Toqsanynshy jyldardyń bas kezinde ekonomıka turalap, áleýmettik sala óz baǵdarynan jańylyp, halyqtyń turmysy tómendep ketti. Tyǵyryqtan shyǵýdyń túrli joldary qarastyrylyp jatty. Sonyń biri de biregeıi – qarjylyq táýelsizdikke ıe bolý edi. Qazaqstan basshylyǵy muny jaqsy túsindi jáne soǵan saı asa qupııa túrde áreket etti. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń tikeleı bastamasymen arnaıy top qurylyp, ulttyq valıýtany jobalaý jumystaryna kirisip ketken edi. Alaıda sońǵy sátke deıin mundaı irgeli sharýadan kópshilik habardar bola qoıǵan joq.
– Adamdar biz qaıda jyljımyz, ne isteımiz degen suraqtyń aldynda turdy. Bir ıdeologııa bolatyn: barlyǵy da bala kezden Keńes Odaǵy bar ekenin, jarqyn bolashaq pen kommýnızm bar ekenin jáne soǵan qadam basyp kele jatqanyn biletin. Osynyń bári kúl-talqan boldy. Basqasha ómir súrý tájirıbesi joq bolatyn. Baltyq jaǵalaýy elderinde 1938 jylǵa deıin jeke menshik bar boldy. Bul adamdardyń esinde edi. Al bizde ondaı bolǵan joq. Birneshe býyn óz sanasynda jeke menshik pen naryqtyq ekonomıka durys emes, barlyǵyn memleket basqarýy kerek dep esepteıtin, – deıdi Nursultan Nazarbaev.
Azamattardyń osyndaı sana túsinigin buzyp-jaryp, batyl qadamdar jasaý, sóıtip táýelsiz ekonomıkalyq keńistikke jol ashýdy erlikke para-par dep baǵalasa bolǵandaı. Bastapqyda barlyq el bir-birin qoldap turǵandaı, shyn máninde árkim óz qamyn kúıttegen, halqyn qaıtyp asyrasam dep bas qatyrǵan alasapyran kez edi. Tyǵyz ýaqyt nyǵyz sheshimdi qajet etedi. Qazaqstan biraz ýaqytqa rýbl aımaǵynda qaldy. Reseı «biz sizder úshin aqsha basyp beremiz» degendeı emeýrin tanytty. Onyń da aldamshy ekeni kóp ótpeı aıqyndaldy.
Alaıda aldanǵan joqpyz. Sebebi 1992 jyldan bastap-aq Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen ulttyq valıýtany jobalaý jumystary bastalyp ketken edi.
– Reseı premer-mınıstriniń orynbasary «jigitter, eger rýbl aımaǵynda qalǵylaryń kelse, onda ózderińniń altyn-valıýta qoryńdy túgelimen bizge ákelesińder» dedi. Ol kezde bizdiń qorymyz 700-800 mln dollar kóleminde edi. Iаǵnı aqsha-nesıe saıasaty da tolyǵymen rýbl aımaǵynda baqylanyp, basqarylady. RF Ortalyq banki bárin óz qaramaǵyna alady, – deıdi Ulttyq bankti 1992-1993 jyldary basqarǵan Ǵalym Baınazarov.
Álbette, respýblıka basshylarynyń mundaı qıturqy talapqa kelispesi belgili. Kóp ótpeı rýbl qunsyzdanyp, qap-qap aqsha bir-aq sátte qajetsiz qaǵazǵa aınalyp shyǵa keldi. Inflıasııa 2500 paıyzǵa deıin sharyqtap, IJО́ 40 paıyzǵa, óndiris 9,2 paıyzǵa quldyraıdy. «Osylaısha qurdymǵa ketýdiń az-aq aldynda turdyq. Odan tek Ulttyq bank qutqara alatyn edi. Qıyndyqtan alyp shyǵatyndaı Qarjy mınıstrliginde de, basqada da eshqandaı rezerv joq edi», dep eske alady Ǵ.Baınazarov.
Ahýal 1993 jyly kúrt ózgerdi. Ulttyq valıýtany engizý rekordty qysqa merzimde júzege asty. Ádepkide «som», «tanga», «denge» sózderi usynylyp, keıin ekonomıst Saýyq Tákejanovtyń «teńge» nusqasy ulttyq valıýta ataýyna laıyq dep tanylady. El Prezıdenti Halyqaralyq valıýta qory jáne Dúnıejúzilik bankpen belsendi kelissózder júrgizdi. Paralleldi túrde quqyqtyq baza qalyptastyrylyp jatty. 1993 jyly 12 qarashada Nursultan Nazarbaev «Ulttyq valıýtany engizý týraly» Jarlyqqa qol qoıdy. Ulybrıtanııadaǵy Harrison & Sons otbasylyq tıpografııasynda basylǵan banknottar Londonnan elge bir apta tasymaldandy. Elimizde teńge aıyrbastaý 1993 jyly 15 qarasha tańǵy saǵat 8-de bastalyp, tup-týra 5 táýlikke sozyldy. Osynaý tarıhı qadam bizdiń derbes ekonomıkalyq bastamalarymyzǵa, ózindik qarjy saıasatyn júrgizýimizge jol ashty. Eń bastysy, elimizge tolyqqandy táýelsizdik syılady.
