HIH ǵasyrdy ádebıettanýshylar «tutastaı Balzaktyń tabysty ǵasyry» dep esepteıdi. Qalaı degenmen de, ádebıet óz mindetin tolyq atqaryp kele jatyr. Jahandy jaılaǵan mynaý koronavırýs ár memlekettiń damýyna, adamdardyń kóńil kúıine, densaýlyǵyna ózgeshe áserin tıgizdi, ekonomıkanyń hali de máz emes. Al osy indet qoǵamnyń qan tamyry sanalatyn ádebıetke qalaı áser etti degen zańdy suraq týyndaǵaly qashan. Biz osyǵan jaýap tabý úshin aǵylshyntildi álem qalamgerlerimen halyqaralyq dóńgelek ústel uıymdastyrdyq. Atalǵan dóńgelek ústelge Ǵassan Hamdan (aqyn, Iran), Nurǵalı Oraz (jazýshy, Qazaqstan), Nora Bossoń (jazýshy, Germanııa), Frank Baez (aqyn, Domınıkan), Nuro Namjy (aqyn, Qytaı), Fıona Bolger (aqyn, Irlandııa) jáne Aıgız Baımuhametov (jazýshy, Bashqurtstan) qatysyp otyr.
Bul vırýs ádebıettiń taqyryptaryna áser etedi
– Jahandy jaılaǵan koronavırýs ádebıettegi kóńil kúıge qalaı áser etti? Qaı jaǵynan áser etti dep oılaısyzdar?
Ǵassan HAMDAN:
– Koronavırýs daǵdarysy ádebıetke ǵana emes, qoǵamnyń barlyq salalaryna erekshe áser etti. Bul bıznes pen ekonomıkaǵa da ońaı tımedi, jumysqa ornalasý múmkindigi azaıyp, saıahat pen saýda múshkil halge jetti. О́ziń bilesiń, álemdegi qalam ustaǵandardyń bári tek qana shyǵarmashylyqpen ómir súrmeıdi. Olardyń kópshiligi jumysshylar nemese shaǵyn, orta kásipteri arqyly otbasyn asyraıdy. Kóptegen qalamgerler basqa jerlerge tek týrıstik maqsatta ǵana emes, sonymen qatar óz shyǵarmalaryna qajetti keıipkerlerin tabý úshin barady. Biraq pandemııaǵa baılanysty barlyq jerdegi saıahat toqtady. Eger ómirdiń barlyq aspektileri shekteýli bolsa, ádebı jáne kórkemdik jobalar da shekteýge ushyraıdy. Kóptegen adamdar shyǵarmashylyqpen aınalysatyndardy jalǵyzdyqqa boıy úırengen dep oılaıdy. Bulaı oılaý durys emes. Jazýshy men aqyn da et pen súıekten jaralǵan pende, sondyqtan keıde kóshýge jáne oryn aýystyrýǵa týra keledi. Osyndaı alasapyran kezde baspagerlerinen kóz jazyp qalǵan avtorlar da boldy. Qalaı bolǵanda da, men tek pandemııanyń teris áseri týraly aıtqym kelmeıdi, óıtkeni biz ár nárseniń absolıýtti emes ekenin bilemiz. Iá, bul pandemııanyń keıbir jaǵymdy áserleri de bar, mysaly, áńgime jazý, fılmder kórý, mýzyka men óner týyndylaryn jasaý úshin taptyrmas qolaılylyq. Jazýshyǵa aınalasynda bolyp jatqan oqıǵalar áser etedi, al bul oqıǵalar keıde qalamgerlerdiń shyǵarmalaryna detal bola alady.
Nurǵalı ORAZ:
– Barsha adamzatqa birdeı qaýip, ortaq ýaıym ákelgen indet – kim-kimniń de, qaı-qaısymyzdyń da et pen súıekten jaralǵan pende ekenimizdi eske salyp turǵan joq pa. Endeshe adam balasy asyp-tasqan, keýde qaqqan, artyq-aýys qadam basqan kezderi úshin keshirim surap, táýbege kelip, erteńgi kúni kezegi jetse, eshkimge kiná artpaı, «ana jaqqa» ar-abyroıyn saqtap attanatyn shaq týǵanyn bir sátke bolsa da sezinýi kerek.
Ádebıette de, ónerde de mundaı oı ejelden beri aıtylyp kele jatyr. Osy rette lıtvalyq sýretshi Mıkaloıýs Chıýrlenıstiń «Jerleý sımfonııasy» dep atalatyn kartınalar sıklyn eske alsaq ta jetkilikti. Bul kezeń, árıne, ádebıetke jańa bir keńistiktiń qaqpasyn ashatyny anyq. Bizge deıingi tarıhtan belgili oba, tyrysqaq (holera) sekildi alapat indetterdi kórmegen urpaq koronavırýspen betpe-bet keldi. Keshe ǵana kúlip amandasyp, áńgimelesip, ázildesip júrgen qanshama qımas adamdarymyzdan mezgilsiz aıyryldyq... Bul degenińiz, orny tolmas qasiret qoı.
Alaıda óz basym, qoshtasý rekvıeminen góri (sebebi ol, erte me, kesh pe, báribir jazylady ǵoı), álemde bolyp jatqan mynaý oqıǵalarǵa tereń taldaý jasap, tanym-túsinigimizdi keńeıtetin shyǵarmalardyń dúnıege kelgenin qalar edim.
