Ulttyq tarıhtyń keıbir tolyq qamtylmaǵan nemese múldem qozǵalmaǵan tustary eskerilýi qajet. Iаǵnı memlekettilik dástúriniń praktıkalyq úzdiksiz tizbegi, qazaq halqynyń ejelgi zamannan beri avtohtondylyǵy, Ulyq ulys pen Qazaq handyǵynyń sabaqtastyǵy, Qazaq memlekettiliginiń patsha ókimetiniń kezeń-kezeńimen joıý úrdisi jáne taǵy da basqa ózekti máseleler basty nazarda bolýy tıis. Osy oraıda arheologııalyq qazbalardy uıymdastyryp, ǵylymı-zertteýler júrgizetin joǵary oqý oryndarynyń alar orny erekshe.
Ońtústik Qazaqstan memlekettik pedagogıkalyq ýnıversıtettiń arheologııa otrıady jarty ǵasyrdan astam ýaqyt boıy óńir eskertkishterin zertteý jumystaryn júzege asyryp kele jatqan elimizdegi biregeı ujymdardyń biri. Osy ýaqyt aralyǵynda myńdaǵan stýdent arheologııalyq óndiristik tájirıbe kezinde ata-babalarymyzdyń mádenıeti, salt-dástúrin, el tarıhyn tereń tanýǵa múmkindik aldy. «El tarıhyn tereń bilýge jáne jas urpaqqa tanytýda eńbegi eleýli tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent Gúljan Súgirbaeva basqaryp otyrǵan OQMPÝ bıylǵy oqý jylynda NAAR reıtıngisinde 9-oryndy, al pedagogıkalyq joǵary oqý oryndary arasynda 3-oryndy ıelendi. Sonymen qatar byltyr 23 bilim berý baǵdarlamasy boıynsha Bilim sapasyn qamtamasyzdandyrý táýelsiz agenttiginen (IQAA) ınstıtýsıonaldy jáne mamandandyrylǵan akkredıtteýden 5 jyl merzimge sátti ótti. Joǵary oqý oryndary úshin «bilim-ǵylym-ınnovasııa» úshtigi úlken múmkindikterge jol ashady. Qazirgi tańda oqý ornynda granttyq qarjylandyrý negizinde 5 joba boıynsha ǵylymı-zertteý jumystary júrgiziledi», deıdi arheolog-ǵalym A.Podýshkın. Al ýnıversıtet rektory Gúljan Súgirbaeva jýyrda brıfıng ótkizip, oqý ornynyń jetistikterine keńinen toqtalǵan bolatyn. Kópbalaly otbasylarǵa qolaıly jaǵdaı jasalyp otyrǵan OQMPÝ-da sońǵy 3 jyl merzimde oqý aqysy ózgermegen. Oqý aqysy da qaltaǵa asa aýyr salmaq salmaıdy, bir jylǵa shamamen 350 myń teńgeniń aınalasynda. Ýnıversıtet qabyrǵasynda stýdentter ózderin úıdegideı sezinip, yńǵaıly ortada sapaly bilim alady. Munda stýdentter tek bilim alyp qoımaı, kóptegen is-sharaǵa belsendi túrde qatysyp, ózin damyta otyryp qoǵamdy oń jaǵynan ózgertýge óz úlesterin qosyp keledi. Tizbekteı tússek, jetistikteri jeterlik ýnıversıtettiń óńir tarıhyn tereń taný, arheologııalyq zertteýler baǵytyndaǵy jumystary bir tóbe.