Teńge dızaınyn jasaý úshin Tımýr Súleımenovtiń basshylyq etýimen, Meńdibaı Alın, Aǵymsaly Dúzelhanov, Haırolla Ǵabjálelov sekildi bilikti sýretshiler jıylyp, avtorlyq ujym quryldy. Teńge dızaıny óte qysqa merzim – bir jyl ishinde jasalǵanyna qaramastan, erekshe dızaın men sapaǵa ıe boldy. Avtorlardyń aldyna qoıylǵan talap ta tym bıik edi. Alǵashqy banknottarǵa qazaq dalasynan shyqqan uly tulǵalar Ábilqaıyr han, Abylaı han, Ál-Farabı, Abaı, Jambyl, Súıinbaı, Shoqan beıneleri salyndy. Osylaısha Qazaqstan qanshama jyl bodandyq qursaýynda bolǵanyna qaramastan, óziniń túpki tarıhyn umytpaǵanyn, ony ár kez qadirlep, qaster tutatynyn jáne baı tarıhymen maqtana alatynyn da álem aldynda dáleldedi.
– Máskeýdegi grafıkalyq fakýltetti bitirgendikten grafıka tehnologııasynan habarym bar edi. Sýret salýǵa da ıkemdimin degendeı. 1992 jyldyń qańtar aıynan bastap, qazan aıyna deıin jumys istedik. Ol kezde kompıýter, prınter joq, sondyqtan eskızderdi qolmen jasadyq. Tipti shrıfterdiń ózin qolmen jazýǵa týra keldi. Kóbine karandash, týsh qoldandyq. Taýdyń arasynda Mınıstrler kabınetiniń saıajaılary bar edi. Sol jaqta bolyp, eskız syzýmen aınalystyq. Al qazan, qarasha, jeltoqsan aılarynda banknottyń túpnusqasyn jasaýdy Anglııada jalǵastyrdyq. Boıaý quıý prosesi Anglııada jasaldy. О́ıtkeni ol jaqta qajetti tehnıkalar jetkilikti boldy, – deıdi teńge dızaıny avtorlarynyń biri, sýretshi Aǵymsaly Dúzelhanov.
Avtordyń osynaý esteligi qazirgi dızaınerler úshin árıne ertegideı estiledi. Tipti múmkin emesteı kóriner. Biraq árbir qazaq balasynyń teńgeniń qaıtyp ómirge kelgenin bilgeni de lázim ǵoı.
– Sýret salýda eki kózi bar medısınalyq mıkroskoptardy qoldandym. Al sýretti akvareldi qylqalamnyń bir tal qylymen salyp shyqtym. Eshqashan bir qylmen sýret salyp kórmegenmin. Men úshin qyzyq boldy. Kóbine oıý-órnek, portretterdi saldym. Jumys ońaı bolǵan joq. Tımýr Súleımenov apta saıyn banknottardy alyp ketip, prezıdentke kórsetip, qaıtyp alyp keledi. Ol kezde Máskeý arqyly ushamyz. Baryp-kelýdiń ózi qıyn. Joǵary jaqtyń aıtqan eskertpelerine saı túzetip, jóndep otyrdyq. Bizder túbegeıli sonda boldyq. Jumys isteıtin keńse Londonnan eki saǵattyq jerde ornalasqan. Alaıda maǵan bul unamady. Eki saǵatym bosqa ketip jatyr dedim. Ile-shala bizdi jaqyn mańdaǵy qonaqúıge ornalastyrdy. Quraldarymyzdy alyp kelip, sol qonaqúıde jata-jastana jumys istedik, – deıdi sýretshi.
«1993 jyly Konstıtýsııa qabyldanǵan soń, Ulttyq bank týraly, bankter týraly jáne valıýtalyq retteý týraly zań qabyldandy. Osylaısha eldegi bank sektory barlyq qyrynan zańdyq turǵyda qamtamasyz etildi. Birtindep eldegi qarjylyq ahýal rettele bastady» dep eske alady Baınazarov. 1995 jyly eldegi ınflıasııa deńgeıi 60 paıyzǵa, al 1998 jyly 1,9 paıyzǵa tómendep, tarıhı kórsetkishke qol jetkizdi.
Qazirgi aqshamyz Almatydaǵy banknot fabrıkasynda shyǵarylsa, monetalar О́skemendegi teńge saraıynda soǵylady. Teńge talaı ótkelekten aman ótip, qanshama halyqaralyq ekonomıkalyq synaqtarǵa tótep berip keledi. Memleket saıasatynyń ornyqty júrgizilýi arqyly teńgeniń tamyryna qan júgirtetin basty qor – otandyq altyn-valıýta qory úlken kúshke ıe bolyp, bul azamattar men qarjy sektoryna zor senim syılap keledi.
