Aýdarmasy ala-qula oqýlyqtan qashan arylamyz?

Baǵdarlama durys bolmaı, kemshilik joıylmaıdy

Ásirese, aýdarma baǵdarlamalar men standarttar negizinde jazylǵan oqýlyqtardaǵy shıkilik bilim sapasyna keri áser etýde. Sarapshylar táýel­siz eldiń tól oqýlyǵy bolmaı, saladaǵy túıt­kildi máseleler sheshilmeıtinin aıtyp otyr. Al ult­tyq qundylyqtar negizinde oqýlyq jazý úshin bilim standarttaryna zamanaýı kózqaras pen ulttyq sıpat qajet.

Qazaq eliniń úzdiksiz bilim berý jú­ıesinde ıntel­lek­týal ult ókilin tárbıe­leý men nátıjege baǵyt­talǵan bilim berý kóz­delgen. Bul máseleler ult­tyq sanany qalyptastyratyn, órkenıetti ur­paq­qa sapaly bilim beretin oqýlyq daıyndaý­men tyǵyz baılanysty. Sondyqtan oqýlyq jazý­da, birinshiden, rýhanı qundylyqtarǵa negiz­del­gen bilim mazmunyn, ekinshiden, halyq­aralyq standarttyń bilim alýǵa qajet ustanym­daryn eskerý qajet. Mun­daı pikirdi UǴA kor­res­pon­dent-múshesi, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory Faýzııa Orazbaeva keltirdi.

Ǵalymnyń aıtýynsha, aýdarma oqý­lyq­tar ulttyq sanany damytýǵa, qazaq tiliniń qoldanymdyq qyzmetin júzege asyrýǵa, pán mazmunyn tolyq meńgerýge jaýap bermeıdi. О́ıtkeni aýdarma oqýlyqtarda kásibı leksıka, qazaqtyń sózdik qory, sóz baılyǵy eskerile bermeıdi. Bul oqýlyq­tar, kóbinese, pán mazmunyna ǵana nazar aýdarady da, onda jasandy aýdaryl­ǵan sózder, termınder, qate usynyl­ǵan leksıka­­lyq birlikter jıi kezdesedi.

Jalpy, árbir synyp oqýlyqtary ba­la­­nyń jasyna, psıhologııalyq jaı-kúıine, izdenisine baılanysty ózine de, ómirge de qajet lek­sıkalyq, gram­matı­kalyq mınımýmdy qamtýy tıis. Mysaly, bastaýysh synyp oqýlyqtary pándik leksıkalyq mınımýmmen qatar, kommýnıkatıvtik qarym-qatynasta jıi qoldanylatyn, bala sanasyna laıyq, qajet sózderden jáne olardy baılanys­tyratyn grammatıkalyq erejelerden turý arqyly pándik maqsatty, oqýshy sura­nysyn biriktire atqarady. Joǵary synyp oqýlyqtary da, joǵary oqý or­nynyń pán tizbegi de sondaı.

«Tól oqýlyqtar da, aýdarma oqýlyq­­­tar da, birinshiden, qazaq tiliniń sózdik qo­­ryn paıdalana otyryp túzilgen. Ekinshi­den, oqýshynyń jasyna beıimdelgen. Biz pándi ǵana oqytyp qoımaı, balanyń sa­nasyn, órkenıetin, bilimin jetildirý úshin oqytamyz. Aqparat tasqyndaǵan, ǵalamtor damyǵan kezeńde nátıjeli bilim berý balanyń jasyna, suranysyna qaraı, onyń erteńgi bolashaǵyn oılaı otyryp, júıeli, paıdaly bilim berýdi maqsat etýi oryndy», deıdi Faýzııa Shamsıqyzy.

Osy oraıda úzdiksiz bilim berý jú­ıe­siniń tıimdiligin negizge alǵan ǵa­lym ba­­la­baqshadan bastap, bastaýysh, jo­ǵa­ry synyp, joǵary oqý orny jáne mem­lekettik qyzmetshilerge deıingi ke­zeńde nátıjege baǵdarlanǵan bilim be­rýdiń sa­­pa­syna toqtalyp ótti. Iаǵnı ja­ra­ty­lys­t­aný nemese gýmanıtarlyq sala­nyń qaı-qaısysyn alsaq ta nátıjege baǵ­dar­lan­ǵan bilim balanyń bolashaǵyna, qo­ǵamda ósýine paıdaly bolýy kerek. Al oqý­lyq jazatyndar men syn aıtýshylar oqý­lyqtardyń baǵdarlamaǵa negizdelip jazylatynyn túsine bermeıdi. Ǵalymnyń aıtýynsha, baǵdarlamanyń negizi durys bolmaǵannan keıin oqýlyqtarymyzdyń da kemshiligi kóp. Bul jerde eskeretin jaıt, baǵdarlamada berilgen jáne beki­tilgen materıaldardyń mazmuny, qury­lymy oqýlyq ázirleýde saqtalmasa, oqý­lyq saraptamadan ótpeıdi.