Elimiz Táýelsizdiginiń otyz jyldyǵy qarsańynda tur. Bul faktini 2 myń jyldan astam ýaqyt buryn bizdiń memleketimizdiń tarıhı damýynyń táji dep sanaýǵa bolady, onyń bastaýynda kóshpendiler men ejelgi órkenıetterdiń taıpalyq odaqtary tur. Ýnıversıtet oqytýshysy, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor A.Podýshkın jetekshilik jasaǵan arheologııalyq qazba jumystary barysynda kóptegen qundy jádiger tabyldy. Mysaly, ótken jyly Ortalyq memlekettik mýzeıiniń arheologııalyq ekspedısııasy «Báıterek-Keldibek» qoǵamdyq qorynyń qoldaýymen, Ortalyq Eýrazııa men TMD elderiniń keńistiginde balamasy joq qysh kirpish-kestelerde jazylǵan biregeı kóne soǵdy (Kóltóbe, Qańly) hatynyń tolyq mátinin tabýǵa baılanysty tyń jańalyq ashty. Qańly memleketi týraly jalpy túsinik alý jáne Qańly jazýy paıda bolǵan tarıhı-mádenı jaǵdaımen tanys bolý úshin ǵalymmen áńgimelesip, birqatar maǵlumat alǵan edik. Professor A.Podýshkınniń dereginshe, Qańly aýmaǵy jaǵynan b.z.d. II ǵasyrdan b.z. IV ǵ. Túrkistan óńirinde, Syrdarııa ózeniniń orta aǵysy aımaǵynda, Arys ózeni basseıninde, Qarataý, Qarjantaý taýlarynda jáne Talas ózeniniń tómengi aǵysynda ornalasqan. Egemen elimizdiń tarıhynda erte temir dáýiriniń sońy myńjyldyqtyń jartysynan astamyna (b.z.d. III ǵ. – b.z. IV ǵ.) orta jáne
Ortalyq Azııa óńiriniń ejelgi kezeńdegi etnosaıası damýynyń jalpy kórinisin aıqyndaǵan birneshe jańa memlekettik birlestikter men taıpalar odaqtarynyń tarıhı arenada paıda bolýymen tanymal boldy. Saıası, áleýmettik-ekonomıkalyq jáne mádenı aspektilerde olar bizdiń dáýirimizge deıingi III ǵasyrǵa deıin óziniń tirshiligin toqtatqan saq taıpalarynyń odaǵyn almastyrdy jáne Jetisý men Ońtústik Qazaqstannyń qazirgi aýmaǵyndaǵy Azııa jáne qazaqstandyq saqtardyń kóptegen dástúriniń quqyqtyq muragerlerine aınaldy. Han kezeńindegi Qytaı áýlettik shejirelerinen olardyń attary tanymal: bular-sıýnný (hýnný), ıý-sýn (úısin) jáne Kanszıýı (Qańly) taıpalyq odaqtary. «Sonymen birge Qańly memleketi birneshe tarıhı-mádenı, áleýmettik-ekonomıkalyq parametrler boıynsha: bekinistiń qýatty júıesi, damyǵan qalalyq mádenıet, sharýashylyqtyń keshendi aýylsharýashylyq jáne mal sharýashylyǵy túri, taptyq polıetnostyq qoǵam, sınkretıkalyq materıaldyq jáne rýhanı mádenıet, avtohtondy Iran-putqa tabynýshy halyqtyń jáne kóptegen bóten kóshpeliler toptarynyń dástúrlerin boıyna sińirgen, saıyp kelgende, jazýdyń bolýymen, úısin men sıýnný tanylǵandaı, kóshpendiler taıpalary men ımperııalarynyń odaqtary aıasynda aıqyn kórinedi. «Kanszıýı-go» – Ejelgi Qytaı ıeroglıfteriniń túpnusqalyq oqylýy, bul «Kanszıýı memleketi» (Qańly) degendi bildiredi.
Ol týraly jazbasha derekkózderde alǵashqy eskertý b.z.d. II ǵasyrǵa jatady, olar Han dıplomaty men áskerı sheneýnik Chjan Sıannyń mıssııasymen baılanysty, ony Aspanasty ımperatory Ý-dı (b.z.d. 140 – 87 j.j.) batysqa qaraı da-ıýechjı taıpalaryna, b.z.d. 138 jyly sıýnnýǵa qarsy kúreste odaqtastar izdeý maqsatynda jiberdi. Saıahatyn b.z.d. 125 jyly aıaqtaǵan Chjan Sıan óziniń esepterinde Batys ólkesiniń memleketteri týraly eń qundy aqparatty jetkizdi, sodan keıin ol Qytaı tarıhnamasynyń bastaýy sanalatyn Sym Sıanniń Qytaı áýlettik shejirelerinde jáne «Tarıhı jazbalarynda» paıda bola bastady», deıdi A.Podýshkın.
