Sarynnyń sanadaǵy jaryǵy

Ári qaraı mán bersek, bul ıdeıa ulttyq dástúrdi dáripteýmen ǵana shektelip qalmaıdy, mysaly, úrlemeli jáne urmaly aspaptarda oınaý adam densaýlyǵyn jaqsartady degen paıymǵa júginedi. О́ıtkeni úrlemeli aspapta oınaý adamnyń ókpe qyzmeti men tynys alý joldaryn rettep, ókpe, keńirdek aýrýlarynyń aldyn alsa, taǵy bir qasıeti – mýzykalyq aspaptar únimen júıke júıesi syrtqy áserlerden qorǵalyp, balanyń oılaý qabileti men shyǵarmashylyq izdenisi artady. Balǵyn sanany mýzykalyq aspaptar sarynymen tárbıeleýdi qolǵa alǵan Japonııa men Koreıanyń mýzykalyq eki aspapty oqý baǵdarlamasyna mindettep engizýinde osyndaı tereń syr jatyr.

 Muny tilge tıek etýdegi maqsatymyz, Qazaq­standaǵy urmaly jáne úrmeli aspap­tar­dyń bilim berý salasyndaǵy jaǵdaıy qalaı degen másele. Qazaqtyń mýzykalyq aspaptary negizinen ishekti, yspaly, urmaly, úrmeli jáne tilsheli bolyp bólinedi desek, sonyń ishinde bir ǵana urmaly aspaptarǵa jatatyn dabyl, daýylpaz, shyńdaýyl, qol dabyl, qos dúńkildek, saqpan, asataıaq sııaqty qanshama qundy dúnıe bar. Soǵan qaramastan kóne mýzykalyq aspaptardy Qazaqstan mektepteriniń baǵdarlamasyna engizbek túgili arnaıy mýzykalyq oqý oryn­da­ry­nyń ózi muny júıeli túrde durys oqytýdy jolǵa qoıa almaı keledi. О́ıtkeni urmaly aspaptarda oınaýdy úıretetin kásibı mamandar joqtyń qasy. Munyń sebebin aspapta oryndaýshylardyń ózderinen suraǵanymyzda belgili mýzykanttardyń tájirıbesinen óz betterimen oqyp úırengendikterin jetkizdi.

Sol sııaqty umyt qalyp bara jatqan úrmeli aspaptarymyz da az emes. Sonyń biri – úskirik. Ǵylymı derek boıynsha aspap alǵash ret 1947 jyly Mańǵystaý óńirinen ashyl­ǵan kóne qonys ornynan tabylǵan. Uzyn­dyǵy nebári 8-10 sm, aýmaǵy 12-15 sm bolyp keletin mura sapaly sazdan, qyshtan jasalǵan. Dybys ereksheligine qaraı keı jerde muny ýildeýik dep te ataıdy. Qazirgi kezde aspaptyń etnografııalyq qazba nusqasy mýzeıde saqtaýly, al sál-pál damytylǵan túrleri birli-jarym óner ujymdarynda kez­desip qalatyny bolmasa, keń tarap kete qoı­ma­ǵan. Al qazba jumystary nátıjesinde ta­bylǵan qussaıraýyq aspabynyń únin qu­la­ǵymyz shalmaq turmaq atynyń ózin kóp adam bile bermeıdi. Túrkistan aýmaǵyndaǵy ejelgi qonystan kezikken bul aspap saz, maıda qum sekildi zattardyń qosyndysynan qatty, tyǵyz etip jasalǵan. Jekelegen mýzykalyq aspaptarǵa toqtalyp otyrǵan sebe­bimiz, búginde Qurmanǵazy atyndaǵy Qazaq memlekettik akademııalyq halyq aspaptary orkestrinen bastap, folklorlyq-etnogra­fııalyq toptarda qazaqtyń baıyrǵy mýzy­kalyq aspaptarynyń ondaǵan túri ǵana oınalady eken. Al qorymyzda Bolat Shamǵalıuly Sarybaev jınaqtaǵan 400-den astam mýzykalyq aspap bar degendi eskersek, bul kóne aspaptardy qoldanýdaǵy qazir­gi úlesimiz teńizdiń tamshysyndaı ǵana degen sóz. Mýzykalyq aspaptardyń shyǵý tegin, qalyptasý úderisi men tarıhı-mádenı ereksheligin zertteıtin arnaıy mamandar tapshy. Osy turǵydan sóz etkende, etnograf-ǵalym О́zbekáli Jánibekovtiń: «…Átteń, bizde áýezdik arheologııamen aınalysatyn maman­dar bolǵanda, kóptegen jańalyqtardyń betin ashýǵa bolatyn edi», dep aıtqan sóziniń ózek­tiligi áli kúnge ózgere qoıǵan joq.

Qolymyzda osynshama mol baılyq bola tura elimizde osy aspaptarda oınaıtyn kási­bı mýzykanttardy daıarlaıtyn birde-bir oqý ornynyń bolmaýy qandaı ókinishti edi. Kóne tól mýzykalyq aspaptarymyzdy tek mýzeıden, kórmelerden ǵana tanyp-bilip jatqanymyz uıat emes pe?! Qolda bardyń qadirine jete almaý degen ne masqara. Aıtpaǵymyz, baıyrǵy aspaptar únin nege sahnada jańǵyrtpasqa! Máselen, Ertis óńi­rin­de jergilikti ónerpazdar VI ǵa­syrda paıda bolǵan adyr­na­nyń súıemeldeýimen 20-ǵa jýyq tyń týyndy ázirlepti. Sol sııaqty umyt bola bastaǵan basqa da kóne aspaptardyń ár­qaı­sysynyń súıemeldeýimen shyǵar­malar oryndalyp jatsa, qazaq mýzyka óneriniń qanaty bu­ryn­ǵysynan da bıikke samǵaı túspeı me?!