«Oqýlyq sapaly bolý úshin oǵan ne­giz­deme bolatyn memlekettik normatıv­tik qujat – tujyrymdama, standart, tıp­tik baǵdarlama durys bolýy kerek. Bul qujattarda bekitilgen bilim berýdiń maq­saty, mindetteri, basty ustanymdary, ba­za­lyq mazmuny men qurylymy, baǵalaý júıesi oqýlyq sapasyn anyqtaıdy. My­saly, qazaq mektepteri men orys mek­tep­terine arnalǵan «Qazaq tili» pán­derin oqytýdyń maqsaty eki bólek. Qa­zaqtildi mektepterge arnalǵan qazaq tili páni ult­tyq tildiń lıngvıstıkalyq negi­zin teo­rııalyq turǵydan (fonetıka, lek­sıka, gram­matıka, t.b.) oqytýdy kóz­dese, orys mek­tepterine arnalǵan qazaq tili mem­le­kettik tildi kommýnıkatıvtik turǵydan úıretýdi maqsat etedi. Bul – qazaqsha sóı­leı bilý, saýatty jaza bilý, oı-pikirdi ár tarapqa túsinikti etip aıta bilý, qa­jet lek­sıka-grammatıkalyq mınımýmdy ­jú­­­ıeli meńgerý sııaqty maqsattar. Mun­daı baǵ­darlamada kórsetilgen maqsat pen sóı­leýge negizdelgen kommýnıkatıvtik bi­lim mazmuny, ádistemelik júıe quramy, nátı­jege jetýdiń joldary utymdy, jan-jaqty bolýy shart. Osyndaı baǵyt-baǵ­dar­lar oqýlyq pen onyń quramynda­ǵy oqý-ádistemelik keshen arqyly júzege asa­dy. Demek oqýlyq jazý bilim, bilik, daǵ­dy, tájirıbe, ádisteme, oqytý talapta­ryn jetik bilýdi qajet etedi. Sonda ǵana bi­lim berý mazmuny, mindeti, sapasy, pán­dik ereksheligi nátıjeli bolady», dedi F.Orazbaeva.

Degenmen sapaly bilim berý maq­sa­tynda ozyq úlgilerdi, jańa tehnologııa­lardy sabaqtarynda paıdalanyp júrgen muǵalimderdiń jumysyn joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Biraq júıesiz bilim jınap, sabaq taqyrybyn ınternetten kóshirip alyp, óz jazǵanyn ózi ıgermegen oqýshylar men stýdentter túptiń túbinde bilimi álsiz urpaq bolyp shyǵatyny alańdatady. Osy oraıda ǵalym «Rýhanı jańǵyrý» baǵ­darlamasynyń eki úlken qanaty bar ekenin atap ótti.

«Birinshisi, burynnan kele jatqan tektik, dástúrlik, ulttyq, tarıhı sana­myz. Búkil álem aldynda qazaq degen ult­­ty saqtaý úshin rýhanı tegimizdi saq­taý paryz ekeni aıan. Ekinshi qanaty – adam­zat qundylyqtaryna qyzmet etetin álem­dik órkenıettiń ozyq úlgileri. Álem­degi bi­lim berýden halyqaralyq stan­darty­nyń ustanymdaryn eskere otyryp, so­nyń ishinde keregin alyp, rýhanı qun­dy­lyǵymyzǵa baǵyndyrý arqyly ǵana biz jańa tujyrymdama jasaımyz. Osy eke­ýiniń toǵysynan baryp táýelsiz el­diń bi­lim berý tujyrymdamasy, standarty, baǵ­­darlamasy shyǵady. Sonda oqýlyq jú­ıesi Alash arystary ańsaǵan, ulttyq sana men sapany alǵa aparatyn, ozyq órkenıet úlgi­lerin meńgergen, bilimdi de bilikti ókil tárbıeleýge yqpal etedi», deıdi ol.

Ulttyq kodqa negizdelgen oqýlyq jazylýy kerek

Bilim sapasyna qatysty máselelerdi kóterip júrgen Ál-Farabı atyndaǵy Qa­zaq ulttyq ýnıversıtetiniń professory, fı­lo­­logııa ǵylymdarynyń doktory Anar Sal­­qynbaı eń aldymen mektepte aýdar­ma baǵdarlamalarǵa negizdelgen oqý­lyq­tardan arylý qajet ekenin alǵa tartty.