Qańly týraly aqparat óte qysqa bolǵanmen, mańyzdy. Onda Qańlynyń ornalasqan jeri men onyń bes ıeligi, halqynyń, áskerleriniń sany, kórshilermen jáne Aspanasty ımperııasymen (Qazirgi Qytaı) qarym-qatynasy jáne baılanysy aıtylǵan. Qańly týraly mundaı qysqasha aqparat zertteýshilerge tarıhı-mádenı tujyrymdar týraly negiz bolmaıdy, kerisinshe, olar osy memleket týraly tarıhı shyndyqty izdeýdi qıyndatatyn kóptegen erkin túsindirýdiń paıda bolýyna yqpal etedi. Sol sııaqty jazbasha derekkózderde Qańly tarıhy týraly málimet az, biraq bul joldaǵy keıbir kezeńderden áli de biraz nárseni baǵamdaýǵa bolatyn sııaqty. Ǵalym málim etkendeı, alǵash ret Qańly (Kangıýı) jylnama betterinde kórshilerimen (Úısin, Davan, Sıýnný), sondaı-aq b.z. d. II ǵasyrda Aspanasty ımperııasymen (knıaz Chjan Sıannyń mıssııasy, b.z.d. 138-125) baılanysqan kúshti memleket retinde paıda boldy. Sodan keıin ol b.z.d. 104-102 jyldardaǵy han-davan soǵysyna baılanysty aıtylady. Qytaı ımperatory ıelik etken áıgili Davan «jelden júırik jylqylary» saldarynan paıda bolǵan ol aýyr áskerı joryqtan keıin jáne Davan astanasynyń qorshaýynan keıin Ershı qalasy handyqtardyń paıdasyna sheshildi. Qytaılyqtar Ferǵana arǵymaqtarynyń alynýyna jáne qala bıleýshisiniń jazasyna qanaǵattandy, onyń bastamasy boıynsha b.z.d. 104 jyly Qytaı elshiligi joıyldy, bul is júzinde soǵysqa sebep boldy. Bul epızodta Qańly áskerleri tejeýshi faktor retinde áreket etti jáne olar shaıqastarǵa tikeleı qatyspady.
«Qańly tákappar, adýyn...». Dál osy tirkes Qańly memleketin sıpattaıdy jáne onyń Uly Jibek jolyndaǵy basqa taıpalyq odaqtar men ejelgi memlekettik birlestikter arasyndaǵy qýatty derjava retindegi mártebesin kórsetedi. Shamasy, buǵan qytaılyq jazbasha derekkózderdiń de janama túrde rastaıtyn mańyzdy belgileri negiz bolǵan. «Qysqasha tujyrymdasaq, Qańlynyń memlekettik birlestik retinde (Kanszıýı-go) óz aýmaǵy (Loıýen eli), negizgi ákimshilik ortalyǵy (Bıtıan qalasy) jáne qalalarda rezıdensııalary bar naqty knıazdar basqaratyn bes jergilikti ıelik bar dep aıtýǵa bolady. Qańlynyń sol kezde aıtarlyqtaı halqy, kúshti armııasy boldy. Aspanasty eli men onyń kórshilerimen belsendi baılanys jasady. Ielikter Qańlynyń quramyna ákimshilik-aýmaqtyq qurylymdar negizinde kirdi, olar Qańlynyń ózegin (baıyrǵy jerlerin) qurady, ony ıesiniń saıası bıligi únemi qadaǵalanyp otyrdy. Shamasy, bul ıadro ártúrli tarıhı kezeńderde Qańly bıligi taralǵan basqa aımaqtarmen salystyrǵanda óz shekaralarynda turaqty jáne salystyrmaly túrde yqsham boldy.
Eger ıelenýshiniń ortalyq bıligine táýeldi shaǵyn ıelikterdiń jaǵdaıyn jáne olardyń bıleýshileriniń ornalasqan jerin eskeretin bolsaq, aýylsharýashylyq aýdandarynyń ókilderi naqty knıazdar bola alady dep boljaýǵa negiz bar. Basqa derekterge súıensek, Qańly (Kanszıýı) kóshpeli jáne otyryqshy-eginshilik taıpalarynyń konfederasııasy bolǵan, bul rette kóshpendiler saıası bılikti, al eginshilik ortalyqtary memlekettiń ekonomıkalyq salmaǵyn aıqyndaǵan. Etnostyq turǵydan alǵanda, Qańly týraly az málimet bar, biraq ony saqtar, azııalyq sarmattar, sıýnna jáne múmkin da-ıýechjı men alandar qatysqan polıetnostyq birlestik dep aıtýǵa bolady. Qańlynyń áleýmettik júıesi patrıarhaldyq dástúrler kúshti bolǵan rýlyq taıpa dep túsindiriledi, Qańlylardyń antropologııalyq kelbeti negizinen eýropalyq (úlken eýropalyq násil, dala nusqasy) boldy», deıdi A.Podýshkın.
