Álemdi almas qylyshtyń júzimen baǵyndyryp, qýatty qaǵanat qurǵan uly ámirshi týraly ónerdiń eń tańdaýly ókilderi óz janrynda jyrlap keledi, biraq solaı bola tura onyń jaýyngerlik rýhyn jalǵaǵan taq muragerlerin dúnıege ákelgen alǵashqy áıeli Bórte týraly tarıhı derek tym tapshy. Jaýlaǵan jeri myńdaǵan shaqyrymdarmen emes, sansyz memleketterdiń mıllıondaǵan sharshylarymen esepteletin uly qaǵannyń el bıleý isine aralasqan Bórte beınesi ádebıetke, onyń ishinde dramatýrgııa janrynda birinshi ret paıda bolǵanda kóńildi úmit pen kúdiktiń qatar bılegeni de sondyqtan. Taqyr jerden tarıhı málimet tabý qıyn emes pe? Bórte kim? Shyńǵys hannyń júzdegen áıeli bola tura Bórte esiminiń ǵana tarıhta qalý syry nede? Nege tek Bórteden týǵan balalarǵa ǵana taq murageri bolý, uly ámirshi ataný baqyty buıyryldy? Kóp kúndestiń ishinde júrip Bórte buǵan qalaı qol jetkizdi?
Tarıhtyń qoınaýynda qalǵan kómeski beıne týraly kóp suraqtyń tolymdy jaýabyn belgili jazýshy-dramatýrg, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Dýlat Isabekov «Bórte» pesasymen tarqatady. Qazaq teatr sahnasynda ár kezeńde ómir súrgen aqylman analardyń, aıaýly arý, sulý boıjetkenderdiń tutas galereıasy jasaqtalǵanymen, ójet te, qaısar, batyr da batyl, bir basynda dramasy men tragedııasy jetip-artylatyn jaýynger rýhty qazaq áıeliniń beınesi joq edi. Tusaýy jańa kesilgen Túrkistan oblystyq mýzykalyq drama teatry alǵashqy premerasyn tap osy tarıhı beınege arnaı otyryp, Shyńǵys han sekildi uly qaǵannyń senimdi serigi retinde tarıh sahnasyndaǵy óz paryzyn múltiksiz oryndap ketken Bórte obrazynyń kórkemdik sheshimin osy maqsat tóńireginen izdedi.
Pesada Bórte – basty keıipker. Dramany sahnalaýǵa Italııanyń belgili rejısseri Davıde Lıvermor men ekinshi rejısser Karlo Shakkalýgo jáne ssenograf Anna Varaldo arnaıy shaqyrylǵan. Shymyldyq ashyla sala dekorasııasy joq jalań sahnadaǵy oıynnyń tehnıka múmkindigine súıenip qoıylatyny pesanyń ıdeıalyq nysanasyn aıqyndaı tústi. Jyljymaly, aınalmaly tetigi kóp eń sońǵy úlgidegi zamanaýı tehnologııa jetistigin paıdalana otyryp salynǵan jańa teatrdyń sahnasy jaryq jáne gallografııalyq kórinisterimen birden baýrap aldy.
