Týǵan tilinen nár alyp, ana tilimen sýsyndap ósken urpaqtyń boıynda elge, jerge degen súıispenshiliktiń, ulttyq rýhtyń bala kúninen qalyptasatyny dáleldeýdi qajet etpeıdi. Buǵan búginde kóptegen damyǵan eldiń tájirıbesi aıǵaq bola alady. Osy oraıda óz pikirimen bólisken sala mamandary ana tilin meńgerýdiń artyqshylary men ádistemesi negizinde sóz qozǵady.
«Búgingi tańda egemen elimiz álemdik órkenıetti elderdiń qataryna qosylyp, ózge eldermen saıası, ekonomıkalyq, mádenı jáne dostyq qarym-qatynastaryn nyǵaıtyp, álemdik qaýymdastyqta yqpaly artyp otyr. Osy oraıda qazirgi ómir talabyna saı básekege qabiletti, kóptildi tulǵa qalyptastyryp, kóp tildi jetik meńgergen maman daıarlaý jáne shetel tilin oqytýdy jańa satyǵa kóterý máselesi elimizdiń bilim júıesindegi irgeli mindettiń birine aınaldy. Shetel tilin úırenýdi erte jastan, atap aıtqanda on jasqa deıin bastaǵan balalardyń sol til ókilderiniń deńgeıinde meńgerý múmkindigi bar ekeni týraly álemdik deńgeıdegi til mamandary tarapynan dáleldengen», deıdi «Qaınar» akademııasy «Tilder jáne jýrnalıstıka» kafedrasynyń professory, PhD Altynshash Arystanbekqyzy.
Osy máselege qatysty aıtylǵan mamandar pikirimen kelise otyryp, professor shetel tili mamany retinde balaǵa 1-synyptan bastap orys tilin, onymen qosa aǵylshyn tilin úıretý máselesin qoldaýǵa qarsy ekenin alǵa tartty. A.Arystanbekqyzy onyń sebepterin ádistemelik turǵyda bylaısha túsindiredi. Alǵash mektep tabaldyryǵyn attaǵan bala ana tilin túsinip, ana tilinde sóıleı alady, biraq ol sóıleý áreketteriniń ishindegi oqylym jáne jazylym áreketterin 1-synypta mektepte meńgeredi. Iаǵnı sóıleý áreketteriniń ishindegi eń mańyzdysy ári eń qıyny oqylym jáne jazylym áreketterin meńgertý barysynda olarǵa orys tilin, onymen qosa aǵylshyn tilin úıretý olardy «kóptildi» tulǵa emes, «máńgúrttikke» aparady. Sondyqtan 1-synypta ana tilin endi úırenip júrgen balalarǵa orys tilin jaǵalastyrýdyń ózi mıǵa qonymsyz. Iаǵnı áli ana tilin meńgermegen, ana tilinde oıyn erkin, ashyq jetkizýdi úırenbegen balaǵa orys tili men aǵylshyn tilin bir mezgilde úıretýge tyrysamyz. Sonyń saldarynan, bala ana tilimen qatar, orys jáne aǵylshyn tilderin jetik úırene almaıdy. Ana tilin tolyqqandy meńgermegen bala shet tili turmaq, basqa oqý pánderin de durys túsinbeıdi, qandaı da bilimdi meńgerip, pikirin aıtýdyń ornyna jattap aıtatyn bolady.
Professordyń bul pikirin negizge alsaq, kóptildi tulǵa qalyptastyrý úderisinde tulǵanyń ana tilin meńgerýi onyń tildik quzyrettiligin arttyryp qana qoımaı, onyń iskerlik qarym-qatynas tilin damytyp, qoǵamnyń lıngvıstıkalyq, ıntellektýaldyq áleýetin arttyrýǵa óz úlesin qosatynyn umytpaýymyz kerek. Bala qazaq tilinde erkin sóılep, óz oıyn ashyq, erkin jetkize alatyn dárejege jetkennen keıin ǵana oǵan shetel tilin úıretý kerek. Orys tilin úıretýge 2 nemese 3-synyptan, al aǵylshyn tilin úıretýdi 5-synyptan bastaǵan jón. Biraq ol kezde aǵylshyn tilin aptasyna 1 saǵat nemese 2 saǵat emes, keminde 5 saǵat, ıaǵnı qarqyndy jáne ozyq ádistememen oqytý mańyzdy. Kúnde sabaq bolǵanda ǵana bala shetel tilinde oılap, shetel tilinde sóıleı bastaıdy.
