Teńizden tabylǵan dýlyǵa

Hosh sonymen... bul dýlyǵa Japonııa jaǵalaýyna qaıdan baryp júr? Sózdi sozyp jatpaı osy suraqqa jaýap izde­ıik. HII-HIII ǵasyrda álemdi dúr silkindergen mońǵol sherigi 1211 jyly ataqty qolbasshy jalaıyr Muqalaıdyń bas­qarýymen shyǵystaǵy Altyn ımperııasyn shapty. Qyryq túmen (400 myń) jasaq bas­tap mońǵoldarǵa qarsy tur­ǵan qytaıdyń Qushaqý at­ty qolbasshysy oısyraı je­ńi­ledi. Aqyry jalynyp-jal­paıyp, mońǵoldardy keli­simge shaqyrady. Shyńǵys han olarǵa «maqul» deıdi. «Alym-salyq tólep tursańdar bop­ty». Biraq arada úsh aı ót­peı jatyp qytaılar ýáde bu­zady. Shyńǵys han ashýlanyp taǵy Muqalaıdy attandyrady. Tarıhı derekterde Muqa­laıdyń basqarýynda 23 myń mońǵol, 20 myń qıdan sherigi bolǵany aıtylady. Bul qosyn Shandýn, Hebeı, Shan­sı, Shensı qatarly iri aımaqtardy baǵyndyryp, 1223 jyly Altyn ımperııasynyń kórshisi shyǵys Sún elin qosa basyp aldy.

Odan keıin uly qaǵannyń nemeresi Qubylaı 1266 jyly kúlli qytaıdy bir týdyń astyna bas ıdirip, 1271 jyly Iýan ımperııasyn qurdy. Osydan bastap sonaý adam aıaǵy jet­peı­tin kók teńizdiń qoınaýynda jatqan Japonııany jaýlaýǵa Qubylaıdyń ańsary aýady. Sóıtip, 1272 jyly jar­lyq shashyp qytaı-koreı sheber­lerine júzdegen áskerı keme jasatady. Keshikpeı 1274 jyl­dyń kúzinde Qubylaı qosyny ashyq teńizge shyǵyp, qarasha túskenge deıin Sýshıma, Ikı araldaryn ıelenip, Kıýúshú aralynyń Hakata buǵazyna tumsyq tirep toqtaıdy. Sýda maıdan salyp úırenbegen moń­ǵol jasaǵy bul jolǵy jo­ryqtan nátıje shyǵara almaı­dy. Tipti 13 myń sherigin te­ńizdiń túbinde jerlep, tiri qal­ǵandary eline oraldy. Al japondar bolsa jeńisine mastanbaı jaý keletin jaǵalaýǵa 2-4 metr bıiktikte 40 shaqyrymdyq qamal soǵyp úlgeredi.

«Japonııany jaýlap alý» armany tún uıqysyn tórt ból­gen Qubylaı patsha 1280 jyly arnaıy teńiz flotyn qurý jaıly jarlyq shyǵaryp, kelesi 1281 jyly ekinshi dúrkin Ja­ponııaǵa qol attandyrady. Ta­rıhshylardyń jazýyna qa­ra­ǵanda, jeti jyl burynǵy je­ńilisten sabaq alǵan mońǵol she­riginiń daıyndyǵy tas-tú­ıin bolǵan eken. Shabýyldy eki baǵytta júrgizgen. Birinshi baǵyt – qytaı, koreı, mońǵol sherikterinen quralǵan tórt túmen jasaq otyrǵan 900 keme Koreıanyń Masan aılaǵynan attansa, kelesi top – 3500 kemesi bar 100 myń qol ońtústik qy­taı jaǵalaýynan teńizge shyq­qan eken. Osylarǵa qarsy tur­ǵan japondyqtar sany 40 myń.

1281 jyldyń maýsym aıy­nyń sońynda Koreıadan at­tan­ǵan flot Hakata buǵazyna tum­syq tirep toqtaıdy. Biraq shabýyldy bastamaı 100 myńdyq kelesi flotty 50 kún kútedi. Osy aralyqta jasanǵan japondar shaǵyn qaıyqqa otyryp alyp tún jamylyp kelip, mońǵoldyń úlken kemelerine ot qoıyp, mazasyn alady. So­dan tamyz aıynyń 12-si kúni kópten kútken úlken flot ta kelip jetedi.