Orta Syrdarııa – Qarataý jáne Qarjantaý taýlarynyń aımaǵy óńirindegi sońǵy qyryq jyl ishindegi arheologııalyq zertteýler Arys arheologııalyq mádenıetin b.z.d. IV ǵ. – b.z. VI ǵ. kezeńi úshin Ońtústik Qazaqstan aýmaǵyndaǵy Qańly memleketiniń ertedegi júzdegen eskertkishterinde materıaldyq saladaǵy dástúrlerdiń ornyqty júıelerin bekitetin sanat retinde bólip kórsetýge múmkindik bergen. Alaıda ǵalym Arys Kúltóbe qalashyǵynda keramıkalyq kirpish-kestelerdegi fragmentter men biregeı jazý mátinderi túrindegi birneshe epıgrafııalyq artefaktilerdiń tabylýyn qańly qalasynyń materıaldyq jáne rýhanı mádenıetin zertteýdegi serpindi sátke balaıdy. Qazir ǵalymdardyń ıeliginde 19 fragment, eki tolyq mátin jáne 71 jolda resimdelgen 629 tolyq jáne ishinara syzylǵan keramıkalyq kirpish kestelerdegi Kúltóbe hatynyń tolyq mátini bar. Jazý tehnıkasy men paleografııa boıynsha Kúltóbe qalashyǵynyń barlyq epıgrafııalyq artefaktileri bir-birine uqsas. Iаǵnı bul – keramıkalyq kirpishterdiń ártúrli parametrlerine-kestelerge, belgilerge jáne jeke «qoljazbalarǵa» qaramastan, ejelgi hattyń bir túri. Ǵalymdar Kúltóbe jazýyn Kanszıýı (Qańly) taıpalyq birlestigimen baılanystyrýǵa tolyq negiz bar ekenin aıtýda. Múmkin tabylǵan mátinder aımaqtyq jazýdyń jańa túri bolyp tabylar, ol shartty túrde Qańly dep atalatyn jáne ejelgi Kangha-Kanszıýı-Qańly memleketimen tikeleı baılanysty tilge beıimdelgen. Kúltóbe mátinderiniń aqparaty bizdiń dáýirimizdiń birinshi ǵasyrlaryna deıingi jáne birinshi ǵasyrlardaǵy osy óńirler tarıhyn zertteýmen aınalysatyn tarıhshylar, etnologter, lıngvıster, arheologter, Orta (Ortalyq) Azııa men Qazaqstan mádenıettanýshylary úshin mańyzdy jáne qundy bolyp tabylady.
Hronologııalyq josparda Kúltóbe jazýy – Orta Azııa aımaǵyndaǵy kóne soǵdy (nemese arhaıkalyq soǵdy) tilinde arameı epıgrafııasy jazǵan ǵylymǵa belgili mátinderdiń eń alǵashqysy ekendigi anyqtaldy. Zertteýshilerdiń pikirinshe, Kúltóbe haty b.z. III ǵasyrdyń alǵashqy onjyldyqtaryna jatady. Alaıda Kúltóbe qalashyǵynda hattyń 16-fragmentiniń bir mádenı qabatynda, tamga sarmat belgisimen hýma jáne Takto bıleýshisi I Vımniń Kýshan mys monetasynda tabylýy b.z. I ǵasyrdyń ortasy men ekinshi jartysynda Kúltóbe (kóne soǵdy, qańly) hatynyń paıda bolýy men taralýynyń hronologııasyn ózara baılanystyrýǵa múmkindik beredi.
«Elimizdiń Kúltóbe qalashyǵynda Arys qalasynda Qańly memleketi (b.z.d. IV ǵ. deıingi II ǵ.) kezeńiniń keramıkalyq kirpish-kestelerinde biregeı ejelgi jazýdyń tabylǵandyǵy mańyzdy, onyń Eýrazııa ortasy men TMD keńistiginde balamasy joq, bul bizdiń memleketimizdi ejelgi uly órkenıetter qataryna qoıady. Ulybrıtanııa, Fransııa jáne Reseıdiń iri ǵylymı ortalyqtaryndaǵy Kúltóbe hattaryn tabý jáne bastapqy zertteý jónindegi kúsh-jiger óziniń tarıhı-mádenı jáne áleýmettik mańyzy jaǵynan Qazaqstan men Orta Azııa sheńberinen áldeqaıda asyp túsetin álemdik deńgeıdegi asa mańyzdy jańalyq retinde qabyldanady», deıdi professor A.Podýshkın.
Ǵalymdar Qańly memleketiniń órkenıettik jetistikteriniń qazaqstandyq jas urpaq úshin áleýmettik máni anaǵurlym mańyzdy ekenin aıtýda. Ata-babalarymyzdyń dástúrlerimen tikeleı baılanysty ótkenniń osyndaı jarqyn mysaldary jas urpaqty eldiń kórnekti tarıhı-mádenı jetistikterin bilýge, qurmetteýge, baǵalaýǵa, tanymal etýge talpyndyrady jáne olardyń negizinde etnostyq, azamattyq ózindik sana men patrıotızm sııaqty mańyzdy áleýmettik qasıetter qalyptasady.
Túrkistan oblysy