Spektakl Shyńǵystyń ákesi Esýkeı men Qońyrat taıpasynyń kósemi Daı sheshenniń qudandalasýymen bastalady. Olar quda bolǵanda Temýchın on jasta, Bórte on bir jasta edi. Bul sahnanyń bári anımekórinispen baıandalyp, oqıǵa qaharly Temýchınniń qýaty tolysqan kezeńindegi negizgi arnaǵa oıysady. Ssenarıı dál osy oqıǵadan bastalyp, Shyńǵys qaǵan men Bórte hanymnyń ólimine deıin baıandalatyn tarıh san alýan oqıǵaǵa óte baı. Temýchın jolyndaǵysyn tas-talqan etip qıratyp, shaýyp, qyp-qyzyl órtke orap, úlpildegen kúlge aınaldyryp jatyr. Biraq drama «Bórte» dep atalǵandyqtan, negizgi aksent Bórte beınesine salynǵan, sondyqtan tarıhta tek birinshi bolǵan Temýchın sahnada ekinshi planǵa ysyrylǵan. Tirshiliginde de, tarıhta da tasada qalǵan Bórteniń salmaǵyn arttyryp, Shyńǵys hannyń aldyna shyǵarý úshin ıtalııalyq rejısser birqatar utymdy sahnalyq tásilder tapqan. Temýchın rólindegi M.Áýezov atyndaǵy Ulttyq teatrdyń ártisi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Erkebulan Daıyrovtyń da rejısser maqsatyn durys túsinip, Bórteni «qaharymen» basyp tastamaı, «shyńǵyshanshyldyǵyn» tejep, seriktesine qoldaý kórsetip, demep oınaǵanyn atap ótý mańyzdy. Basqa akterler de Bórteniń oıynyna qýat berip, jan bitiretin qan tamyrlary sııaqty jan-jaǵynan uıysyp, bir yrǵaqty ustady.
Esýkeı bir zamanda Temýchınniń anasyn merkitterden tartyp alyp ketken, jańa bosaǵa attap, kelin atanǵan Bórteni ishinde kek qaınap, qarymta qaıtarǵysy kelgen merkitter dál osylaı basyp alyp ketedi. Sulý Bórte alǵashynda jas arýǵa tán ıbaly minezimen kóringenimen, qapyda jaý qolyna túskende, dúleı kúshtiń aldynda álsizdigin tanytpaı, kerisinshe, asqaqtyǵyn kórsetip, qaımyqpaı qarsy turatyny ózi jasaǵan beınege úılesimdi kórinedi. Dramalyq shıelenis te osy oqıǵadan keıin óristeı bastaıdy.
Bórte – Túrkistan oblystyq mýzykalyq drama teatrynyń aktrısasy, jas opera ánshisi Aııa Sháriptiń baǵyn synaıtyn obraz. Bórteniń júgi aýyr beıne ekenin jaýapkershilikpen sezinetinin, oınaǵan róline tyń boıaý taýyp tolyqtyrǵysy keletin talpynysyn baıqamaý múmkin emes. Bórteniń Temýchınniń barlyq tarıhı jeńisteri men uly qaǵan atanyp, qyryq rý, qyryq taıpaǵa bólingen az ǵana mońǵol elin birtutas mońǵol memleketine biriktirip, búkil qytaı elin jaýlap alyp, batysqa jasaǵan joryqtarynyń bárinde de Shyńǵys hannyń eń senimdi aqylshysy Bórte bolǵany tarıhı tájirıbelerde anyq jazylǵan. Qaharly han Shyńǵysqa «sen» dep sóıleı alatyn Bórte uly qaǵannyń aqylshysy bolýmen birge onyń qarsylasy da boldy. Shyńǵys qaǵan Batysqa joryqqa attanar kezde oǵan Bórte qarsy boldy. Sol úshin Shyńǵys han ony saraıdan alastady. Bórteniń saraıdan alastalýy bir bul emes, áldeneshe ret alastaldy. Biraq onyń aıtqan aqyl-keńesiniń durystyǵyna, adal nıetine kózi jetkende, uly qaǵan ony keshirip, saraıǵa qaıta aldyryp otyrdy. «Álemdi bıleýge aqylyń jetkende qasyńdaǵy adamdardyń kim ekenin, qandaı ekenin bile almaı-aq kelesiń» degen Bórteniń sózine namystanyp, Shyńǵys han onyń basyn almaq ta bolady. «Barlyq pále janyńdaǵy dosyńnan keledi» dep san ret eskertse de, qulaq qoımaǵan Temýchın Jamuha satqyndyq jasaıdy dep esh oılamaıdy. Bórteniń aıtqandaryn tekserip kórý úshin Shyńǵys han ordasynan bir kúnge kóshedi, sol túni Jamuha kóp sarbazben ordaǵa tutqıyldan shabýyl jasaıdy. Biraq Shyńǵys han ordada joq bop shyǵady. Shyńǵys han Bórteni saraıǵa qaıta shaqyryp alady.