Qazirgi ýaqytta birneshe tildi meńgergen jastarymyz kún sanap artýda. Bul – qýanarlyq jaıt. Biraq birneshe shetel tilin meńgerip, ókinishke qaraı, ana tilimizde sóıleı almaıtyn nemese sóılemeıtin jastar qatary kóbeıip barady. Olar qazaq tilin shetel tili retinde úırenip júr nemese úırenýdi oılamaıdy. Olardyń týǵan tilderine nemquraıly qaraýyna qazaq tiline degen qajettiliktiń joqtyǵy, orys tili men shetel tilderine degen qajettiliktiń birinshi kezekte bolýy jáne ata-analarynyń ultjandylyqtarynyń kemdigi sebep bolyp otyr.
Tuńǵysh Prezıdent–Elbasy Nursultan Nazarbaev barsha qazaqstandyqtardy biriktirýdiń basty faktory – qazaq tiliniń odan ári damýy úshin barlyq kúsh-jigerimizdi salýymyz kerek ekenin atap ótken bolatyn. Osy oraıda maman «Úsh tuǵyrly til» baǵdarlamasy shetel tilin úıretýge ana tilimizdi tolyqqandy meńgertýden bastaǵanda ǵana júzege asady degen pikirde.
«Sondyqtan balalar aldymen ana tilimizde sýsyndap, ana tilinde sóılep, ultymyzdyń tarıhy men mádenıetin jaqsy meńgerýi qajet. Ol úshin bala tiliniń qazaqsha shyǵýyna kóńil bólip, qazaqsha tanym-túsinigin qalyptastyratyn orta kerek. Atap aıtqanda, balabaqshada tek qazaqsha úıretip, teledıdarda qazaqsha telearnalar men qazaqsha baǵdarlamalar kóptep ashqan jón. Ana tilimizdi jetik meńgerý, ana tilimizdi qasterleý – árbir qazaq balasynyń paryzy. «Qazaq tili qazaqtarǵa kerek bolmasa, kimge qajet?» degen suraq bárimizdi mazalaıdy. Osy oraıda ana tilimizdi jáne shetel tilderin oqytýdyń ádistemesin jetildirý jáne jańasha oqytýdyń tıimdi joldaryn taýyp, dáristerde júıeli túrde qoldaný – búgingi kúndegi ózekti másele», dedi A.Arystanbekqyzy.
Sonymen qatar Qazaq memlekettik ulttyq qyzdar ýnıversıteti Praktıkalyq shetel tili kafedrasynyń meńgerýshisi, pedagogıka ǵylymdarynyń magıstri Bakıza Pazılova da atalǵan máselege qatysty óz pikirin bildirdi.
«Balany shet tilinde qarym-qatynas jasap, sóıleýge erte jastan bastap úıretý qazirgi kezdegi ózekti máselelerdiń birine aınaldy. Elimizdiń tizginin ustar jastarymyz álemniń kez kelgen jerinde qyzmetke jaraıtyndaı básekege qabiletti maman bolýy úshin shet tilin meńgerýiniń mańyzy árıne zor. «О́zge tildiń bárin bil, óz tilińdi qurmette» degendeı, elimizdiń bolashaǵy jas urpaǵymyzdyń basqa tilderdi meńgerip, álemniń úzdik degen mektepteri men ýnıversıtetterine túsýi – quptarlyq jaǵdaı. Búginde shetel asyp, joǵary oqý bilim oryndarynyń úzdik professorlarynan, óz isiniń bilgir mamandarynan dáris alyp jatqan jastarymyz qazaq eliniń atyn álemge tanytyp jatyr», deıdi ol.
Mamannyń aıtýynsha, shetel tilderin meńgerýdiń jaqsy jaqtary kóp, alaıda til úırenýdiń negizi ana tilin meńgerýde jatqany anyq. Týǵan tildiń qadirin túsindirý, eline, jerine jas urpaqtyń mahabbatyn ashý – ár muǵalimniń mindeti. Mektepterdiń aqyly nemese tegin ekenine qaramastan, kez kelgen oqý oryndarynda qazaq tiliniń úıretilýi óte mańyzdy bolýy tıis. Oqýshylardyń kópshiligi aǵylshyn tilin oqýǵa úlken qyzyǵýshylyqpen kirisedi. Osy oraıda muǵalim birinshi sabaqtan bastap ana tili men shet tilin salystyra otyryp oqytqany jón.