Nora BOSSOŃ:
– Pandemııa qazirgi adamdardyń osaldyǵyn kórsetti. Bul jaǵdaı árıne, ádebıetke ózgeshe áser etedi. Sonymen qatar bizdi bir-birimizben baılanystyratyn qoǵamnan alystatady, meıli ol aımaqtyq bolsyn, jahandyq bolsyn, bizdi ońasha júrýge ádettendirdi. Qaı memlekette, qaı ultta, qaı zamanda bolsyn, adamdar arasyndaǵy yntymaqtastyq máselesi jańa deńgeıde bolýy kerek.
Frank BAEZ:
– Árıne, áser etpeı qalsyn ba? Ádebıetti osy salamen aınalysyp júrgen adamdar jasaıdy degen kúnniń ózinde, qazirgi jaǵdaı bizge oılanýdyń qajetti sát ekenin sezindirdi. Eger Covid-19 pandemııasy ádebıetke áser etse, qaı turǵydan áser etedi degen suraq týyndaıdy. Menińshe, ádebıettiń taqyryptaryna áser etedi. Budan buryn sezim, mahabbat taqyryby kóbirek bolsa, endi sol qatarǵa koronavırýs týraly taqyryptar qosylar dep oılaımyn. Biraq birden oqyrmandy razy etetin shyǵarmalar jazyla qoıady degen oıdan aýlaqpyz. Degenmen birte-birte ádebıette osy úrdis kórinis tabady. Al ekinshi másele, bul pandemııa ádebıet pen ónerdiń formasyna da óz yqpalyn tıgizedi, múmkin, bul jaǵdaıdy men ádebıettiń ózgerýi men damýyna bastar baǵyttyń bir túri dep qabyldar edim.
Nuro NAMJY:
– Koronavırýs qazirgi ádebıetke úlken áser etti. Biraq bul vırýs bolmasa da qalamgerler jazǵysy kelgen shyǵarmasyn jaza beretin de edi. Degenmen atalǵan indet qalam ustap júrgen qaýymǵa jańa derekter usynýy múmkin. Álemdegi tynym tappaǵan soǵystar, tabıǵı apattar men oba keseli adamzatqa aýyr qaýip tóndirip, zor alapat shyǵyn ákeledi. Jańa tıptegi bul vırýs tarıhtaǵy uqsas indetterdi esimizge saldy. Sanamyzdy jańǵyrtty. Sonymen qatar olar epıdemııany kórsetetin ádebı shyǵarmalardy qaıta oqı bastady. HIV ǵasyrdan bastap oba Batysta keńinen taralǵan jáne ádebı shyǵarmalarda ártúrli jolmen beınelendi. Osy epıdemııanyń aldyn alý kezeńinde men fransýz jazýshysy Alber Kamıýdiń «Oba» romanyn ádeıi oqydym. Bul roman adamzatqa qaýip tóndirgen oba aýrýy bastalǵannan keıin Soltústik Afrıkadaǵy Oran dep atalatyn qalada kóptegen adamdardyń obaǵa qarsy kúresýiniń tarıhyn sýretteıdi, onyń keıipkeri doktor Kıl men ondaǵy batyl adamdardyń qaısar rýhyn aıqyn kórsetedi. Bolattaı tózimdi adamdar úmitsizdiktiń de, kúızelistiń de kúıin keshpeı, absýrdtyq oı arqyly úmit pen aqıqattyń, ádilettiliktiń uly rýhyn qarý etedi. Jazýshylar árqashan óz keıipkerlerin ártúrli deńgeıde sóıletedi, jáne olardyń baz keshýine de múmkindik beredi. Endeshe biz baqylaý núktelerin kezekti jańa vırýs retinde qarastyraıyq! Qumyrsqalardy ystyq qazanda qaınatý da – ádebıet. Munda aıtylǵan ystyq qazan degenimiz qalamgerler sózsiz bastan ótkizýi kerek úrdis bolmaq, endeshe, bul úrdistiń aty – koronavırýs.
Fıona BOLGER:
– Bul suraǵyńyz adamdy oılanýǵa jeteleıdi eken. Rasynda koronavırýs ádebıetke áser etti me, joq pa, osy jóninde qalamgerler bir sát bolsa da oılanýy kerek. Biraq men basqalardyń atynan eshteńe aıta almaımyn, tipti ótken shaq úshin de birdeńe deýge qaýqarsyzbyn. Eger birdeńe aıtýym tıis bolsa, tek ózim úshin ǵana jaýap bere alamyn. Al men pandemııanyń kesirinen bolǵan Dýblındegi quldyraý týraly aıtqym keledi. Irlandııa maǵan óz ómir saltyma nazar aýdarýǵa múmkindik berdi. Tipti akademııalyq baǵyttyń maǵan saı emes, meniń baǵytym basqa ekenin túsindirip berdi. Meniń endigi naqty jumysym – ózgelerdiń kóńilinen shyǵatyn jaqsy shyǵarmalar jazý.