«Búginde respýblıkada ádistemelik ǵy­lym jaqsy damyǵan, osy salada eńbek etip júrgen óz ǵalymdarymyzdyń eńbegine zer salý qajet. Otandyq ǵylymnyń kórigin qyzdyryp júrgen myqty ǵalymdardyń zertteýlerine negizdeı, jaratylystaný men gýmanıtarlyq ǵylymda tól oqýlyq­ty qaıta jazatyn kez keldi. Osy oraıda mı­nıstrliktiń «Álippe» oqýlyǵynyń qaı­­tarý bastamasyn quptaı otyryp, bas­taýysh synyptarynan bastap, ár sala boıynsha tól oqýlyqtardy shyǵarýdy da­­mytý kerek. Búgingi órkenıet kóshinen qalmas úshin, álemdegi jańalyqtar­dan ha­bardar bolyp otyrý da qajet. Osy maq­­­­satta Elbasynyń bastamasymen qol­­ǵa alynǵan «Jańa gýmanıtarlyq bi­lim. Qa­zaq tilindegi 100 jańa oqýlyq» jo­­­ba­sy aıasynda álemdik keńistikte mo­ıyn­­dal­ǵan oqý­lyqtar, fılosofııa, saıa­sat­­taný, so­ny­men birge lıngvıstıkaǵa qa­­tys­ty biraz dúnıe aýdaryldy. Álemde mo­ıyn­dal­ǵan ǵylymı jańa teorııanyń qa­zaq ǵy­­ly­mynyń órkendeýine qosar úlesi bar eke­ni anyq. Álemniń aldyńǵy qatarly jo­­ǵa­ry oqý oryndarynda – Oksford, Kem­­­brıdj, t.b. ýnıversıtetterinde bilim alyp jat­qan stýdentter úshin sheteldik bi­l­im qol­jetimdi, al elimizdegi oqýshylar da she­­­teldik ǵylym keńistigindegi jańa­lyq­­­tar­­men óz ana tilinde tanysyp jatsa, quba-qup. Bul úderistiń ary qaraı da da­my­­ǵa­­nyn qalar edik», dedi Anar Bekmyr­zaqyzy.

Ǵylymdaǵy kez kelgen iri jańalyqty óz tiline aýdaryp basý úrdisi barlyq elde bar. Mysaly, Taılandta, Úndistanda, Qy­taıda, Japonııada, tipten Reseıdiń ózin­de shetelde jańadan shyqqan oqýlyqty ne­mese monografııany ýaqyt ozdyrmaı óz tiline aýdaryp alady. Alaıda A.Sal­qyn­baı «áıteýir sheteldik bolsa, jaqsy bo­lady» degen qalyptasyp qalǵan qasań oıdan aýlaq bolatyn ýaqyt jetkenin aıtty.

«Aǵylshyn, fransýz ne orys tilinen aýdarylǵan oqýlyqtarǵa da synı tur­ǵy­dan qaraı bilýimiz kerek. О́ıtkeni eýro­sentrıstik kózqarasqa sýarylǵan ǵyly­mı zertteýler men sonyń negizinde jazyl­ǵan oqýlyqtar men oqý quraldary joq dep aıta almaımyz. Jaqsy men jamandy aıyryp oqı alatyn, qajetin ǵana sińire­tin joǵary oqý ornynyń stýdentine qara­­ǵanda, mektep oqýshysynyń daıyn aq­­par­­dyń bárin birdeı irikteı almaıtyny, synı oılaý­men, synı kózqaraspen qaraýdyń jetilmegeni­ de túsinikti. Elbasy «Bolashaqqa baǵdar: ­rýhanı jańǵy­rý» baǵ­darlamalyq maqalasynda «Qater ­jań­­­ǵyrýdy árkimniń ulttyq damý úlgisin bárine ortaq, ámbebap úlgige almastyrý retinde qarastyrýda bolyp otyr. Alaıda ómirdiń ózi bul paıymnyń túbirimen qate ekenin kórsetip berdi. Is júzinde árbir óńir men árbir memleket óziniń der­bes damý úlgisin qalyptastyrýda. Ult­tyq salt-dástúrimiz, tilimiz ben mýzyka­myz, ádebıetimiz, joralǵylarymyz, bir sóz­ben aıtqanda ulttyq rýhymyz boıy­myzda máńgi qalýǵa tıis» dep atap kórset­kenin esten shyǵarýǵa bolmaıdy. Bilim be­rý júıesin sheteldik baǵdarǵa salýda, mek­tep oqýlyqtaryn sheteldik júıege ne­giz­deýde oılaný qajet. Keshegi bilim berý júıe­sindegi ketken kemshilikter 15-20 jylda óz saldaryn kórseteri daý­syz. Sondyqtan oqýlyq jazý isinde baısal­dy­lyq, ǵylymı negiz kerek», deıdi ǵalym.
Oqýlyqtarǵa qatysty pikirin bildir­­gen Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ oqytýshy­sy, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Ory­naı Jubaeva Ahmet Baıtursynuly basta­ǵan alash zııalylarynyń oqýlyq aýdarý tájirıbesiniń ozyq úlgilerin ne­gizge aldy.

