Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Qazaqstan joly–2050: bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» atty bıylǵy Joldaýynyń strategııalyq mańyzy aıryqsha. О́ıtkeni, osynaý strategııalyq qujat ispettes Joldaýda órkenıettiń shyńyna jetýdi maqsat etetin jáne onyń joldaryn naqty belgileıtin keshendi baǵdarlama usynylyp otyr. Qoǵamdyq ómirdiń túrli salasyn qamtyp, ǵylym, bilim jáne jastar máselesi erekshe orynǵa qoıylǵan. Ásirese, eldiń ekonomıkalyq keleshegine tómendegishe taldaý jasaıdy. Máselen, ishki jalpy ónimniń jyl saıynǵy ósimin 4 paıyzdan kem etpeýdiń jospary belgilenýde. Al ekonomıkanyń naqty sektoryna salynatyn ınvestısııanyń kólemin búkil ishki jalpy ónim kóleminiń 30 paıyzyna deıin ulǵaıtý búgingiden de mańyzdyraq bolmaq.
Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Qazaqstan joly–2050: bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» atty bıylǵy Joldaýynyń strategııalyq mańyzy aıryqsha. О́ıtkeni, osynaý strategııalyq qujat ispettes Joldaýda órkenıettiń shyńyna jetýdi maqsat etetin jáne onyń joldaryn naqty belgileıtin keshendi baǵdarlama usynylyp otyr. Qoǵamdyq ómirdiń túrli salasyn qamtyp, ǵylym, bilim jáne jastar máselesi erekshe orynǵa qoıylǵan. Ásirese, eldiń ekonomıkalyq keleshegine tómendegishe taldaý jasaıdy. Máselen, ishki jalpy ónimniń jyl saıynǵy ósimin 4 paıyzdan kem etpeýdiń jospary belgilenýde. Al ekonomıkanyń naqty sektoryna salynatyn ınvestısııanyń kólemin búkil ishki jalpy ónim kóleminiń 30 paıyzyna deıin ulǵaıtý búgingiden de mańyzdyraq bolmaq.
Táýelsiz elimizdiń álemdegi 30 eldiń qataryna kirý maqsaty qoıylyp otyrǵan sátte ekonomıkanyń ǵylymı qamtymdy modelin engizýdiń qajettiligi Qazaqstannyń eksporttyq áleýetine oń áser etýi tıis. Sebebi, eksportqa shyǵarylatyn sapaly ónimderdiń arasynda shıkizattyq emes ónimder úlesi 70 paıyzdyq deńgeıge jetýi kerek. Sonymen birge, ekonomıkanyń joǵary tehnologııalyq jańa salalaryn qurý ǵylymdy qarjylandyrýǵa basym baǵyt berilýimen qundylyǵy arta túspek. Elbasy osy oraıda ǵylymdy qarjylandyrýǵa bólinetin qarjyny ishki jalpy ónimniń 3 paıyzynan kem emes deńgeıge deıin arttyrýdy usyndy. Bul otandyq ǵylymnyń damýyna, jańa ıdeıalardy usynatyn ǵalymdardyń jańashyl isterine serpin beredi degen senimimizdi nyǵaıtyp otyr.
Biz áli de energııany únemdeýge bet bura almaı keletinimiz jasyryn emes. Elbasy búgingi naryqtyń dáýirinde únemshil bolýdy udaıy aıtyp keledi. Bıylǵy Joldaýda da ishki jalpy ónimniń energııa tutyný aýqymyn 2 ese azaıtýdyń mańyzdylyǵyna toqtaldy. Únemshildik bolmaǵan jerde ónim óndirýshilerdiń ózindik quny arta beretinin, ásirese, shaǵyn jáne orta bıznes ókilderi myqtap túsinetin kez jetti. Qazir bul sala ókilderi ishki jalpy ónimniń 20 paıyzyn ǵana óndirýmen shektelip qalyp otyr. Endi shaǵyn jáne orta bıznes 2050 jylǵa qaraı Qazaqstannyń ishki jalpy óniminiń keminde 50 paıyzyn óndirýi tıistigine nazar aýdarylyp otyr. Árıne, energııa tutyný aýqymyn keminde 2 esege azaıta alsaq, bul eńbek ónimdiligin 5 esege – qazirgi 24,5 myńnan 126 myń dollarǵa deıin arttyrýǵa yqpal eterine kúmán joq.