Aıgız BAIMUHAMETOV:
– Pandemııa ádebı ómirge qatty áser etti. Birinshiden, ár elde qalam ustaǵan qalamgerlerdiń bolýy biz úshin úlken baqyt. Shekteýler bastalǵan soń, barys-kelisimiz azaıdy. Al aqyn-jazýshy úshin ózara qarym-qatynas aýadaı qajet. Ekinshiden, koronavırýsqa qarsy sharalar bastalǵan kezde adamdardyń barlyǵy óz úılerine amalsyz qamaldy. Bizge qarapaıym baılanys jetispedi. Áne, sonyń saldarynan siz adamnyń qundylyqtaryn qatty baǵalaı bastaısyz. Adamsyz adam ómir súre almaıdy. Biz qoǵamsyz, ózara baılanystarsyz ómir súre almaımyz. Keıbireýler bir nárseniń baǵasyn túsiný úshin ony joǵaltý kerek degen kózqarasta. Pandemııanyń kelýi – adamdar men adamdar arasyndaǵy barys-kelisti joǵaltty. Al osy qıyn sátterde ádebıet bizge kómektesti. Kitap oqý bizdi aýyr oıdan, jalǵyzdyqtan, qandaı da bir keńistiktegi shekteýden bir sátke ońashalady. Bul taǵy da ádebıettiń paıdasy ekenin aıtqym keledi. Múmkin, bul jahandyq pandemııa bolashaq shyǵarmalarǵa jańa taqyryptar ákeledi.
Bul taqyryp sánge aınalyp ketýi múmkin
– Keshegi Garsııa Markestiń «Holera tusyndaǵy mahabbaty», Alber Kamıýdyń «Obasy» quddy osyndaı álemge yqpal etken vırýsty sóz etedi, bolashaqta koronavırýs týraly úlken shyǵarmalar jazylýy múmkin be?
Nurǵalı ORAZ:
– Árıne, jazylady. Kerek deseńiz, bul taqyryp sánge, ıakı, modaǵa aınalyp ketýi de múmkin. Biraq ádebıettiń eń basty mıssııasy – adamzatqa oı salý, pálsafa túıý ekenin umytpaǵanymyz abzal. Teginde, adam balasynyń júregin jylytatyn, úmitin úkileıtin, meıirimin oıatatyn shyǵarmalardyń ómirsheń bolatyny anyq. G.G.Markestiń «Holera tusyndaǵy mahabbat» romany da sondaı, romantıkalyq shyǵarma ǵoı. Ondaǵy «holera» qartaıǵan, óz ómiriniń sońǵy kúnderin ótkizip jatqan eki kisiniń – shal men kempirdiń kedendik baqylaýdan ońaı ótý úshin oılap tapqan amaly. Jáne mundaı tańbamen ótken kemeniń qaıtyp oralýǵa quqy joq ekenin bilgende, bul olardyń aqyrǵy sapary ekenin oqyrman jaqsy túsinedi.
Koronavırýs týraly romandardyń bolashaqty kútpeı-aq, qazirdiń ózinde jazylyp jatqanyna kúmán keltirmeımin. Biraq óz basym, álemde bolyp jatqan oqıǵalarǵa birden ún qatyp, azdy-kópti sensasııa jasaǵysy keletin avtorlardyń emes, shyn máninde, kórkem, fılosofııalyq týyndy jazatyn jazýshylardyń jańa shyǵarmasyn kúter edim. (Árıne, oǵan ǵumyrymyz jetse...)
Frank BAEZ:
– Latyn Amerıkasynda osyǵan deıin atalǵan pandemııaǵa baılanysty birneshe romandar, óleńder men ocherkter jaryq kórdi. Olardyń kópshiligin osy qubylysty paıdalanǵysy keletin baspagerler tapsyryspen jazdyrǵan. Men osy pandemııanyń adamzat qoǵamyna kelgen iri synaq, óte úlken oqıǵa ekenin moıyndaımyn. О́z jónimnen alǵanda, mundaı taqyrypta jazý óte qıyn. Sol sáttegi ómirdi, aýrýhanalardaǵy ólim men ómir arpalysyn, alýan túrli tragedııalardy, teńsizdikti, jumys oryndaryn joǵaltýdy, sana men janǵa túsken kúızelisterdi, qaýyshý men joǵaltýdyń arasyndaǵy taǵdyrdy sóz etetin kóptegen romandar nemese fantastıkalyq shyǵarmalar alda jazylady dep senemin.
Nora BOSSOŃ:
– Árıne jazylady. Qalamnyń kúshi jetse. Germanııada alǵashqy «Koronavırýs kúndelikteri» atty shyǵarmalar jınaǵy jaryq kórdi. Al osy taqyrypty qaýzaıtyn keremet romandar keıinirek jazylatyn shyǵar. Meıli kim jazsa da, osy indettiń tarıhı shyndyǵyn, adamzatqa ákelgen qaýpin, ár otbasynda bolǵan tragedııany shynaıy jazsa, oqyrman jaqsy qabyldar edi. Biraq koronavırýs týraly shyǵarma jazý árbir qalamgerge mindet emes. Kim jazǵysy keledi, sol jazsa, onda deni durys týyndy ómirge keler edi.
