Tarıh • 11 Sáýir, 2021

Azattyq úshin kúrestiń bir aıǵaǵy

57 ret kórsetildi

Túrkistan qalasyndaǵy Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesinde nemese óńirdegi mýzeılerde bolyp, el tarıhyn tereń tanyǵysy kelgen jan kóne jádigerlerden kóp maǵlumat alady. Mysaly, Sháýildirdegi Otyrar memlekettik arheologııalyq qoryq-mýzeıi ǵımaratynyń kórme zalynda asa sırek zat qoıylǵan.

Bul qoladan quıyp jasaǵan tý sabynyń basyna kıiletin shoshaqtyń joǵarǵy bóligi. Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesinde de tý basy tur.

Elbasy Nursultan Nazarbaev «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasynda tarıhı jádigerler babalarymyzdyń óz zama­nyndaǵy eń ozyq, eń úzdik tehnolo­gııalyq jańalyqtarǵa tikeleı qatysy bar ekenin aıǵaqtaıtynyn, Uly dalanyń jahan­dyq tarıhtaǵy ornyna tyń kózqaras­pen qaraýǵa múmkindik beretinin atap kórsetti. «Bizdiń tarıhymyzda qasiretti sátter men qaıǵyly oqıǵalar, surapyl soǵystar men qaqtyǵystar, áleýmettik turǵydan qaýipti synaqtar men saıası qýǵyn-súrginder az bolmady. Muny umytýǵa haqymyz joq. Kópqyrly ári aýqymdy tarıhymyzdy durys túsinip, qabyldaı bilýimiz kerek», dedi Elbasy. Iаǵnı murajaıdaǵy qundy jádigerdiń tarıhyn bilmekke, ásirese, jastardyń qyzyǵýshylyǵy artary anyq. Osy oraıda Otyrar memlekettik arheologııalyq qoryq-murajaıynyń ǵylymı qyzmetkeri Gúljanat Baısarıeva bizge asa sırek zat týraly aıtyp bergen edi. Tý sabynyń basyna kıiletin shoshaqtyń joǵarǵy bóligin ataqty ǵalym Kemel Aqyshev basqarǵan ar­heo­logııalyq keshendi ekspedısııa Oty­rar­dyń ústińgi qabattaryn qazǵan kezde tapqan. Tý basy bóliginiń fragmenti konýs ispetti plastına úlgisinde. Tómengi syn­ǵan jaǵynyń eni 11 santımetr bolyp, joǵary qaraı qyrlary eki ret tom­pa­ıyp syrtqa ıilip baryp basy súıir­lene tús­ken. Fragmenttiń bıiktigi 13 san­tı­metr. Ortasy arka úlgisinde jasa­lyp, onyń ishinde arab árpindegi jazý bolǵany baıqalady.

«Alǵashqy zert­teýshiler ondaǵy jazý oqylmaıdy dep kór­set­ken bolatyn. Arheolog Muhtar Qoja belgili ermı­tajdyq ǵalym A.A.Ivanovqa Otyrardan tabylǵan tý bóli­ginde saqtalǵan jazýlardy ajyratyp berýdi ótingende shyǵystanýshy jazýdyń sha­ǵyn ǵana jurnaǵy saqtalǵanyn, biraq eń joǵary bóliginde «ıkbal» – «ba­qyt» sóziniń jobalanyp oqylatynyn kórset­ken bolatyn.

Qazaq jerindegi eń kóne dep Túrki­standaǵy Qoja Ahmet Iаsaýı kese­nesinde turǵan tý basyn aıtýǵa bola­dy. Bul tý basynyń uzyndyǵy bir metr shamasynda. Ol dinı ǵımarat – hanaka týy. Shyǵystanýshy A.A.Ivanovtyń pikiri boıynsha, Otyrardaǵy tý basynyń bóligi dinı maqsattaǵy, dinı turǵydaǵy tý bóligi emes. Iаǵnı Otyrardan tabylǵan tý basy bóligi áskerı týdyń elementi bolýy ábden múmkin», deıdi Gúljanat Baısarıeva.

