaı ekeýi túrkimen jaǵyna qaraı tartady. Horezm jaqta buryn aralasyp, ózine dos, joldas bolǵansyp júretin túrkimender bar eken, solarǵa barady. Biraq olardyń senimsiz adamdar ekeni birden seziledi. Danaıdyń sulýlyǵyn kórgennen keıin, olar da qatty qyzyǵady. Jáne Tóremurattyń asqan batyrlyǵyn biledi de, ol bir kezde ózimizge zııan keltirer dep qorqady. Sóıtip, Tóremuratty óltirip, Danaıdy ıemdenýge aramdyq oılaıdy. Olardyń bul pıǵylyn ańdaǵan Tóremurat Danaıdy alyp, elge qaıtpaq bolady. О́ziniń júırik aqboz atymen jáne túrkimenniń bir tulparyna jasyryn Danaıdy mingizip, Mańǵystaýǵa qaraı bet túzeıdi. Biraq bular qansha qashsa da, túrkimender ókshelep qoımaıdy. Ústirttiń ústindegi Kúıken degen jerde úlken urys bolady. Tóremurat jalǵyzdyǵyna qaramastan, olardy baýdaı túsirip túırese de, kópke amaly bolmaı, qazaǵa ushyraıdy. Danaı eńiregende etegi tolyp, túrkimenderdiń qolynda kete barady. Birazdan keıin aınaladaǵy adaılar ólip jatqan Tóremuratty taýyp, aq jýyp, arýlap qoıypty.

Adaıdyń ataqty jyraýlarynyń biri Nurym Shyrshyǵululy óziniń «Toǵyz aýyl» dep atalatyn dastanynda Kúıken týraly bylaı deıdi:

Kúıkennen bergi murynnan

Kóshtiń aldy burylǵan.

Adyra qalǵan jer edi,

Jańbyrshy uly Telaǵys

Keshegi ótken qyryq tańbaly Qyrymnan.

Tóremurat batyrdyń

О́lgen jeri sol eken.

Oılap tursam, bul qonys

Qutsyz eken burynnan.

Danaı túrkimenderdiń eshqaısysyna kónbeı, bir kúni kúzette turǵanyn túrkimen­di apıynǵa mas qylyp uıyqtatady da, Tóremurattyń baılaýly turǵan aqboz atymen qashyp shyǵady. Kún-tún demeı shaýyp otyryp, Tóremurat ólgen Kúıkenge jetedi. Molanyń basynda shashyn jaıyp, jylap turǵan Danaıdy kórip, sulýlyǵy kúnmen shaǵylysyp, jarqyrap turǵan arýdy adaılar úılerine ákelip, tynyqtyrady. Endi mundaı muńlyqty eline jalǵyz jiberýge bolmaıdy, adaılar qasyna erip, tórkin jurtyna jetkizedi. Sulýdy óz týǵan-týmalastary qushaq jaıa qarsy alady, sebebi, qazaqta óz balasyn ózekke tebý joq. Al sulýlyq qaıda da jol tabady, jón tabady. Álgi aıttyryp, qalyń malmen úılenetin bolǵan jigiti «Danaı keldi» degendi estip, «ótken óleýet, qalǵan salaýat, bári de endi umyt, Danaıǵa úılenemin» dep shyǵady. Danaı da sulýlyǵyna aqyly saı, «eldiń shyrqyn osy buzǵanym da jeter, súıgen Tóremuratym endi joq» dep onymen turmys qurýǵa kelisim beredi.

Ázilge de sheber Danaı aıtypty:

– Baıaǵyda teńine qosyla almaı, shalǵa satylǵan qyz aıtypty: «Qudaı saldy, biz kóndik, aq shunaq shal beri jat» degen eken, sol aıtqan, biz de kóndik, soqyr baıym beri kel!» dep kúlipti.

Jigiti de bul sózge apshymaı, iltıpatpen jaýap beripti:

– Áı, Danaıjan, «adasqannyń aıyby joq, qaıtyp úıirin tapqan soń» degen bar. О́tkendi umytaıyq, endi kelisip, ómir súreıik, – degen.

Aıtqandaı-aq, qalǵan ǵumyrlaryn jarastyqty, úıli-barandy, balaly-shaǵaly, jaıly ótkizipti deıdi shejire aıtýshylar.

Endi Kúıkenge qaıta oralaıyq. Tóremurat adaıdyń arqyraǵan batyry Súıinǵaramen dos eken. Ekeýi úzeńgiles, keı jortýyldarda birge shapqan, etene syılas bolypty. Aıta keteıik, Súıinǵara Ústirttiń ústinen ótetin «Jibek joly» saýdagerlerinen alym-salyq alyp otyrǵan Mańǵystaýdyń eń birinshi «keden­­­shisi». Áýpirim kisi barlyq kósh-kerýenderdi kóndirip, tıisti sybaǵasyn alyp otyrǵan.

Sol Súıinǵara Tóremurat oqıǵasyn estip, Kúıkenge keledi. Batyr jerlengen jerdi kórip, bata qylyp, qatty muńaıypty:

– Paı, shirkin-aı, qaıran asyl erdiń bir tómpeshik bolyp jatysyn qarashy! – deıdi. Basyn kóterip, jan-jaǵyna qarasa, anadaıda bir kúmbez tur.

– Anaý kimniń eskertkishi? – dep suraıdy. Qasyndaǵylar bir baıdyń atyn aıtady.