Elimizde áleýmettik salany jaqsartýdyń keshendi jospary kezeń-kezeńimen iske asyrylyp keledi. Naq osy salany odan ári damytýdyń 2050 jylǵa deıin basty baǵdarlarynda ishki jalpy ónim kólemi jan basyna shaqqanda 4,5 ese – 13 myń dollardan 60 myń dollarǵa deıin arttyrylmaq. Demek, budan halyqtyń basym bóligin áleýmettik turǵydan qoldaıtyn keshendi baǵdarlamalardyń iske asyrylatyny anyq baıqalady. Munyń astarynda memlekettiń qýattylyǵy elimizdiń ár aımaǵynda turyp jatqan halyqtyń áleýmettik turmysymen ólshenetini ańǵarylyp tur.
Osy baǵytta elimizde ıgilikti ister atqarylýda. Atap aıtqanda, qala men aýdandarda balabaqshalar salynyp jáne jańa mektepterdiń qurylysy aıaqtalyp, joldardyń kúrdeli jóndeýden ótýi aıryqsha qýantady. Bolashaǵymyz jastarǵa da kóńil bólinip, olardyń áleýmettik máselelerine erekshe nazar aýdarylýda. Máselen, Atyraý oblysynda jastardyń baspana máselesin sheshýdiń tıimdi joldary belgilenip, «Jas otaý» baǵdarlamasy júzege asyrylyp otyr. Stýdentterdiń jol aqysy jeńildikteri qarastyrylyp, bul másele de óz sheshimin tapty.
Eldiń ekonomıkasyn damytýǵa, Qazaqstannyń halyqaralyq ımıdjin qalyptastyrý barysynda búgingi jastardyń shetelderde akademııalyq utqyrlyq arqyly bilim alýyna jaǵdaı jasalýda. Sońǵy eki jylda júzdegen stýdentter men magıstranttar jáne oqytýshylar «Bolashaq» baǵdarlamasy jáne H.Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý ýnıversıtetiniń qoldaýy arqyly óz bilimderin Eýropanyń iri ýnıversıtetterinde jetildirdi. Bul úderis Bolon deklarasııasyna sáıkes turaqty júrgiziledi.
Bilim berý isindegi tárbıeniń orny qaı kezde de mańyzyn joımaıdy. О́ıtkeni, bilim berý isi patrıotızm, adamgershilik, rýhanı damý, zańǵa baǵynýshylyq sııaqty qundylyqtarmen astasa júrýi kerek ekendigi qoǵam tarapynan qoldaý taýyp otyrǵanyn aıtýymyz kerek. Aıtylǵandardyń bárine nemquraılyqpen qaramaı, tárbıe isinde usaq-túıek bolmaıtyndyǵyn barlyǵymyz jete túsinip, ata-ana, qoǵam múshesi retinde kózqarasymyzdy aıqyn tanytyp, jastarymyzdyń boıyna adamı qundylyqtardy sińire bilsek, nur ústine nur bolar edi.
Elbasy Nursultan Nazarbaev bıylǵy Joldaýynda da jastarǵa tárbıe berý jumysyn kúsheıtý talap etildi. Bilim berý mekemeleri maman daıarlaýmen qatar, onyń segiz qyrly, bir syrly, erik-jigeri myqty, elin, jerin qasterleıtin, alda turǵan asýlardy qınalmaı alýǵa qabiletti adam tárbıeleýge mindetti. Sondyqtan, bizdiń aldymyzda tárbıe jumysyn túbirinen qaıta qurý mindeti tur. Ýnıversıtetimizde jastar tárbıesi salasynda da tyndyrylǵan isterimiz az emes. Jastarǵa patrıottyq tárbıe berý jáne jemqorlyqpen kúres jóninde jasalǵan arnaıy baǵdarlamalarǵa sáıkes árbir fakýltet pen kafedra ujymy qyz-jigitterdiń oı-órisin keńeıtý, otansúıgishtik sezimin kúsheıtý, paraqorlyqtyń aldyn alý jolynda turaqty jumys istep keledi. Joldaýǵa sáıkes bul baǵdarlamalarǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizip, jumysymyzdyń mazmunyn jańa sharalarmen baıyta túspekpiz.
Jas urpaqqa sapaly bilim men tárbıe berý otbasynan, balabaqshadan jáne orta mektepten bastaý alady. Elbasynyń Joldaýda osy máselege jáne bir ret kóńil aýdarýy qoǵamdaǵy senimdilikti nyǵaıtyp otyr. Sebebi, qoǵamnyń asa mańyzdy qundylyqtarynyń biri – bilim. Jalpy, bıylǵy Joldaýdy elimizdi serpindi, ekpindi órkendetýdiń basty temirqazyǵyn aıqyndap bergen strategııalyq qujat retinde baǵalaýǵa bolady.
Beıbit MAMRAEV,
H.Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý memlekettik
ýnıversıtetiniń rektory, fılologııa
ǵylymdarynyń doktory, professor.
