Tarıh • 08 Qyrkúıek, 2021

Kúshilik hannyń kúmis teńgesi

831 ret

kórsetildi

3 mın

oqý úshin

Kóne nýmızmatıkalyq buıymdar ótken tarıhty zertteýge, ásirese kómeski oqıǵalardyń ýaqytyn naqtylaýǵa tabylmas derek. Mysaly, 1979 jyly Almaty qalasynyń Lenın dańǵyly boıynda ornalasqan Shekara ýchılıshesiniń mańaıynan tabylǵan tańbaly nýmızmatıkalyq dırhamdar shahardyń jasyn anyqtaýǵa birden-bir derek boldy.

Beken QAIRATULY

Osyndaı nýmızmatıkalyq máni bar zattyń biri – Kúshilik hannyń kúmis teńgesi. Bul jádigerdi ótken ǵasyrdyń 90-shy jyldary dúnıe búlinip, qundy buıymdar talan-tarajǵa túsip jatqan tusta tanymal nýmızmator hám shyǵys epıgrafıkasynyń bilgiri, Almaty qalasynyń týmasy Vladımır Nastıch azııalyq qalta saýdagerlerdiń birinen satyp alǵan eken.

Qazirgi tańda Reseı Ǵylym Akademııasy Shyǵystaný ınstıtýtynyń bólim meńgerýshisi Vladımır Nılovıch áýeli, kúmispen aptap, qolamen qaptaǵan bul jádiger 1213-1214 jyldary El-Ýzjand (Úzgen, О́zgen, Úzgent) qalasynda quıylǵanyn anyqtaǵan. Bul shahar qazir Qyrǵyz Respýblıkasy Osh oblysyndaǵy aýdan ortalyǵy retinde belgili. Qalanyń kóne orny Qaradarııa ózenniń oń jaǵalaýynda ornalasqan. Shahar HI ǵasyrda Kúshilik hannyń ordasy bolǵanyn tarıhtan bilemiz.

Tarıhty tarqatyp aıtar bolsaq, 1204 jyldyń jazynda Shyńǵys han áskeri Naıman elin shapty. Qadyrǵalı Jalaıyrdyń jazýyna qaraǵanda, urys kezinde Taıan han qaıtys bolyp, bútin ulysy jeńiliske ushyraıdy. Taıan hannyń uly Kúshilik aman qalǵan sarbazdaryn bastap Besbalyq arqyly sheginip, Shý ańǵarynda bılik quryp jatqan Lıao patshalyǵyna kelip bas saýǵalaıdy. Keshikpeı Kúshilik sultan bılikti ózine aýdaryp alady. Tarıhshylardyń aıtýyna qaraǵanda, bul oqıǵa 1212 jyly bolǵan eken. Arada kóp ýaqyt ótpeı 1218 jyly Kúshilik han Jebe noıan bastaǵan mońǵol qosynynan jeńilip qaza tapqany jaıly «Mońǵoldyń qupııa shejiresinde» aıtylady.

Shyǵystanýshy Vladımır Nastıch 1998 jyly joǵarydaǵy kúmis teńgeniń qos betine jazylǵan jazýlardy oqyp, onyń aýdarmasyn ǵylymı ortaǵa jarııalapty. Kúmis teńgeniń sol jaqtaǵy bóliginiń betine arab tilinde «Alladan basqa táńir joq, Muhammed onyń elshisi» dep jazylsa, osy jazýdyń jıegin aınaldyra qorshap «Allanyń atymen bul dırham (teńge) hıjranyń 610 jyly Ýzjanb qalasynda quıyldy» degen jazý jazylǵan eken. Al teńgeniń kelesi betine (sýrette oń jaqta) «Ash-jalańash buqarany baı, baǵlan boldyratyn Khānān-Khān myń jasasyn» dep jazylyp, osy jazýdy aınaldyra «Bul dıhram hıjranyń 610 jyly Ýzjanb qalasynda quıyldy» degen jazý jazylǵan (Nastıch V. N.Zagadochnyı ýzgendskıı «golodnyı» dırham 610 g. h. – chekan karahytaıskogo gýrhana? // 6-ıa Vseros. nýmızmat. konf.: TDS . – SPb . – 1998 . – S. 59-60).

Joǵaryda tıyn betine bádizdelgen «Khānān-Khān» ataýyn V.N.Nastıch: «Bul sóz «Handardyń hany» degen uǵymdy bildiredi. Iаǵnı Lıao eliniń bıligin basyp alǵan Kúshilikti sol zaman tarıhshylary «Qara Kıdannyń Gúr hany» nemese «Handardyń hany» degen laqap atpen belgilegen», deıdi.