Álemdik sarapshylar 2030 jylǵa qaraı mamandar tapshylyǵy artady degen pikirde. Osy oraıda Qazaqstandaǵy eńbek naryǵynyń da birqatar erekshelikteri bar ekenin eskerýge tıispiz. Taıaý jyldarda biliktiligi tómen mamandar sany artyp, joǵary jáne arnaıy orta bilimdi bilikti mamandar tapshylyǵy baıqalady. Eńbek resýrstaryn damytý ortalyǵynyń derekteri boıynsha, Qazaqstanda joǵary nemese arnaıy bilimsiz 1,7 mıllıonǵa jýyq adam jumys isteıdi. 2019 jyly resmı jumyspen qamtylǵan joǵary bilimdiler 3,35 mıllıondy, arnaıy bilimi barlar 3,74 mıllıondy quraǵan, al orta bilimdiler kórsetkishi – 1,68 mln.
Sarapshylar bilim men sıfrlandyrý salasyna salynatyn ınvestısııany básekege qabilettilikti arttyratyn faktor retinde qarastyrý qajettigin alǵa tartady. Korn Ferry zertteýlerine súıensek, mamandar máselesinde kompanııalardyń ózindik strategııalyq jospary bolýy kerek. Qazirgi kezde Qazaqstandaǵy kompanııalar bilim baǵdarlamalary men bıznesti úılestirýge baılanysty Bilim jáne ǵylym mınıstrligimen, joǵary oqý oryndarymen qosymsha bilim berý, tájirıbeden ótý sııaqty áriptestikke qol jetkizip keledi. Osy oraıda Korn Ferry sarapshylary adam kapıtalyn damytý «Sıfrly Qazaqstan» baǵdarlamasynyń negizi ekendigin atap ótedi. Búginde kóptegen kompanııalar súzgiden ótkizip baryp jumysqa qabyldaýǵa, tipten kásibı mamandardy alys-jaqyn shetelderden shaqyrýǵa májbúr. Aldaǵy ýaqytta big data, derekter sarapshysy, baǵdarlamashylar men jekelegen ónimder, tehnologııa salasy mamandaryna suranys arta túspek.
Joǵary oqý oryndary qaýymdastyǵynyń prezıdenti, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor Rahman Alshanovtyń aıtýynsha, búginde Amerıka, Túrkııa, Ispanııa, Germanııa, Qytaı, Koreıa, Malaızııa sııaqty elderde bilim alyp jatqan qazaqstandyq stýdentterdiń sany 100 myńdaı. «Jyraqta júrse de degen týǵan eline paıdasyn tıgizýdi armandaıtyn jastardyń ekonomıkamyzdyń damýyna tıgizetin paıdasy zor. Sondyqtan bilimdi, bilikti jastarymyz úshin shuǵyl túrde jaǵdaı jasaý kerek. Qazaqstandyq stýdentterdiń biliktiligi jaıynda sheteldik oqytýshylar únemi jaqsy pikir aıtady» degen Rahman Alshanuly osy oraıda Amerıkaǵa magıstratýraǵa oqýǵa barǵan stýdenttiń doktorantýraǵa qabyldanǵanyn, sondaı-aq Nıý-Iorktegi kompanııalardyń birinde qazaqstandyq mamannyń qomaqty jalaqyǵa jumys istep, elimizge ınvestısııa tartý jobalaryn qarastyryp jatqanyn tilge tıek ete ketti. «Búginde sheteldegi oqý oryndary mamandardy tabys tabýǵa ǵana emes, jumys berýshi retinde oqytý tájirıbesin qoldanyp keledi. Mysaly, Amerıkada Massachýsets, Soltústik Karolına ýnıversıtetterinde stýdentterdiń aqparattyq tehnologııalar salasynda ónim shyǵarýmen qatar, jeke kompanııa ashý múmkindigi bar», deıdi Rahman Alshanuly.
Sondyqtan da Qazaqstandaǵy joǵary oqý oryndary dıplom berýmen shektelmeı, stýdentterdiń joǵary tehnologııaly ortalyqtarda jumys isteýine yqpal etýi tıis. Qazirgi kezde elimizdegi sheteldik kompanııalardyń sany 10 myńnyń aınalasynda desek, olarǵa shet tilin biletin, eldiń jaǵdaıyn jaqsy túsinetin mamandarmen jumys istegen tıimdi. Al shetelden oqyp kelgen jastar bul kompanııalar úshin qajet maman bolyp tabylady.
Elimizdegi joǵary oqý oryndarynyń basym kópshiligi Almatyda shoǵyrlanǵandyqtan, ýnıversıtetter bazasynda aqparattyq tehnologııalar alańdaryn damytý kerektigin alǵa tartqan Rahman Alshanuly osy oraıda qala ákimdigimen kezdesýde venchýrlyq ortalyqtar qurý máselesi kóterilgendigine toqtaldy. «Qazir múmkindikter kezeńi. Memleket tarapynan bilim men ǵylym salasyna qoldaý bar. Birqatar ýnıversıtettiń bıýdjeti az deýge kelmeıdi. Al bólingen qarjy reıtıngti joǵarylatý úshin emes, tehnologııalyq damý baǵytynda jumsalýy qajet», dep atap ótti Rahman Alshanuly.