Ǵassan HAMDAN:
– Árıne, bul vırýs jáne onyń barlyq kútpegen mýtasııasy týraly keremet shyǵarmalar áli alda jazylar degen oıdamyn. Kóptegen elderde atalǵan vırýs týraly maqalalar jarııalanyp ta boldy. Iranda jáne arab elderinde koronavırýs týraly kóptegen áńgimeler jazyldy. О́leńder men pesalar da oqyrmanǵa usynyldy. Osy arqyly keıbir jazýshylar paıda tabýdy kózdep, koronavırýs týraly kommersııalyq kitaptardy jazyp, tezirek qaltaly bolýǵa asyǵýda, biraq olar, árıne, sátsizdikke ushyraıdy... Álemniń eki polıýsi arasyndaǵy ǵaryshtyq báseke dáýirinde oıdan shyǵarylǵan romandar jazǵandar da bolǵan. Isaak Asımov sııaqty galaktıkalar týraly qalam terbegender de oqyrman sanasynan áli óshken joq. Biz sondaı-aq ózge ǵalamsharlyqtar, tipti zombı sııaqty qorqynyshty jaratylystar týraly jumbaq romandar jazǵan Stıven Kıngti de jaqsy bilemiz, al sońǵy jaratylystar kóptegen jazýshylar men kınorejısserlerge shabyt berdi. Kóptegen ádebı týyndylar kıno men telehıkaıaǵa aınalyp, olar bir-birimen úndesti. Zerthanalardan vırýstardyń aǵyp ketýi týraly jazylǵan birneshe ádebı týyndylar jaryqqa shyqty, sondyqtan men joǵaryda aıtqanymdaı, biz otbasylyq qarym-qatynas, mahabbat pen adamdar arasyndaǵy úndestik týraly aıtatyn koronavırýs pandemııasy týraly keremet romandardyń kýási bolatynymyzǵa senimdimin. Pandemııa qurbandary, ásirese qarttar týraly búkil álemge taraǵan keremet sýretter bar ekenin umytpaıyq, óıtkeni keıbir otbasylar olardy qatty saǵynady, ıá, áli de saǵynady.
Nuro NAMJY:
– Durys aıtasyz, koronavırýs týraly shyǵarmalar jazylýy kerek. Koronavırýs – bolashaqta jaqsy shyǵarma jazamyn degen qalamgerge taptyrmas materıaldyń negizi. Kóptegen jazýshylar týyndysyna detal bolarlyqtaı jaqsy materıaldyń joqtyǵynan toqyraý kúıin bastan keshedi, sondyqtan olar jıi qalam sýytady. Mundaı sátte biz jazýshyny syralǵy ańshy, al taqyryp pen materıaldy oljaǵa teńeýimizge ábden bolady. Jaqsy materıal izdep júrgen jazýshy men ashyqqa shyǵar ańdy kútken ańshy da uqsas kúıde. Sın áýletinen shyqqan zııaly Chjao I bir kezderi Iýan Haýenniń óleńderi men ocherkter jınaǵyn oqyǵan soń, onyń óleńderi men Szın dınastııasynyń tarıhı qujattaryn retteýge qosqan úlesin maqtaý úshin «Iıshan týraly óleńder» poemasyn jazdy. Sonymen birge ol Iýan Haýenniń óleńine «Memlekettiń baqytsyzdyǵy – aqynnyń baqyty, al ómirdiń qıynshylyqtary onyń shyǵarmashylyǵy úshin taptyrmas materıal» degen túsinikteme jazady.
Nobel syılyǵynyń ıegeri Orhan Pamýktyń «Oba túnderi» atty jańa kitaby Túrkııada alǵash ret 2021 jyly naýryzda jaryq kórdi. Meniń oıymsha, koronavırýsty taqyryp etken shyǵarmalar jazyla bastady, tipti biz oılaǵannan da kóp jazylýy múmkin. Biz úshin onyń sany emes, sapasy, oqyrmanǵa áseri, sol ýaqyttaǵy adam men qoǵamnyń kelbetin sýretteı alsa bolǵany. Bir qalamger kún týraly óleń jazsa, men oǵan eliktesem, ol bir kúni aı týraly jazsa, uqsas taqyrypta men de birdeńe túrtsem, onda ádebıet keri ketedi. Keshirińiz, ádebıet eshqashan sán qýmaıdy. Tarıh betinde, oqyrmannyń júreginde, ýaqyttyń bederinde qalatyn ádebı shyǵarmalar belgili bir oqıǵa týraly jazylǵany úshin emes, shyǵarmanyń súbeliliginen bolmaq. Kúlli álem tańdaı qaǵatyn Garsııa Markestiń «Holera tusyndaǵy mahabbat» pen Kamıýdiń «Obasy» mine osyndaı tamasha eńbekter.
Aıgız BAIMUHAMETOV:
– Buryn álemde jahandyq apattar bolyp jatqanyn tek kitaptardan nemese tarıhı málimetterden oqıtynbyz. Birinshiden, kóptegen adamdardyń ómirin qııatyn aýrýlar kóp ýaqyt boıy adamdar sanasynan kete qoıǵan joq. Biraq ózimiz de mundaı qaıǵyly oqıǵanyń kýágeri bolamyz dep oılamadyq. Koronavırýstyń kúshi men tragedııasyna bastapqyda senbedik jáne bul aýrýdyń aýqymyn elestete almadyq. О́kinishke qaraı, biz dostarymyzdan jáne týystarymyzdan aıyryla bastaǵanda, bolashaqta nendeı ister kútip turǵanyn túsindik. Mysaly, Bashqurtstan bıyl kóptegen tamasha uly perzentterinen aıyryldy: olardyń deni jazýshylar, sýretshiler, ǵalymdar, memleket qaıratkerleri. Al mańyzdysy: aýrý áleýmettik shyǵý tegine, dárejege jáne ataqqa qaramaıdy eken. О́lim aldynda bárimiz teńbiz.
