Aýyl moldasy. Ol kim?

Qazaq qoǵamynyń ınstıtýsııasy

Qandaı da bir qoǵamdyq júıeni áleýmettik turǵydan shaıqaltpaı ustap turatyn, júzdegen ǵasyr boıy shyń­­dal­ǵan myzǵymas rýhanı-mádenı ustyny bolady. Buny ǵylymı tilde «ıns­tıtý­sıonalızm» dep ataıdy. Iаǵnı bul degenimiz – kóptegen ǵasyr boıy evo­lıýsııalyq jolmen damyp, uzaq suryp­talý arqyly to­lyq moıyndalǵan, sóıtip ár kez qoǵam­dyq qatynasty ret­teýshi normalar men áleýmettik toptar ara­syn­daǵy quqyqtyq mártebeni saq­taýǵa baǵyttalǵan asa qýatty qurylym.

Baıyrǵy qazaq qoǵamy joǵarydaǵy aıtylǵan júıe arqyly damyǵan. Atap aıtqanda, «bıler ınstıtýty», «baılar ınstıtýty», «báıbisheler ınstıtýty», «jezde-jeńgeler ınstıtýty», «aqyn-jyrshylar ınstıtýty», «batyrlar ıns­tıtýty», t.s.s. bolyp kete beredi.

Bul ınstıtýttar qoǵamdy tutas­tan­dyryp, shaıqaltpaı ustap turdy. HVII ǵasyrdan bastap qazaq dalasyn otarlaý­shylar eń áýeli osy qurylymdy buzsa, etnos birligi ydyraıtynyn jaqsy bildi. Mysaly, HIH ǵasyrda ómir súrgen Reseı barlaýshysy P.I.Rychkov 1887 jyly Orynborda jaryq kórgen «Istorııa orenbýrgskaıa» atty eńbeginde: «Ár rý ózderiniń aqsaqaldary men dáýletti adamdaryn qurmetteıdi. Qaısybir iske rý basylary maquldaǵan kezde ǵana jumylady...» dese, dana Abaı óziniń 39-shy qarasózinde: «Áýeli – ol zamanda el basy, top basy degen kisiler bolǵan. Olar qalaı qylsa, qalaı bitirse, halyqta ony synamaq, birden birge júrgizbek bolmaıdy eken...» dep qoǵamnyń naqty birlik-ustynyn sıpattaıdy.

Qundy tárbıe mektebi

Joǵarydaǵy qurylymdyq ınstıtýt­tardyń biri – «Aýyl moldasy». Bul áli kúnge deıin zerttelmegen, onymen qoımaı zertteýge tyıym salynǵan taqy­ryp. О́ıtkeni keńestik ıdeologııa «baılar men moldany qoıdaı qý qamshymen» deıtin uran tastap, ulttyq qoǵamnyń negizgi ustyny «moldalar mektebin» eskiniń qaldyǵy retinde esepten shyǵaryp tas­tady.

Aıtalyq, úlken aǵartýshy Ybyraı Altynsarın alǵashqy saýatyn aýyl moldasynan ashyp, sonyń arqasynda 1850 jyly Orynbordaǵy qazaq-orys mektebine oqýǵa túsedi. Uly Abaı she, ol da aýyl moldasynan saýat ashyp, keıin Semeıdegi Ahmet Rıza medresesinde oqy­ǵany aıtylady. Ult ustazy sanalyp júrgen Ahmet Baıtursynovtyń da ómir­baıanynda «1882-1884 jyldary aýyl mol­dasynan oqyǵan» deıtin joǵaryda­ǵy eleýsiz tirkes tur.

Sol sııaqty ult qaıratkeri Álı­han Bókeıhanovty ákesi toǵyz jasyn­da Qarqaralyǵa aparyp, jer­gi­likti mol­danyń oqýyna berse, Maǵ­jan Juma­baev aýyl moldasy­nan saýa­tyn ashyp, odan keıin bes jyl Qyzyl­jar­daǵy Begı­shev medrese­sinde bilimin jalǵas­tyr­ǵan. Mirjaqyp Dýlatov ta osy jolmen júr­gen. Jaqańnyń ómir-tarıhyn zertteýshi zań ǵylymdarynyń doktory Nurlan Dýlatbekov, bala Mir­jaqyp aýyl moldasynan hat tanyp, eki jyl oqyǵannan keıin, 1897-1902 jyldary oryssha oqytatyn Muqan muǵalimnen dáris alady deıdi. Jetisýdyń dúldúl jyrshysy Ilııas Jansúgirov te áýeli moldanyń aldyn kórgennen keıin Alma­tydaǵy muǵalimder daıarlaıtyn kýrsqa attanǵan.

Kúnbatys Alash qaıratkerleriniń biri Halel Dosmuhamedov te aǵasy Dáýlet­úm­bettiń yqpalymen aýyl moldasynan hat tanysa, ekinshi alashshyl tulǵa Jansha Dosmuhamedov bolystyq orys-qazaq mek­tebine barmaı turyp, aýyl moldasynan sabaq alǵan eken.