Shyńǵys hannyń úsh balasy Úgedeı, Shaǵataı, Tóle Bórteniń tuńǵysh uly Joshyny «Bizdiń tuqym emes, ol Kereıtten týǵan bala» dep, únemi shettete beretini Bórteni ómir boıy órtep, sýyq sóz júregine muzdaı súńgi bolyp qadalady. Merkitte tutqynda bolyp kelgeni Bórteniń basyna máńgilik qara tańba bolyp basylady. Bul qasiret janyn qınasa da, Bórte jary men balalarynyń aldyndaǵy adaldyǵynan esh aınyǵan emes.
Qandy joryqtar, qan tógis, uly ımperııa – bári óz aldyna bir taqyryp, al Bórte – óz perzentteriniń anasy. Joshyǵa baılanysty Bórteniń úsh balasymen aradaǵy dramanyń nátıjesinde áke – ana – bala arasyndaǵy tartys ulǵaıa kele Joshynyń ólimine ákep soqtyrady. Shyńǵys hannyń uly qaǵan bolýyna Bórteniń tikeleı yqpal etkenin Jamuhanyń óler aldyndaǵy aıtqan
tarıhı sózi kýá.
Pesadaǵy kesek obrazdyń biri Shyńǵys
hannyń anasy, Bórteniń enesi – Ýálin-áji. Ene men kelinniń taǵdyry uqsas, ómir men taǵdyr aýyrtpalyǵyn kóp kórgen qos muńlyq hanym atanǵanymen, ekeýi de qatygezdik qurbandyǵy. Ýálin-áji rólindegi Q.Qýanyshbaev atyndaǵy akademııalyq drama teatrdyń beldi aktrısasy Leılo Beknazar-Hanınga sheber oıyn órnegin kórsetip, keıipkeriniń harakterin tereń asha bildi. Jaýatyn bulttaı túnergen Tuǵyryl hannyń shynaıy sahnalyq beınesin jasaǵan Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Ádil Ahmetov te kúńgirlegen zor daýysymen, kórnekiligimen kórermen esinde qalatyndaı obraz týdyrdy.
Júreginen góri bilegine júginýdi jón kóretin, qara kúshke tán omyraý ojarlyqqa kóbirek boı aldyratyn Shyńǵys handy sabasyna túsirer salmaqty detal bar. Joshynyń ólimi. Qulan shaınap óltirgeni ıakı qula túzde ajaly qaıdan, kimnen kelgeni belgisiz Joshynyń kesilgen shynashaǵyn Bórte Temýchınge ákelip beredi. Bórte sonda Shyńǵys hanǵa: «Eı, Temýchın! Kóter basyńdy! Joshyny aqyry óltirip tyndyńdar! Onyń ákesi sen bolsań, anasy – men! Meniń qaıǵymnan seniń qaıǵyń kóp emes. Qudaı berdi, Qudaı aldy. Endi erteńińdi oıla! Attan tússeń taqqa otyryp júrip ózekti janda ólim bar ekenin umytyp ketken sııaqtysyń. Kózińniń tirisinde balalaryńa jaýlap alǵan keń dúnıeni bólip ber. О́zińniń ornyńa kim laıyq, sony atap ket!».
Ulynyń ólimine eseńgirep, aza tutyp jatqan qaharly han áıeline aqyryp umtylǵanda, aldyna jata qalyp basyn tósegen Bórte: «О́mir boıy ańdyǵanyń meniń basym edi, reti endi keldi. Shap! Shaba ǵoı!», – deıdi.
Bórte uzaq kútedi, biraq, qylysh siltenbeıdi. Basyn kóterip qarasa, Shyńǵys hannyń et júregi ezilip, kózinen parlap jas aǵyp tur eken. Álemge ámirin júrgizgen uly qaǵannyń balalary ákesi bólip bergen ulystarda bılik qurǵanymen, ózara tatýlyǵynan ajyramady. Oǵan Úgedeı aıyqpas aýrýǵa shaldyqqanda inisi Tóleniń «jan beremin» dep ómirin aǵasyna qurbandyqqa bergeni dálel. Qypshaq dalasy qazaqqa máńgi meken bolyp qaldy. Bórteniń armany oryndaldy.