Al qazir myna álem eriksiz ómir men ólim týraly tereńirek oılana bastady. О́ıtkeni eshteńe máńgilik emes. Bastaýy bar árbir istiń sońy bolatyny anyq. Al siz jasaǵan nárse ómirde qalady. Men máńgilik ómir súretin shyǵarmalar jazǵym keledi. Meniń oıymsha, bul turǵydan koronavırýs bizge úlken sabaq boldy. Biz qoǵamymyzdyń qundylyqtaryn qaıta qaraýymyz kerek. Shoýmender, blogerler, sýretshiler týraly da kózqarasymyz aıqyndaldy. О́ıtkeni biz sońǵy kezderi jumysshy mamandyǵyn umyta bastadyq. Bizdiń ómirimizge jaǵdaı jasaıtyn dárigerler, muǵalimder men paıdaly mamandyqtar... Zaýytta jumys isteıtinder, biraq olar únemi nazardan tys qalady.
Osyǵan baılanysty bizdiń qoǵamda, álemde ádildik ornaýy kerek. Áıtpese, adamzat urpaǵy quryp ketýi múmkin. О́ıtkeni «Jumysshylarǵa qamqorlyq jasańyz, eger olar bolmasa, myna ómirde tekseretin jáne baqylaıtyndar ǵana qalady» degen ázil bar. Taǵy bir nárse: biz qıyndyqty jeńe alamyz, biraq bereke-birliktiń kúshimen ǵana. Bolashaqta bul oqıǵanyń izi ádebıette kórinis tabady dep oılaımyn. Apokalıpsıs týraly kóptegen fantastıkalyq kitaptar bar. Qalaı degenmen, jazýshy fantazııasyn qosyp, sıýjet oılap tabýy kerek. Al myna vırýs týraly shyǵarma jazarda eshteńeni oılap tabýdyń qajeti joq, bári bizdiń kóz aldymyzda bolyp jatyr ǵoı. Jazýshy úshin bul jaqsy shyǵarmashylyq múmkindiktiń ózi emes pe?! Bolashaqta bizdiń zamandastarymyzdyń biri koronavırýs týraly jaqsy roman jazýy ábden múmkin.
– Osyǵan deıin biz jastanyp oqyp kelgen máńgilik týyndylardyń kóbi ońasha sátterdegi oıdyń jemisi ekeni shyndyq. Endigi suraǵym osy týraly bolmaq. Aldymen Nuro Namjy sizden suraıynshy, ádebıettegi ońashalyq týraly kózqarasyńyz qandaı?
Nuro NAMJY:
– Eger ádebıette ońashalyq bolsa, men ony oqyrmandarǵa beriledi dep oılaımyn. Ádebıettegi ońashalyq oqyrmandardy jalǵyz qaldyra ma degen suraq meni mazalaıdy. Osy tusta men suhbat alýshy men suhbat berýshiniń qarym-qatynasy jaǵynan qatelesken sııaqtymyn.
«Shyǵarma ıesine uqsaıdy» degen pikirdi adamdar jıi aıtady. Buǵan men eshqashan kelispeımin. Talanty bar kallıgraftar tobyn bilemin, biraq olardyń týyndylary áli de kóńil kónshitpeıdi. Mátin dálirek bolýy kerek. Sonymen birge salynǵan syzyqtar arasynda boskeńistik bolýy tıis. Ádebı shyǵarmalar – avtordyń ishki áleminiń beınesi. Al siz aıtyp otyrǵan ádebıettegi ońashalyq – oqyrmanǵa jaqsy shyǵarma usynýdyń belgili bir ádisi dep oılaımyn. Biraq barlyq ádebı týyndylardy jazý úshin oǵan ońashalyq qajet emes.
Garsııa Markes «Júzjyldyq jalǵyzdyqta»: «Jalǵyzdyq – jalǵyzdyqtan qutylýdyń jalǵyz joly» – dep jazdy. Kezinde uly adamdar jalǵyz qalǵan sııaqty, biraq eń bastysy – biz jalǵyzdyqpen ómir súrýdi úırenýimiz kerek. Jalǵyzdyq – bul týa bitken qasıet. Kez kelgen ýaqytqa qaramastan, árkimde jalǵyzdyq sezimi bolady. Eger ómirdi áli de jaqsy kóretin bolsańyz, jalǵyzdyq qorqynyshty emes.
– Búgingi Domınıkan memleketindegi kórnekti aqyndardyń biri Frank Baez bul suraqqa ne der eken?
Frank BAEZ:
– Meniń oıymsha, jaqsy shyǵarmany jazýǵa otyrǵanda, óziń oqyǵyń kelgen kitapty qolǵa túsirgende, biz eshqashan jalǵyz emespiz. Sol sátte avtor nemese birneshe keıipker bizben kitap arqyly sóılesip otyrady, olardyń aıtqan ár sózi, úni qulaǵyńda jańǵyrady. Ádebıettegi paradokstardyń biri – kitap arqyly bizben sóılesetin keıipkerler únin tyńdaý úshin oqshaýlaný. Men ózimdi qaıda, qandaı sátte jalǵyz sezinemin? Jalǵyzdyq degen bar ma táıiri? Toptasqan ortalarda, kópshiliktiń arasynda nemese birneshe adammen qydyryp júrgende ózimdi jalǵyz sezinemin.