Intellektýaldar emmıgrasııasynyń jaǵymdy jaqtaryn qarastyrǵan Qoǵamdyq-saıası zertteýler ınstıtýtynyń (Institute for Public Policy Research) saraptamasyna súıensek, mıgranttardyń 70-90 paıyzy tabysynyń qandaı da bir bóligin óz eline aýdaryp otyrady. Al ıntellektýaldar kóshiniń nátıjesin HH ǵasyrda damýshy elderde bilim men ǵylymǵa ınvestısııanyń, mamandyq bedeliniń tómendeýinen Amerıkaǵa bet túzep, keıin óz eline paıda ákelý úrdisinen ańǵaramyz. Donor elder birte-birte mamandarynan aıyrylǵanymen, onyń jaǵymdy jaǵyn óz elinde tehnologııalyq kompanııalar qurǵan taıvandyqtardyń, sondaı-aq iri IT kompanııalardyń negizin qalaǵan qytaılyqtardyń tájirıbesinen kórýge bolady. Kalıfornııa ýnıversıteti janyndaǵy Immıgrasııalyq zertteýler ortalyǵy 1990 jyldarda Úndistandaǵy aqparattyq tehnologııalar serpilisin 1970-1980 jyldarda Amerıkaǵa ketken mamandardyń oralýymen baılanystyrady. Úndistandaǵy 20 iri software kompanııalarynyń teń jartysyn amerıkalyq ındýstar qursa, 4-ýi birlesken kompanııa bolyp tabylady. Osy 14 fırmadaǵy top-menedjerler – burynǵy emmıgranttar. Intellektýaldardyń elge oralýymen úndistandyq IT kompanııalar eldiń IJО́ 7,5 paıyzyn qamtamasyz etip, 2 mln astam jumys orynynyń ashylýyna yqpal etken.
Saıasattanýshy Dosym Sátbaev bilimdi, kreatıvti, maqsat qoıǵysh jastardyń óz elinen bolashaǵyn boljaı almaı, ózge elderge ketýi, ıaǵnı basqa saıası-ekonomıkalyq júıelerden básekelestik izdeýi alańdatarlyq jaǵdaı ekendigin aıtady. Bul úrdiske tosqaýyl qoıý úshin daıyn mamandardy elge qaıtarý saıasaty jasalýy kerek. Búginde bul ádisti Qytaı tıimdi paıdalanyp keledi. Nátıjesinde, Aspan asty eli myqty tehnologııalyq serpilis jasady. Álemdegi dáýlettilerdiń qatarynda turǵan Djek Ma Qytaıdyń ınnovasııalyq segmentiniń ókili deıtin bolsaq, bul sol eldiń jańa obrazyn qalyptastyrýdaǵy memlekettik ıdeologııasynyń bir bóligi bolyp tabylady.
Sarapshynyń aıtýynsha, bilim salasynda qatań básekelestik bolǵan jaǵdaıda básekege qabiletti memleket qalyptasady. Iаǵnı jastardyń alǵa qoıǵan armandaryn júzege asyrýǵa teń múmkindik qajet. Ol úshin sapaly bilim beretin oqý oryndary Almatyda ǵana emes, respýblıkanyń barlyq óńirinde bolýy kerek.
Osy tusta adamzat ıgergen bilimniń 90 paıyzy sońǵy 30 jylǵa tıesili ekendigin eskersek, ǵylymnyń barlyq salasyndaǵy jańalyqtardyń negizinde ekonomıkalyq qurylymnyń jańa modeli, adam kapıtalynyń basty resýrsy – ekonomıkalyq bilim tur. Osyǵan oraı, transulttyq kompanııalardyń mamandar daıarlaýǵa ketetin shyǵyny jalpy bıýdjettiń 25 paıyzyn quraıdy eken. INSEAD Fransııanyń zertteý ınstıtýty Adecco Group jáne HCLI – adam kapıtaly salasyndaǵy kóshbasshylyq ınstıtýtymen birlesip, jyl saıyn álemdegi biliktiligi joǵary mamandar naryǵy jaıyndaǵy esebin jarııalap otyrýdy úrdiske aınaldyrǵan. Bul arnaıy ındeks (Global Talent Competitiveness Index) memleketterdiń biliktiligi joǵary jáne talantty mamandarymen qanshalyqty básekelese alatyndyǵyn anyqtaıdy. Sonymen birge ár memlekettiń bilikti mamandardy daıarlap, olarǵa jaǵdaı jasaý múmkindikteri de baǵalanady. Ol úshin jeti táýelsiz kórsetkish, ıaǵnı demografııa, mindetti bilim júıesiniń sapasy, ýnıversıtetter men bıznes-mektepterdegi bilim sapasy, bilikti mamandardy tárbıeleý ortasy, eńbek naryǵynyń ashyqtyǵy men mobıldigi, shetel mamandary men ınvestısııa tartý úrdisi negizge alynady. Sondaı-aq, bilikti mamandardyń eline qanshalyqty qajet ekendigi eskeriledi. Bul tizimde Qazaqstan ázirge mamandarǵa jaǵdaı jasaý jaǵynan – 54, mamandar tartýdan – 62, maman tárbıeleý jaǵynan – 58, mamandardy ósirýde – 78, turaqtandyrýda – 39, biliktiligi jaǵynan – 62, tehnıkalyq, basqarý jáne kreatıvti bilik turǵysynan – 39-orynda tur.
Dúnıejúzilik ekonomıkalyq forým derekteri boıynsha, 2022 jylǵa qaraı álemde 75 mılllıon jumys orny joıylyp, esesine 133 mıllıon jumys orny paıda bolady. Iаǵnı tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa nátıjesinde jasandy ıntellekt, robottar men avtomattandyrylǵan óndirister eńbek naryǵyna kúrt ózgeris ákelmek. Osy oraıda adam kapıtalyn damytý – memleket aldynda turǵan basym baǵyttyń biri deıtin bolsaq, jańa tehnologııalyq serpilis jasaıtyn ıntellektýaldar kóshin kim bastaıdy?
ALMATY