«Sahnada úlken jumys isteldi. Osyndaı pesa jazyp bergeni úshin Dýlat Isabekovke zor alǵysymdy bildiremin. Teatr maqsaty – tarıhty kórsetý, eshkim anyǵyn bilmeıtin tarıhtyń syryn aıtyp berý. Bul mádenıeti men óneriniń órkendeýinde ózindik ereksheligi bar Qazaqstan men Italııanyń aldaǵy úlken qarym-qatynasynyń bastamasy ǵana. «Bórte» spektakli aldaǵy ýaqytta Italııa teatrynyń sahnasynda da qoıylady. Qoıylym rejısseri Davıde Lıvermor júzege asyrý múmkindikterin qarastyryp, osy baǵytta jumys istep jatyr», degen rejısser Karlo Shakkalýga Qazaqstan teatrynyń Eýropa teatrlarymen birlesip, shyǵarmashylyq jobalardy júzege asyryp, árekettesýi úlken jańalyq ákeledi degen oıyn jetkizdi.
Spektaklden, eń bastysy, dáýir tynysy sezildi. Ol gallografııamen jasalǵan dekorasııadan, erekshe úlgidegi kóz tartar sahnalyq kıimderden, jas ártisterdiń órshil rýhynan esip turdy. Spektaklge akterler jan-jaqtan jınaldy: Túrkistan, Almaty, Nur-Sultan, Qostanaı, Taldyqorǵan teatrlarynyń saıdyń tasyndaı iriktelgen Aqbota Qaımaqbaeva, Nurken О́teýil, Almahan Kenjebekova, Álıhan Ydyrysheva, Erjan Nurymbet, Nartaı Saýdanbekuly, Qonysbek Begaıdarov, Zámzágúl Begaıdarova syndy saqa akterleri men aktrısalary ulttyq dramatýrgııaǵa asqaq rýhpen kelip qosylǵan Bórte beınesin bıiktetýge bar kúsh-jigerin saldy. Shyńǵys hannyń balalary men týystarynyń rólinde Túrkistan teatryndaǵy akterler trýppasy kórindi. Úsh saǵattan artyq júretin uzaq qoıylymdy kórermen kıno sekildi qabyldady. Buldyr tarıhtyń ishinen arshylyp, aǵarańdaǵan Bórte beınesi kórindi. Shyńǵys han – qaı kezeńde de kúıip turǵan taqyryp, kúıdirip almaı sahnalaý – erlik. Al Bórte – eksklıýzıv.
«Jańa qalada, jańa teatrda, jańa pesa qoıylyp jatyr. Kórermenge rýhanı rahat syılaǵan Dýlat aǵaǵa rahmet. Teatr ujymyna, bizdiń bastamamyzdy quptap, jan-jaqty qoldaý kórsetip otyrǵan Túrkistan oblysynyń ákimdigine, qala basshylyǵyna, Nur Otan partııasyna sheksiz alǵysymdy bildiremin. Aldaǵy ýaqytta da ozyq tehnıkalyq jáne kreatıv sheshimderge negizdelgen tyń qoıylymdar qala turǵyndary men qonaqtaryna kóptep usynylatyn bolady», dep atap ótti Teatr dırektory Aınur Kópbasarova.
Basqa bir teatrda joq, tek Túrkistan teatrynyń taǵdyryna buıyrǵan biregeı dramaǵa dramatýrg Dýlat Isabekovtiń ózi avtor retinde az-kem synyn aıtqanymen, tutastaı alǵanda, kóńili tolǵan tushymdy baǵasyn berip, «Bórtege» sát sapar tiledi. Sebebi «Bórteni» alda Eýropanyń tórt birdeı teatry sahnalaýǵa qulshynys tanytyp otyr.