Fıona BOLGER:
– Pandemııadan buryn da ádebıet salasynda árkimniń óziniń ońashalyǵy boldy. Kórkem shyǵarmanyń basym kóbi ádette ońasha sátterde qaǵazǵa tústi, sol arqyly oqyrmanǵa jetti. Álemdegi kóptegen aqyn men jazýshy osy sátterin jaqsy kóredi, qadirine jetti degen oıdamyn. Ońashalyq olar úshin ómir, kúsh, shyǵarma. Osy pandemııa bastalǵaly bul kúıdiń de burynǵy qalpy ózgerip ketkendeı. Sebebi myna indet adamnyń kóńil kúıine áser etedi. Men keıde ońasha qalyp kórdim, biraq burynǵyǵa qaraǵanda, aıtarym az ekenin baıqadym. Sebebi dál osy sátte meniń sóılesetin de, meni tyńdaıtyn da eshkimim joq edi.
Bizdiń jaqta turǵyn úı baǵasy aspandap ketti, sol úshin men ózim sııaqty Irlandııadan ketýge májbúr bolǵan dostarymmen jaqsy qarym-qatynasta boldym. Eń jaqyn dostarymnyń biri Ozgechan Kesısı Berlınge kóship ketti, biz anda-sanda bas qosyp, oqyǵandarymyzdy bir-birimizge aıtyp, shyǵarmashylyq týraly shúıirkelesemiz. Biz jaqsy kórip oqyǵan, unatatyn óleńderdi talqylap, ondaǵy ıdeıalar týraly sóılesemiz. Meıli pandemııa adamdar sanasyna salmaq túsirse de, biz ózimizdi saqtaýymyz qajet degen oıdamyn. Poezııa týraly sóılesý, sony unatatyn adamdarmen shynaıy qarym-qatynasta bolý maǵan ózgeshe ómir syılady jáne osydan shabyt alyp men ári qaraı shyǵarmashylyqpen aınalysa alamyn.
Nurǵalı ORAZ:
– Aq qaǵazben betpe-bet qalǵan kezdegi ońashalyq asa qymbat. Oǵan eshkim de, eshteńe de kedergi jasamaǵanyn qalaımyn. Al shyǵarma jaryqqa shyqqannan keıingi ońashalyqty unatpaımyn. Stýdenttik shaqtan beri syrlasyp, pikirlesip kele jatqan qalamdas dostarym kóp kúttirmeıdi. Á degennen-aq aq-adal pikirlerin ashyq aıtady. Keıde alystan habarlasatyn, «Almatyǵa bara qalsaq, sizden qoltańba alýǵa bola ma?» deıtin oqyrmandar da bolady. Qandaı qıyn kezeńde ómir súrip jatsaq ta, kitapty janyna serik etken jandardyń kóp ekendigine ishteı shúkirshilik etesiń...
Nora BOSSOŃ:
– Bul suraqty qoıyp, meni oılandyryp tastadyń. О́ziń aıtyp otyrǵan ádebıettegi ońashalyq týraly osy salada júrgen aqyn-jazýshylar osyǵan deıin kóp aıtqan shyǵar. Biraq meniń oıymsha, ádebıettegi ońashalyq – ádebıettiń negizgi máselesi. Men úshin ońashalyq jaqsy shyǵarma jazýdyń ońtaıly sáti, áıel adam retinde keıde otbasy tirligimen qarbalas bolyp, shyǵarma jazýǵa, tipti oqýǵa múmkindik bolmaı qalady. Biraq keıde qolym qalt etip, ádebıet týraly oılanýǵa múmkindik týǵan sátte qýanamyn. Bul kúıdi meniń álemdegi áriptesterim de basynan ótkizip júrgen shyǵar.
Aıgız BAIMUHAMETOV:
– Árıne, shyǵarmashylyq adam úshin ońashalyq aýadaı qajet. Biraq bul barys uzaqqa jalǵaspaǵany durys. Keıde birer shyǵarma jazý úshin adamdar arasynda kóbirek bolýym qajet bolatyn kezder de bolady. Onyń ústine, ár kezde adamdardyń minezi ártúrli.
Ǵassan HAMDAN:
– Negizinde ońashalyq degenimiz jazý men shyǵarmashylyqtyń qajettilikteriniń biri. Árıne, qalamger ózin qarbalas tirlikten, tipti otbasylyq máselelerden aryltý úshin jeke keńistik qajet. Keıbireýler jazýshy eshteńe jasamaıdy dep oılaıdy. Shynyn aıtqanda, keıde kúnine nemese aptasyna bir bet te jaza almaı qalatyn sátteriń de bolady. Shyǵarmashylyq jumys, eń aldymen, shabytty qajet etedi, sodan keıin qaıta qaraý jumysy bastalady. Bul barys sózben jáne sıýjetpen jumys jasaýdy bildiredi. Keıde shabyt kelmeýi múmkin nemese jazýshy sıýjetke qanaǵattanbaýy múmkin. Tipti óz ýaqytyn kútip júretin týyndylar da bolady. Tipti keıbiri jıyrma jyldan astam ýaqytta sońǵy núktesi qoıylady. Keıbir qalamgerler kúızeliske túsip, qalamǵa nemese pernetaqtaǵa qol sozýdan jáne árip terýden qashqalaqtaıdy... Qalaı bolǵanda da, biz osylardy eske ala otyryp jalǵyzdyq máselesine qaıta oralamyz. Joǵaryda aıtqanymdaı, biz óz yńǵaıymyzǵa keletin ońashalyqty quptaımyz. Iаǵnı jazýshy óziniń kún tártibin belgileıdi. Májbúrli oqshaýlaý jazýshynyń psıhologııalyq jaǵdaıyna áser etedi. Jazýshy, eń aldymen, basqa adamdar sııaqty qarapaıym adam, onyń ústine ol únemi oı eńbegimen shuǵyldanýshy. Qoryta aıtqanda, siz aıtyp otyrǵan ádebıettegi ońashalyq qalamger úshin asa paıdaly. Keıbir qalamgerler tynyshtyqta shyǵarma jazǵandy unatady, sol onyń yńǵaıyna keledi. Al keıbireýleri basqasha. Qalaı desek te, jazylatyn shyǵarma oıdyń, sezimniń, jannyń týyndysy.