– Onda qudaıdyń aldynda da, adamnyń aldynda da jaýabyn ózim berem, bul kúmbezdi buzyp, Tóremurattyń ústine ornatyńdar! Tirisinde elge belgili bolmaǵan baı, endi kúmbezimen belgili bolmaı-aq qoısyn! – dep buıyrady.

Aıtqany oryndalady. Eskertkish Tóremurattyń basynda ondaǵan jyldar turdy. Kún men jel, jaýyn-shashyn, ystyq-sýyq degenderin istep, kesene buzyldy. Álde álgi baıdyń urpaqtary ósh aldy ma, kim bilsin. Keıin taz azamattary Tóremuratqa jańa kúmbez ornatqan.

Bul oqıǵa jóninde qazaqtyń mańǵystaý­lyq kórnekti aqyndarynyń biri «Daryn» jáne T.Aıbergenov atyndaǵy syılyqtardyń ıegeri Svetqalı Nurjan «Adaı Súıinǵaranyń taz Tóremuratqa mola saldyrǵany jaıly hıkaıa» jazdy. («Tań qaýyzyn jarǵanda» 3 tomdyǵynyń II tomy, 256-bet).

Tóremuratqa kesene turǵyzǵannan keıin bir mal soıyp, sadaqa ótkizedi. Dál osy sadaqanyń tusyna alystan at aryltyp Qurmanǵazy kelgen desedi. Bul Qurmanǵazyǵa Tóremurat kári naǵashy, Qurmanǵazynyń ájesi taz rýynyń qyzy kórinedi. Sodan aralasyp, kúıshi kári naǵashy jurtyna ara-tura kelip turady eken. Jigitti qaıda da kóńildi, dýmandy orta tartatyny belgili. Onyń ústine óz jerinde qýǵyn-súrginnen mezi bolǵan Qurekeń ózine jany da sáni de jaqyn Tóremuratqa qaraı, tipti, odan ári irgeles Mańǵystaýǵa qaraı betteıtini sodan eken.

Endi sol Tóremuraty joq. Mahabbattyń qurbany bolǵan batyr naǵashysyna bata tıgizeıin dep ádeıi kelgeni osy. Beıittiń basynda dombyrasynyń kıiz qabyn sheship, muńaıyp, basyn ıip, biraz turypty. Sodan keıin bir kúıdi bastap ketedi. Qorshaǵan jurt dombyra da muńdy bola ma dep oılaıdy. Joq! Olaı bolmaıdy. Dombyra quıqyljyǵan qudiretti úndi tógip jiberedi. Tókpektegen tulpardyń tuıaǵy, arqyraǵan adýyn shabys, jarqyldaǵan bes qarýdyń kóz ilespes qımyldary, jalyn atqan ottyń qyzýy kókirekti qaq aıyryp keterdeı. Iаpyr-aı, qazaǵa arnalǵan saz osyndaı bolar ma?

Biraz únsizdikten keıin Súıinǵara sóıleıdi:

– Jaraısyń, Qurmanǵazy! Bul qapy ketken batyrlyqtyń jáne qyzyǵy ot bolyp kúıip ketken mahabbattyń kúıi ǵoı!

– Durys túsindińiz, Súıeke. Bul kúıdi qyrshyn Tóremurattyń eren erligine jáne Danaı ekeýiniń dúnıede teńdesi joq jarq etken jarastyǵyna arnap shyǵaryp otyrmyn. Kúıdiń aty «Tóremurat», – dep Qurmanǵazy kúıdi taǵy bir qaıtalaı ushyndyryp, tańdaı qaqtyrady.

Bul kúıdi qazaqtyń dúldúl dombyrashylary Dına, Qalı Jantileýov, Rústembek Omarov, Baqyt Qarabalına, Rysbaı Ǵabdıev, Qarshyǵa Ahmedııarov, Saǵyn Jalmyshev, Aıgúl Úlkenbaeva, taǵy basqalar oryndady. Árqaısysynyń ózindik órnek ózgeshelikteri bar. Mańǵystaý topyraǵynda shyqqandyqtan, bul kúıdiń bir ózindik erekshe nusqasy bizdiń qolymyzda da bar.

1967 jyldyń jazynda Aqtaý qalasynda (ol kezde Shevchenko) turatyn áıgili kúıshi, meniń nemere aǵam jáne ustazym Alym Jańbyrshınniń úıine Jyńǵyldy aýylynan Atanǵul Súıesinuly degen qart keldi. Búkil Mańǵystaýǵa belgili dombyrashylar shoǵyry shońaı rýynyń ókili, káriqulaq sheber kúıshi eken. Aǵamyz ekeýmiz joǵaryda aıtylǵandaı, kúıler tarıhyn Atanǵuldyń aýzynan tyńdap, sol kúni «Tóremurattyń» jáne Esbaıdyń «Áláıim jalǵan» kúıiniń joba-nusqalaryn úırenip qaldyq. Kóke (men Alymdy «kóke» deımin) úıretýshiniń quly bolmaı, úırengen kúıin ásemdep, ajarlandyryp, túrlendirip jiberetin. Maǵan da ustazymnan sol juǵysty boldy-aý deımin. Bizdiń «Tóremuratta» da sondaı sıpat bar.

Serjan ShÁKIRAT,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri,

Mańǵystaý oblysynyń qurmetti azamaty.

AQTAÝ.