Al baıanaýyldyq myqtylardyń biri – Sultanmahmut Toraıǵyrovty alǵa­shynda Muqan deıtin aýyl moldasy oqyt­sa, tanymal ǵalym Qanysh Sátbaev ta osy joldan ótken. Ataqty Júsipbek Aımaýytov da Barmuhamed degen aýyl moldasynan úsh jyl oqyǵan.

Mundaı derek Sábıt Muqanov pen Ǵabıt Músirepov­tiń de ómirbaıandarynda jazýly tur. Ekin­shi dúnıejúzilik soǵys qaharmany Baýyrjan Momyshuly da alǵashynda aýyl moldasynan oqyp, arabsha hat tanypty.

Bir tańdanarlyǵy, «Aýyl moldasy» kúlli qazaq dalasynyń qaı buryshynda da bolǵan. Bular shákirtterine eýro­pa­lyq bilim bere almaýy múmkin, biraq halqymyzdyń baıyrǵy ǵasyrlar boıy shyńdalǵan dástúr men tárbıesin oqytyp, qazaqy tanymnyń tereń qaınarynan sýsyndatyp, sońynda ımannyń sharttaryn tanytqan. Islam áleminiń uly ǵulamalarynyń biri, Batys pen Shyǵys­ty qatar moıyndatqan Ábý Nasyr ál-Fara­bı atamyzdyń traktattarynda aıtyl­ǵan­daı aýyl moldalary shákirtteri­ne áýeli bilim emes, adamı qundy tárbıe bergen syńaıly. Demek aýyl moldasy halqymyzdyń sanǵasyrlyq asyl tár­bıesin boıyna sińirgen – qundy tárbıe mek­tebi ekeni daýsyz. Sonyń arqasynda aýyl moldasynan oqyǵandar dúnıe alys-kúleske aınalǵan ótken ǵasyrdyń basynda túgeldeı derlik tabandary taımaı, týǵan halqynyń jarqyn bolashaǵy úshin kúresti emes pe?!.

Aýyl moldasymen kúres qalaı júrgizildi?

Qazaq dalasyn patshalyq otarlaý, odan keıingi keńestik kolonızasııa aýyl moldasy – dalalyq tárbıeniń óze­gin jalǵastyrýshy kúsh ekenin jaq­sy bildi. Sóıtip, olar kúresti osy aýyl moldalarynyń isin shekteý­den bastady. Mysaly, 1883 jyly 7 jel­toqsan kúni qabyldanǵan Sibir óńiri áskerı gýbernatorynyń nusqaýynda: «Úkimet qyrǵyzdar (qazaqtar) arasynda ıslam dininiń damýyna shekteý qoıý maqsatynda, el ishindegi dindarlar (aýyl moldasy) isin shekteý qajet», dep sheship, bul nusqaýdy iske asyrý úshin arnaıy tekserýler júrgizilip, 1891 jyly jazalaý Zańdar kodeksiniń 1073-baby boıynsha joǵarydaǵy zańdy buzǵan adamdardy (aýyl moldasyn) qýdalaý jaıly qarar qabyldandy.

Sóıtip, joǵarydaǵy qujat negizinde patshalyq bılik aýyl moldalarynyń isin shekteý maqsatynda: «...qyrǵyzdardyń (qazaqtardyń) arasyna din ýaǵyzdaýshy jergilikti adamdarǵa tyıym salynyp, olardyń mindetin Qazan tatarlarynan iriktep alynǵan, patshaǵa shyn beril­gen, senimdi moldalardy joldaý qajet. Olar qazaqtardy patshaǵa berilgen rýhta tárbıe júrgizsin! Bul moldalardyń shyǵynyn úkimet moınyna alyp, úzdik mindet atqarǵandarǵa syı-sııapat berip tursyn», delingen.

Bul saıasattyń arǵy jaǵynda qazaq arasynda din jaıý emes, dindi paıda­lanyp, qazaqtardy patshaǵa moıyn­sal etý úrdisi jatty. Sondaı-aq pat­sha joǵarydaǵy taǵaıyndalǵan molda­larǵa bala oqytýǵa ulyqsat berdi. Olar qazaq balalaryn orys rýhynda oqy­týǵa mindetti boldy. Osy tatar mol­da­lardyń bergen bilimi jaıly qazaq ǵalymy Shoqan Ýálıhanov: «Bulardyń úıretkeni óli sholastıka jáne birden-bir naqty oı-sanaǵa quralmaǵan», dep synaıdy.

Bundaǵy oqý jaı ǵana kezekti josparsyz oqý túri emes, ábden júıelengen, Shoqan aıtqandaı, óli sholastıkalyq baǵytty úıretýdi tereń meńgergen tyń­shy-ustazdar arqyly júrgizilgen keshendi oqý. Sonyń nátıjesinde, ha­lyq arasynda Islam dinin ańyz, mıf-ápsa­naǵa aınaldyryp túsindirip, dinniń shy­naıy sharıǵı mańyzyn oqytpaı, aınalyp ótý júzege asty.