– Aıaqastynan adamzat balasyna «qanjaryn» siltegen bul indettiń beti qaıtar túri joq. Dúnıejúzi birge jumylyp, kúresip jatyr. Osyndaıda bereke-birliktiń, ortaq kúshtiń bárin jeńetinin eskersek, az bolsa da sanaǵa sáýle túsedi. Degenmen, osy pandemııa barysynda qalamnyń sýymaýy aqyn-jazýshylar úshin basty mindet sııaqty. Suraıyn degenim, osy pandemııa kezinde shyǵarmashylyǵyńyz qalaı jalǵasyp jatyr?
Nurǵalı ORAZ:
– Shyndyǵyn aıtqanda, osy «onlaın» degen úrdistiń paıdasyn kórgen bir qaýym bolsa, ol – jazýshylar shyǵar. О́ıtkeni ońashalaný, oqshaýlaný degenińiz, olarǵa shyǵarmashylyqpen aınalysýǵa múmkindik berdi ǵoı. Ári oıda júrgen dúnıelerdi jazyp úlgersem dep, ishteı shıryqqan, asyqqan sátterdiń bolǵany da jasyryn emes. О́tken jyly jazda ózim de kópten oıymda júrgen bir hıkaıatymnyń «Shybyn jan kókke ushqanda» atty alǵashqy bólimin tezirek aıaqtap, jýrnalǵa usynýǵa asyqtym. Ondaǵy keıipkerlerdiń biri: «Bir jaqsysy, mynadaı zaý bıikte ushyp kele jatqanda (keıipker ushaqta otyr ǵoı – avt.) jer betindegi qıyn suraqtardyń barlyǵy da tómende qalyp, ózińdi qus sııaqty jeńil sezinesiń.
Kim biledi... mynaý jaryq jalǵandaǵy ólsheýli merzimi bitken kúni kókke usha jóneletin qýys keýdedegi shybyn jan da tap osyndaı erkindikti sezinetin bolar-aý!..» dep tolǵanady. Ol shyǵarma «Juldyz» jýrnalynyń bıylǵy jylǵy birinshi sanynda jaryq kórdi. Pandemııa kezinde kórkem dúnıege oqyrmandar aıtarlyqtaı yqylas tanyta qoıady-aý dep oılaǵan joq edim. Biraq ómir sonysymen de qyzyqty emes pe, «bir demmen oqyp shyqtyq», «qyzyq dúnıe eken», «aıaqtalmaı qalǵan sııaqty» degen pikirler kóp aıtyldy.
Tipti Mádenıet jáne sport mınıstri Aqtoty Rahmetollaqyzy Raıymqulova hanymnyń ózi de ýaqyt taýyp, tanysyp shyǵypty. Ol kisiniń áleýmettik jelide jarııalanǵan pikirin oqyǵanda, qatty qýandym. Mine, endi, bıylǵy jazda sol hıkaıatymnyń ekinshi bólimin jazýmen boldym. Bul joly, biraq asyqqanym joq. Bári de taǵdyrdyń jazýy boıynsha bolatyny túsinikti ǵoı. Búkil álemdi úreılendirgen mynaý vırýs adamzattyń tegi, jaratylysy bir ekenin taǵy da bir eske salǵanyn eskersek, munyń úlken sabaq bolyp qalary da sózsiz. Biraq... osy vırýstyń ózin de adamdar jasady degen versııaǵa aksent jasaıtyn bolsaq, onda baıaǵy «Abyl men Qabyldyń» – baýyrdy baýyr óltiripti degen oqıǵanyń jalǵasyp jatqany da...
Fıona BOLGER:
– Qazirgi kezdegi jazǵan keıbir óleńderim Irlandııa, Úndistan, aǵylshyn, hındı jáne tamıldyq stılderden qabyldaǵan tájirıbeler boıynsha jazyldy, múmkin fransýz, nemis, sonymen qatar qazaq, túrik sııaqty halyqtardyń da poezııasynan azyn-aýlaq oqyǵandarymnyń áseri boldy. Qazirgi zamanǵy kóptildilik qasıetke ıe poezııa bir-birine áserin tıgizip, ózara úndesip jatyr. Til – adamzattyń bir-birine degen qurmetin, qarym-qatynasyn rettep otyratyn mańyzdy qural. Al bul qural qazirgi poezııaǵa da kerek ekenin túsinip jettik.