Qazaq handarynyń týlary men baı­raq­tary týraly birneshe derek bar. My­saly, parsy tilindegi «Alam-ara-ıı Shah Ismaıl» atty tarıhı jazbada qazaq bıleýshisi Qasym hannyń bala­sy Ábilqaıyr sultannyń Iran shahy­men bolǵan urysta óz týynyń qasyn­da bolǵany aıtylady. Mahmud ıbn Ýálı­diń 1634-1641 jyldary jazylǵan «Bahr ál-asrar» atty ensıklopedııalyq shy­ǵar­masynda soǵys barysynda toǵyz jalaý men tý, Shah Mahmýd ben Myrza Fazyl Chorastyń eńbeginde Haqnazar basqarǵan «Joshy urpaqtarynyń jeti baıraǵy men týy» bolǵany jóninde derek keltirile­di. Orynbor ekspedısııasy basshysy I.Kı­rıllovtyń 1734 jyly 1 mamyrdaǵy qu­ja­tynda Orta júz hanynyń týy («hanskoe znamıa») atalady. Otyrardan tabylǵan tý basy fragmentin keıingi ortaǵasyrlyq arheologııalyq qabaty­nan tabylǵanyn jáne jasalý erekshe­ligin eskere otyryp, keıingi HVI-HVII ǵasyrlarǵa jatqyzýǵa bolady. Kemel Aqyshevtiń basshylyǵymen júrgizilgen arheologııalyq zertteýler Otyrarda búkil qalalyq órt bolǵanyn anyqtaǵan. Úlken órt izderi qalashyqtyń II qabat deńgeıindegi barlyq qazba oryndarynan baıqalǵan. G.Baısarıevanyń aıtýyn­sha, stratıgrafııalyq jáne nýmızmatı­ka­lyq derekter bul órttiń HVII ǵasyr­dyń aıaǵynda bolǵandyǵyn kórsetedi. HIH ǵasyrdyń aıaǵynda N.S.Lykoshın Otyrarda tirshiliktiń toqtaýy qal­maq shapqynshylyǵy kezindegi órtke baılanysty ekenin ańǵartatyn ańyz jazyp alǵan eken. Otyrar qalasyna jońǵarlardyń shabýyly ańyzda bylaı sıpattalady: «Eski Tashkentti basyp alǵan soń, Alıaký Otyrar jerine keledi. Otyrarlyqtar bir jarym jyldaı erlikpen qarsylyq kórsetti. Eshbir nátıje shyǵara almaǵan Alıaký kúzge taman Eski Tashkentke keri sheginedi de qys boıy kóp áskermen Darııadan Shyrshyqqa (Iirjardan Shynazǵa) deıin aryq qazady. Kóp sý tasıtyn kóktem kezinde aryqtyń basyn ashyp, Shyrshyq arqyly Otyrar jerine sý jiberedi de, áskerimen Otyrarǵa bet alady. Sý tasqynynan aman qalǵandardyń bir bóligin Alıaký óltiredi, odan qalǵandaryn tutqynǵa aıdap áketedi».

Elbasy Nursultan Nazarbaev «Bola­shaq­qa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdar­la­ma­lyq maqalasynda Uly Dalanyń kóz jet­kizgisiz keń-baıtaq aýmaǵy tarıh­ta túr­li ról atqarǵanyn aıtady. Patrıotızm­niń eń jaqsy úlgisi orta mektepte týǵan jer­­diń tarıhyn oqýdan kórinis tapsa ıgi de­gen usynysyn jetkizedi. Týǵan jer­diń árbir saıy men qyrqasy, taýy men óze­ni tarıhtan syr shertetinin eske sala­dy. «Osy oraıda biz murajaıǵa óńi­r­diń aýdan­­darynan arnaıy kelgen mek­tep oqý­­shy­laryna, jalpy el tarıhy­na qy­zy­ǵý­shy­lyq tanytqandarǵa árbir jádi­­ger jó­ninde keń maǵlumat beremiz. Jaz­ba derek­ter Qazaq­stannyń ońtústigi 1681-1682 jyl­dary Galdan bastaǵan joń­­ǵar­la­rdyń shap­­qynshylyǵyna ushy­ra­ǵa­nyn kór­set­ti. Oty­rardan tabylǵan tý basy bó­ligi qa­la­nyń jaýǵa erlikpen qarsy­las­­qa­­ny­­nyń bir aıǵaǵy bolsa kerek. Ol qala­­ny bas­qarǵan qazaq sultanynyń ne ás­­ker­­basy týynyń bizge jetken bir bóli­gi deý­ge negiz bar», deıdi Otyrar mem­le­ket­tik ar­heo­l­ogııalyq qoryq-mýzeıiniń ǵylymı qyzmetkeri.

 

Túrkistan oblysy

Sońǵy jańalyqtar

Uqsas jańalyqtar