«Shet tilin bilý qazirgi zamannyń eshkim shek qoıa almaıtyn talabyna aınalyp otyr. Osy oraıda aǵylshyn tilin oqytýda ártúrli ozyq tehnologııalaryn qoldanýdyń mańyzy asa zor. Aǵylshyn tilin oqytýdyń negizgi maqsaty – kommýnıkatıvtik qatynasty damytý, al jeke tulǵany qalyptastyrý gýmanıtarlyq baǵytqa negizdelgen. Shet tilin úıretý – qıyn da, qyzyqty jumys. Qazirgi kezde ustazdarǵa qoıylyp otyrǵan talap – jańa tehnologııalyq ádisterdi qoldana otyryp, sapaly jáne tereń bilim berý, oqýshylardyń oılaý, este saqtaý, kórý qabiletterin jetildirý. Shet tilin oqytý prosesinde tildi durys úıretý, aýyzsha sóıleý, saýatty jazý, mánerlep oqý óte mańyzdy. Meniń oıymsha, mektep jasyna deıingi balalarǵa shet tilin oqytýda lıngofondy kabınetterdiń, elektrondy oqýlyqtardyń, ata-analarǵa arnalǵan arnaıy nusqaýlyqtardyń yqpaly zor. Mundaı ınnovasııalyq tehnologııalardy paıdalana otyryp, oqytý barysynda aıtylym, tyńdalym, jazylym, oqylym daǵdylary birtindep damıdy. Sonymen qatar elektrondy oqýlyqtardy paıdalaný arqyly oqýshynyń shyǵarmashylyq qabiletin arttyrýǵa, tanymdyq kózqarasyn qalyptastyrýǵa, ózindik jumystardy tez oryndaýǵa mashyqtanýyna negiz qalanady. Al qashyqtan oqytýda mýltımedııalyq ınnovasııalyq tehnologııalardy, Alma palýbasy (Pear Deck), Padlet vırtýaldy taqtasy, Google prezentasııasy, Google saıttary, Jamboard onlaın taqtasy jáne stýdentterdiń bilimin tekserý úshin Socrative, Quizizz, Google formasy tıimdi qoldanyldy», dep atap ótti Bakıza Ablazqyzy.
Onyń aıtýynsha, qazirgi tańda ǵalamtordyń qarqyndy damýymen balalardyń deni mýltfılmderdi, ózge de tanymdyq dúnıelerdi gadjetter arqyly kóredi, tyńdaıdy. Ǵalamtordaǵy túrli-tústi álem kishkentaılardy jyltyraǵymen baýrap alady, kórgen saıyn qyzyǵýshylyqtary artady, is-qımyldary arqyly túsinýge beıimdele bastaıdy. Sóıleý tili de soǵan oraı qalyptasady. Al bul jaǵdaı balanyń oıyn óz tilinde jetkizýine kedergi bolary anyq. Sonymen qatar otbasy músheleriniń qaı tilde qarym-qatynas jasaýy da balalar úshin óte mańyzdy. Sondyqtan da bala ana tilin 12 jasqa deıin boıyna tolyq sińirip, sol tilde oılaý qabileti qalyptasýy qajet. Árıne, «Úsh tuǵyrly til saıasaty» baǵdarlamasy aıasynda úsh tildi meńgerý tájirıbesin jınaqtap, álemdik deńgeıde kóterilý elimiz úshin mańyzdy. Bul oqýshylardyń halyqaralyq jobalarǵa qatysýyn keńeıtý, sheteldik áriptestermen ǵylymı baılanystaryn nyǵaıtýǵa, shetel tilderindegi aqparat kózderine qol jetkizýine múmkindik beredi. Eldiń erteńi óresi bıik, dúnıetanymy keń, kemel oıly azamattaryn ósirý úshin búgingi urpaqqa ulttyq rýhanı qazynany álemdik ozyq oı-pikirimen ushtastyrǵan sapaly bilim men tárbıe berilýi qajet. Degenmen de álemde qansha ult, násil bolsa, solardy bir-birinen daralap turatyn basty boıtumary týǵan tili ekenin umytpaıyq. Qazaqstannyń bolashaǵy – qazaq tilinde, biraq qazaq tilimen qosa aǵylshyn, orys tilderin bilýge balalardy yntalandyrý qajet. Osy oraıda kóp tildi meńgertýde negizgi ekpin memlekettik tilge túsetinin ár kez esten shyǵarmaǵanymyz abzal.
Osy oraıda gazetimizdiń turaqty avtory, til janashyry, UǴA akademıgi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, Qazaqstan Ulttyq jaratylystaný ǵylymdary akademııasynyń vıse-prezıdenti Kárimbek Qurmanálıev álemniń ozyq elderiniń qataryna qosylý maqsatynda, básekege qabilettilikti arttyrýda «Úsh tuǵyrly til» baǵdarlamasynyń qabyldanýynyń mańyzy erekshe deı kelip, Elbasy N.Nazarbaevtyń «Qazaq tili úsh tildiń bireýi bolyp qalmaıdy. Úsh tildiń birinshisi, negizgisi, bastysy, mańyzdysy bola beredi. Qazaq tili – Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik tili. Oǵan qamqorlyq ta sondaı dárejede bolady» dep aıtqanyn nazarǵa aldy. Qazaqtyń birtýar azamaty Halel Dosmuhamedovtiń sózimen aıtsaq, «Ana tilin jaqsy bilip turyp, bótenshe jaqsy sóıleseń, bul – súıinish. Ana tilin bilmeı turyp, oryssha jaqsy sóıleseń, bul – kúıinish».
ALMATY