Nuro NAMJY:
– Bizdiń ómirge skanerleý, shekteýler men araqashyqtyq saqtap kezekte turý deıtin jańalyq kelip qosyldy. Alǵashynda birneshe aı úıde boldym, tamaqtaný, uıqy... osylaı jalǵasa berdi. Degenmen, shyǵarmashylyǵym jaqsy júrip jatyr. Epıdemııa kezinde kólemdi «Aq ulý» atty poemamdy qaıta qarap shyqtym. Sonymen qatar taǵy bir «Altyn alqa» atty poemamdy aıaqtadym. Koronavırýs týraly keıbir oılarym osy poemamda sóz bolady. Mezgilsiz qaıtqandardy qaǵaz betinde tiriltkim keldi. Epıdemııany maqtap otyrǵanym da joq. Meniń aıtqym kelgeni: epıdemııa mindetti túrde aıaqtalady, sol úshin biz oılanýdy eshqashan umytpaýymyz kerek. Shyndyǵynda, ómirge keremet shyǵarma ákelem degen qalamgerdiń úmiti men sezimine, oıyna esh aqaý túspeý kerek. Qarapaıym tilmen aıtqanda, alańdaýshylyq sezimi de bolmaýy tıis. Saf ónerdi ózine serik etken aqyn-jazýshy úshin dúnıeniń árbir jaratylysy, jarqyshaǵy, jylt etken jańalyǵy mańyzdy bolmaq. Sol úshin qalamdastaryma meıli qandaı zaman bolsyn, oqyrman úshin keremet týyndylar jazaıyq degen usynysty aıtqym keledi.
Ǵassan HAMDAN:
– 2020 jyldyń basynan osy ýaqytqa deıingi aralyqty demalys kezeńi dep eseptegenmin, osy barysta men besinshi poezııalyq jınaǵymdy aıaqtap, baspagerge tapsyrdym, endi jaqsy habaryn kútýdemin. Sonymen birge úsh romandy aýdaryp bittim. Siz «nege jazýdan góri aýdarmaǵa kóbirek kóńil bóldi» dep oılaıtyn shyǵarsyz. Aýdarmamen aınalysý men úshin demalystyń bir túri. Keıde qalamger úshin ózgelerdiń jazǵany shabyt beredi. Sodan áserlenip shyǵarma jazýyń da ǵajap emes. Qalamgerler úshin árbir sát jazýdyń, oıdyń ýaqyty bolmaq. Sol úshin men ár kúndi oqýmen, oılanýmen ótkizýdemin.
Nora BOSSOŃ:
– Osy pandemııa barysynda men Germanııadan tys jerde ózim jazǵaly júrgen taqyryp boıynsha zertteý júrgizip, bir romanymmen jumys istedim. Biraq málim sebepterge baılanysty bul jospardy keıinge qaldyryp, basqa taqyrypta jazýdamyn. Bul pandemııanyń bir-birimizge degen uly únsizdigimizdiń ózi uly shyǵarmaǵa júk bolady dep oılaımyn. Keıde mundaı jaǵdaı kóńil kúıge, densaýlyqqa áser etip, shabytty shaqtardy joǵaltady.
Aıgız BAIMUHAMETOV:
– О́kinishke qaraı, pandemııada men atap aıtardaı eshteńe jaza almadym. Kóp ýaqytymdy aýdarmamen aınalysýǵa jumsadym. Qazaqstandyq jas qalamgerlerdiń, atap aıtqanda, aqyn Aqberen Elgezektiń «Bolmaǵan balalyq shaq» hıkaıatyn, jazýshy Darhan Beısenbektiń áńgimelerin, Saıat Qamshygerdiń óleńder jınaǵyn bashqurt tiline aýdaryp, jarııaladym. Sondyqtan óz shyǵarmashylyǵym az ýaqyt bolsa da, toqtap qaldy. Redaktorlyq jumys ta kóp ýaqytty alady eken. Men óz elimizden shyǵatyn respýblıkalyq «Suńqar» jýrnalynyń bas redaktorymyn. Onyń da ózindik jumystary kóp. Bárine ýaqyt kerek. Jahandy dert meńdep turǵanymen, qalamgerlerdiń oı-sanasy áli de baıaǵydaı, tipti ózgeshe bir tynystary ashylǵandaı, qaýyrt shyǵarmashylyqpen aınalysýda. Biz úshin munyń ózi az bolsa da jubanysh.
Frank BAEZ:
– Alǵashqy aılarda kádimgideı qolym júrip, oıǵa alǵan dúnıelerdi eptep qaǵazǵa túsirip júrdim. Biraq bul kúı kópke deıin jalǵaspady. Sosyn munyń sebebin izdedim, aqyry taptym. Mundaı kúıdiń kenetten meniń boıymda qalyptasýy ózara árekettesýdiń kemdiginen eken. Men qazir turyp jatqan Santo Domıngo qalasynda vırýstyń beti qaıtty, sol úshin men eppen burynǵy qalypty kúıime qaıtyp, ózimniń súıikti isim shyǵarmashylyqpen aınalysyp jatyrmyn.
Túıin sóz: Adamzattyń qazirgi jetistikteriniń túpki negizi ádebıette jatyr desek bul sózimizge eshkim qarsy eshteńe aıta qoımas. О́ıtkeni ádebıet pen ár zaman týystas, taǵdyrlas, tamyrlas boldy. «Ádebıet atomnan da qýatty, biraq onyń kúshin otyn jarýǵa qoldanýdyń qajeti joq» degen Abdýla Qahardyń sózi osyndaıda eske túsedi. Biz joǵarydaǵy qalamgerlerden kókeıimizdegi suraqtarymyzǵa jaýap alǵandaı boldyq. Meıli qandaı zaman bolsyn, ádebıet alǵa júre beredi, damýyn, toqyraýyn sóz etý – basqa áńgime.