Japon teńiziniń jaǵala­ýynda ıin tiresip turǵan moń­ǵol flotynyń aıbaryn sýrettep jazǵan Takezakı Sýenag atty samýraı: «Qumyrsqadaı qaptaǵan jaýdy jeńý múmkin emes edi, biraq bizge táńirdiń ózi kómektesti», depti.

Ras aıtady. Shaıqas naǵyz qyzǵan tamyz aıynyń 19-y kúni (keıbir derekterde 15-i) teńiz daýyly kóterilip, sýdyń betinde qaptap turǵyn mońǵol kemelerin qıdaı sypyryp, ústindegi jaýyngerlerimen birge teńiz túbine máńgilikke shóktiredi. Derekterde japon jaǵasyna jetken 4400 kemeden aman qalǵany 100-ge jeter-jetpes deıdi.

* * *

Joǵarydaǵy oqıǵaǵa bıyl 740 jyl tolypty. Qatty daýyldan talqany shyqqan ke­meler qaldyǵy men sýǵa bat­qan jaýyngerlerdiń qarý-jaraǵy Japonııanyń jaǵa­laýyndaǵy teńiz túbinde áli kúni shógip jatyr. Sońǵy jyldary kóptegen arheologtar Hakata buǵazynyń tereńine qazba jumystaryn júrgizýde. Nátıjesinde, mońǵol noıandary qoldanǵan tórtburysh tańbalar, jarylǵysh zattar, qarý-jaraq qaldyǵy tabylyp jatyr. Sonyń biri biz sóz etip otyrǵan – dýlyǵa. Bul jádigerdiń ereksheligi jaıly mamandar, «jasalý stıli tańdanarlyq naǵyz sheberlik úlgisi deýge bolady, bundaı keremet dýlyǵa álemniń esh jerinen kezdespeıdi» deı­di. Rasynda, dýlyǵanyń tó­mengi jıegi qoshqar múıiz qa­zaqy oıýymen áspettelip, kún­qaǵarynyń ústińgi betine de dál osy oıý bederlengen...

Joǵaryda quryp ketken Qubylaı flotynyń qal­dy­ǵyn Kenze bastaǵan japon ǵa­lymdary uzaq jyl zerttep, shaǵyn derekti fılm túsi­ripti. Osy fılmdi ót­kende AQSh-tyń “Hıstorı Chaı­nell” telearnasy kórsetti. Ja­pon ǵalymdarynyń paıy­my bo­ıynsha, daýyldyń jyl­dam­dyǵy saǵatyna 200 shaqy­rym­dy qurapty. Mundaı jaǵdaı­da teńiz tolqyny 10-20 metrge je­tedi eken. Buǵan eshqandaı keme shydas bermesi anyq.

Birinshi tujyrym, kemeni jasaǵan qytaı sheberleri osyndaı daýyldyń dál tamyz aıynda bolaryn burynnan bilgen. Sol sebepti kemeniń basty tiregi jelken baılanatyn ortańǵy baǵandy ádeıi osal etip jasaǵan-mys. Ekinshi tujyrym: Qubylaı hannyń jarlyǵyn jedel oryndaý úshin sheberler asyǵystyq tanytyp, buryn shyǵys Sún eli qajetine jaratyp kelgen, ózen sýyna arnalǵan kemelerdi sál-pál teńizge laıyqtap jasaı salǵan-mys.

Osy oraıda aıtpaǵymyz: «Saqalyna sary shirkeı uıalap, Mıyǵyna qara shybyn balalap, Jazda mal izdegen qazaqtyń, Basy qaıda qalmaǵan», dep ataqty jyraý Shalkıiz babamyz aıtqandaı, babalarymyz murasy qaıda qalmaǵan. Biri tipti Japon teńiziniń túbinen tabylǵanyn kórip otyrsyzdar.