«Arhıv derekterine zer salsaq, HH ǵasyrdyń basynda Á.Bókeıhan «Geo­gra­fııa», «Astronomııa», E.Omarov «Al­geb­­ra», «Geometrııa», «Fızıka», M.Ju­ma­baev «Pedagogıka», J.Aımaýytov «Dı­­­da­k­tıka», F.Ǵalymjanov «Fızıka»‚ B.Sár­­senov «Geometrııa», I.Turǵan­baev «Arıf­­metıka», Q.Kemeńgeruly «Hı­mııa», «Jara­tylystaný» sııaqty pán­der bo­ıynsha oqýlyqtardy qazaq tili­ne aýdar­ǵan. Ol kezde bilim júıesi túbe­geı­li ózgerdi, maman jetispedi. Sol se­bep­ti orys tilindegi oqýlyqtardy qazaq ti­li­ne aýdarýǵa májbúr boldy. Sol oqý­lyq­­tarda qazirgi kezde orys tilindegi nus­­qasy qoldanylyp júrgen kóp sózdiń ba­la­masy berilgen. Mysaly, Eldes Oma­rovtyń «Fızıka», «Geometrııa» degen oqýlyqtarynda teorema – túıin, bıssektrısa – jarma, radıýs – óre, horda – kerme, parallelogramm – qıyqsha, proporsıonal – qurylymdas, fıgýra – pishin, trapesııa – qostaban túrinde berilse, Qanysh Sátbaev «Algebra» degen oqýlyǵynda ǵa­lym­nyń ustanymdaryn basshylyqqa alyp, formýla – órnek, teorema – túıin, chıslıtel – jarnaq, dıametr – óre, ra­sıonalnaıa velıchına – ólshemdi shama, ırrasıonalnaıa ve­lıchına – ólshemsiz shama, bıkvadratnoe ýravnenıe – qos sharshyly teńdeý, progressııa – dáýirleý, fýnksııa – berne dep bergen. Iаǵnı 1920-30 jylda­ry qazaq tilinde sátti balamalar jasal­dy, ǵylymı stıl, termınder oqýlyq­tar ar­­qyly qalyptasty. Al qazirgi kezde oqý­­lyq avtorlary keıde termınderdiń biriz­di­ligine, sabaqtastyqqa mán bermeıdi. 5-7-sy­nyptyń oqýshylaryna arnalǵan oqý­lyqtarda qazaqsha ataýlar berilse, joǵary synyptarda shet tildegi nusqasy beriledi. Bul – balalardyń teorııany tú­sinip ketýine, termınder birizdiliginiń saq­talýyna kedergi. Sonymen qatar qa­zaq tilindegi ǵylymı stıldiń damýy­na, termınderdiń turaqtanýyna, qalyp­ta­nýyna (kodıfıkasııalanýyna) tosqaýyl bolyp otyr. HH ǵasyrdyń basyndaǵy alash zııalylarynyń oqýlyqtary, ter­mın­­deriniń kóbi búginde ǵylymı aınalymda joq. Qazirgi oqýlyq avtorlary, zertteýshi, ǵalymdar shet tildik ataýlar­ǵa balama tabýda sol kezde jaryq kór­gen oqýlyqtar men termınder sózdigin paı­dalansa, kóp termınniń balamasy ta­bylar edi», deıdi O.Jubaeva.

Osy oraıda A.Baıtursynuly atyn­­daǵy Til bilimi ınstıtýtynda qyzmet etip júr­geninde oqýlyqtardy saraptaý isi­ne qa­tysqan O.Jubaeva qazirgi kezde «Mate­matıkadan» bastap «Mýzyka», «Eńbek» pániniń oqýlyqtaryna deıin bári aýdarma ekenin atap ótti.