Osyndaǵy qazaqtar arasyna jibe­-
­ril­gen tatar moldalaryn oqýlyq qural­darmen tolyqtaý úshin patshalyq úkimet Peterbordaǵy «Shyǵys» baspasyn Qazan qalasyna kóshirdi. Sonymen qatar atalmysh qyzmetti jandandy­ra túsý úshin musylman din isteri Oryn­bor múftıiniń qaraýynan alynyp, qarý-jaraǵy saı kúshtik qurylym Reseı azamattyq ishki ister mekemesine baǵyn­dyryldy.

* * *

Keńes ókimeti ornaǵannan aýyl mol­dalarymen kúres aıaýsyz júrgi­zil­di. Zańger, zııaly azamat Almas Juma­­ǵalıdiń saraptaýyna júginsek, Keńes kósem­deri ımperııanyń qanaty astyn­daǵy san myń ultty (1917 jyly Reseıde 200-den astam ult bolǵan, 1991 jyly Keńes Odaǵy qulaǵanda osynyń 97-si jer betinen máńgilikke joıylyp ketken) biriktirip ustaý úshin «ǵylymı ateızmdi» óz ıdeologııasynyń negizgi qarýy retinde paıdalandy. Olar 15 memlekettiń quramyndaǵy san myń halyqtyń ártúrli dinnen ekenin bildi jáne ártúrli dindegiler báribir bir halyqqa, ıaǵnı Keńes halqyna (túbinde bári orys bolý kerek) uıyspaıtyn edi. Eger de Keńes eli Reseıdiń kezindegideı dini men konfessııasy kóp memleketten quralsa, ártúrli etnos árqıly dinin ustansa, syrtqy jaýlar halyqty bir-birine op-ońaı aıdap salýǵa, álsiretýge, aqyry dıversııa jasaýǵa múmkindik bar edi. Ony «kún kósemder» óte jaqsy bildi de, barlyq halyqty orysqa aınaldyrý úshin, aldymen negizgi kedergi dindi, odan keıin árbir halyqtyń ultshyl azamattaryn (bas kótererlerdi) joıyp jiberdi deıdi.

Sol sebepti kommýnıster barlyq din ataýlyǵa qarsy kúresti. Onyń bári «Din – halyqtyń sanasyn ýlaıtyn apıyn», «Dinge qarsy kúres – sosıalızm úshin kúres» degen uran astynda júrgizildi. Tek 1918 jyly 3000 aýyl moldasy atyldy. 1923 jyly 19 naýryzda V.I.Lenın Saıası bıýroǵa joldaǵan hatynda: «Dinge qarsy kúres sózge kelmes batyldyqpen jáne qysqa merzim ishinde júrgizilýi tıis. Minájathanalardyń múlki aıaýsyz tartyp alynsyn... Reaksııashyl dindarlar ókilin neǵurlym kóbirek atsaq, soǵurlym jaqsy bolmaq», deıdi. Osydan keıin shirkeý men meshitterdi aıaýsyz tonaý bastaldy. Kemitip aıtqanda, 2,5 mlrd altyn rýblge tatıtyn múlik tartyp alyndy.

Dinge qarsy kúresti júıeli júrgizý úshin 1919 jyly «Revolıýsııa ı serkov» jýrnaly men 1922 jyldan «Bezbojnık» gazeti jaryq kórdi. Osy gazet qoǵamdyq tilshilerdiń sıezin ótkizip, 1929 jyly «Jaýynger qudaı­syzdar odaǵyn» qurdy. Atalǵan odaq­ty ulty evreı E.M.Iаroslavskıı basqardy. Bundaı qurylym Qazaqstanda da paıda boldy. 1940 jyly elimizde qudaısyzdar odaǵynyń 148170 múshesi bar, 4657 bastaýysh uıymy jumys istep turdy («Juldyz» jýrnaly. № 9. 2010 j. Amantaı Káken. Ulttyq sana minezdemesi. 151-b).

1921 jyly naýryzda ótken Qazaq­stan kompartııasynyń sezi jappaı din­ge qarsy turý qozǵalysyn ómir­ge ákeldi. Jaýynger qudaısyzdar uıy­myna múshe bolý jaǵynan qazaqtar Odaq kóleminde ýkraındardan keıingi ekinshi orynǵa ıe boldy. Nátıjesinde, qazaq qoǵamynda aýyl moldasynyń mektebi joıyldy. Keńes bıligi ornaǵan jyldary respýblıka boıynsha 465 dinı uıym men meshit jabylsa, 1920 jyly Ortalyq Azııada qyzmet etken 25-30 myń meshitten 1941 jyly 1 myńy ǵana qalǵan eken. Barlyq medreseler joıylyp, 47 myń dinı tulǵalardan 2 myńnan azy tiri qaldy.