«Aýdarmalardyń tili jatyq emes, kóp jaǵdaıda asyǵystyq baıqaldy. Qa­zaqy uǵym, túsinik, qazaqy mentalı­tet, dúnıetanym eskerile bermeıdi, túp­nus­qadan aýytqymaýǵa tyrysady. Sóılem qurylymdarynan-aq oqýlyqtyń aýdarma ekeni sezilip turady. Tapsyrmalardyń sharttary, anyqtamasy men erejele­ri bala túgil eresek adamnyń túsinigine qıyn. Termınder ala-qula. Sol salanyń mamany bolmaǵannan keıin ataýlarynda da birizdilik saqtala bermegen. Oqýlyǵy durys bolmasa, bala qalaı sapaly bilim alady?» dep qynjylysyn bildirdi ol.

O.Jubaevanyń aıtýynsha, Álıhan Bókeıhan HH ǵasyrdyń basynda jaryq kórgen oqýlyqtardyń tiline, ulttyq ter­mınologııa, aýdarma máselesine erekshe kóńil bólip, shyqqan kitaptardyń ti­lin, materıaldyń berilýin, qazaq diline qanshalyq sáıkes keletinin, termınder­diń berilýin taldap otyrǵan. «Orystyń kita­byn qazaqshalaǵanda bilimin, dálel-ádisin bókterip, qanjyǵaǵa baılap, «Qarańǵy qazaqqa aparyp berem» dep, kitapshanyń basyna tymaqty kıgizip, kisenin beline býyndyryp, qazaqtyń qylysh qulan ja­lyna mingizip áketken oń bolady. Qazaq­shalaǵan kitaptardy synǵa alǵanda men osy jolmen synaımyn», deıdi Á.Bó­keı­hannyń ózi. Bul oraıda synshy aýdar­mashylarǵa Ahmet Baıtursynulyn úlgi etip «Orystyń kitabyn qazaqqa dep óz­gertkende Krylovtyń basyna tymaq kı­gizgen Ahmetti umytpaý kerek», deıdi.

Qazirgi oqýlyqtarda qazaq tiliniń ózin­­­dik ereksheligi eskerilmeı, sóı­lem qu­­rylymdary orys tiliniń úlgisi­men be­­rilip, kóp­tik qosymshasy jalǵan­baı­tyn jerler­ge orys tiliniń úlgisimen jal­­­ǵanǵan tus­tar jıi kezdesedi. Árıne, oqý­­lyqta qate ja­zylyp tursa, oqýshy ony durys dep qa­byldaıdy, solaı daǵ­dy­­lanady. О́zge til­degi dúnıeni sol qal­pynda qazaq tiline telı berýge bol­maı­dy. Ár ulttyń ózindik ereksheligi, dú­nıe­ta­nymy, mentalıteti bolady. Oqýlyq­tardy aýdarǵan kezde soǵan mán berý kerek.

«Qazir grammatıkaǵa mán beril­me­genniń ke­sirinen kóbisi, bireýsi, ekeýsi, aıtý kerek­piz, bilý kereksińder, barlyq oqýshylar, barlyqtaryńyz dep qate sóıleýshiler kóbeıdi. Buǵan beıjaı qaraýǵa bolmaıdy. Til – ulttyq kod, rýhanı kod. Ulttyq ko­dy­myzdy saqtaý úshin aldymen oıymyzdy, sózimizdi túze­ýimiz kerek. Ol úshin grammatıkany erejeler jıyntyǵy retinde emes, tilimizdiń ózegi retinde túsindirýimiz kerek ári ol qol­danystaǵy tilimizben sáıkes kelýi kerek. Tarıh, geografııa, qazaq tili – bar­lyq sabaq bir leksıkalyq taqyrypqa baılaý­ly bolýy durys emes. «Qazaq tili» men «Qazaq ádebıeti» pánderin biriktirý de túbegeıli qate. Árıne, pánaralyq baılanys bolýy qajet. Biraq ár pánniń ózindik maqsat-mindeti bar. Materıal soǵan sáıkes berilýi kerek. Shet tildegi ádis-tásildi qol­danǵan kezde qazaq oqýshylary úshin, qazaq mentalıteti, dúnıetanymy úshin qaısysy durys bolatynyn eskerý qajet», deıdi O.Jubaeva.

Ǵalymdardyń sózinen ańdaǵanymyz, oqý­lyq ázirleýdegi olqylyqtar kóbine ulttyq dúnıetanymymyzdy eskermeýden týyn­­daıdy. Bul ana tilimizde bilim berý­­di aqsatyp qana qoımaı, tilimizdiń de buzy­lýyna yqpal etedi. Sondyqtan atalǵan máselege atústi qaraýǵa bolmaıdy.

ALMATY