Esenqul

Ulylardyń qataryna qosypty demesin, maǵan ótkizip qoıǵan da eshteńesi joq, búgingi aqyndardan Esenqul Jaqypbektiń jyrlary janyma jaqyn. Únemi ústelimniń ústinde jatady. Sharshaǵanda oqyp, rahattanyp demalyp qalamyn. Keı jerine, sizge ótirik, maǵan shyn, kúlip alamyn. Esenqulda óleńdi órnekti oqıǵaǵa qurý, ıaǵnı Saıyn aǵanyń áńgimelerindegideı móldir sezim, beıkúná muń ba, birdeńe bar.

 

Bizdiń aýyldaǵy ádebıetpen «aýyrǵan» men syqyldylarǵa onyń áýeli Esenqul degen aty jetti. Jetkizgen Shorabek kókem. Shókeń (aqyn Shorabek Aıdarov) ózi tanyp bile me, álde bireýlerden ataǵyna ábden qanyq bola ma bilmeımin, áıteýir aıtqan aqyndarynyń shynynda osaly bolmaıtyn. О́tken ǵasyrdyń 80-jyldarynyń alǵashqy jartysynda sol «syrttaı tanys» Eskeńmen «ishteı tanysýdyń» da sáti tústi. Onda da ol «syrttaı oqý» degen aınalaıynnyń arqasynda júzege asty. KazGÝ-diń jýrfagynda «ishteı» oqıtyn ysqaıaqtary men «syrttaı» oqıtyn syrttandarynyń aýdıtorııalar men kitaphanalardan basqa da «súıikti» oryndary bar. «Ishteı» oqytýdyń dekany Temirbek  Qojakeev kókemiz ben «syrtaı» oqytýdyń dekany Marat Barmanqulov aǵaıymyz odan habardar ma, joq pa, sharýamyz shamaly. «Súıikti» jerdiń aty «Botanıcheskıı býlvar» dep atalady. Jýrfaktyń aýdıtorııalarynan, professorlarymyzsha «ıaǵnı» dep aıtsam, Zeınolla Qabdolov, Qadyr Myrza Áli sııaqty súleıler sóz etken ádebıet áleminiń jaýharlarymen sýsyndasaq, al «Botanıcheskıı býlvardaǵy» syrahanada salqyn syramen shól basyp turyp aqyndardyń óleńderin tyńdap, jazýshylardyń aqyl-keńesterine uıyp, «óndiristik praktıkadan» ótkendeı bolýshy ek. Irgedegi «ákemteatrdan» sýatqa qulaǵan jylqylardaı saý ete qalatyn kelbetti ártisterdiń de tanys-beıtanys beınelerin kórip tańǵalatynbyz. Ádemi demekshi, aýyldan Almatyǵa kelgenshe Oralhan Bókeevtiń «Muztaýyn» oqyp, mıymnyń dyń-dyń bolǵany azdaı, onyń moınyna oramal baılap ker maraldaı kerilip túsken sulý keskinin kórip, ózimdi-ózim qor sanap júrgen kezim ǵoı, «Botanıcheskıı býlvardaǵy» «aqyndar» men «jazýshylardy» kórip kóńilim ornyna tústi. «Kishkentaı demeseń quddy túıe» demekshi, «aqyn» demeseń, bári de kádimgi adam. Ásirese, Esenqul. Kıgen kıimi, sóılegen sózi, ishken syrasy bári ózimizdikindeı. Inileri aldynda bir qabaq shytpaıdy-aý sabaz. Yrjıyp kúledi de turady. Kúlgen kezde kókshil kóziniń aınalasyna ájim úıiriledi. «Shorabek kókemniń maqtaıtynyndaı bar eken-aý», dep qoıamyn ishimnen. Á, degende tıyn-tebenderin shyǵaryńqyramaı tartynshaqtap turǵan bolashaq aqyn, jazýshylar dý-dý áńgimege qyza kele, tipti, syra ákelýge talasa bastaıdy. Ol kezde qazirgideı bankomat degen joq, qaltamyzdaǵy aqsha taýsylǵan kezde «syrttaı» oqıtyn syrttandar dıplomatqa qol sala bastaımyz. Al Esenquldy úlkensiz dep ústeldiń «tór» jaǵyna turǵyzyp qoıamyz. Bizge ol syra iship, óleń oqysa boldy. «Móldirlikke atbasyn buryp barǵan, Bir jaqsylyq kútedi ol tunyq tańnan. Jaman pıǵyl tospaıdy eshkimnen de, Eshkimnen de syry joq búgip qalǵan. Ezýinen jıylmaı kúlki kerim, Osylaı-aq kún keshsin, shirkin, eriń. Myltyq kezep sen oǵan turar bolsań, Oınap tur dep oılaýy múmkin onyń. О́mirińniń ár kúni bir syn edi, О́zgelerdiń qamy úshin kúrsinedi. Sen ásheıin bas shaıqap qoıa salǵan, Qııanattan ol qatty túrshigedi. Tirliginiń týy etken adal aryn, Jaqsylardyń janaryn jaba ma muń. Seniń janyń túrshikken qııanatqa, Onyń jany bilmeımin ne bolaryn?!». «Pah, shirkin!» dep rıza bolamyz, qol shapalaqtaımyz, qolpashtap qana qoıa salmaı, bosaǵan saptyaıaqtardy ala salyp syraǵa taǵy júgiremiz. Syra satýshyǵa qaraı qunjyńdap ketip bara jatyp: «Ezýinen jıylmaı kúlki kerim, Osylaı-aq kún keshsin, shirkin, eriń...» dep qaıtalaımyn da «keıipkeri de ózi sııaqty eken», deımin. Árıne, ishteı. Ol «tórdegi» ornynan qozǵalmaı taǵy óleń oqıdy... KazGÝ-degi «dáýren» men «Botanıcheskıı býlvardaǵy» «saıran» aıaqtalyp, jan-jaqqa taradyq. Men Jambylǵa turaqtadym, Esenqul kókem Almaty men Uzynaǵashty qatar jaılady. Kezdesý degen bolsa bolmasa da sıredi. Aıtys «arenaǵa» oralǵan tusta, sahnadan kórip «táýbe» deıtin boldym. Qaǵytpa, qaljyńǵa sheber. Uıqastary da shymyr. Birde qarsylasyn jeńip jatady, birde jeńgenderge sál jetpeı qalyp jatady. Biraq júregime alǵash ret jazba aqyn retinde uıa salǵan soń ba, ol meniń kóńilime aıtys aqyny retinde ornyǵa qoımady. Keıin bir jıynda kezdestik. Baıaǵy «Botanıcheskıı býlvardyń» dýmanyn eske alyp, kúlip jatyrmyz. Onsha kóp sóılemeıtin Eskeńniń sol kezde: «Meni aqyn etken sender ǵoı qolpashtap júrip», degeni. Sol baıaǵy qarapaıymdylyǵy, ózinen buryn basqanyń kóńiline qaraıtyn sol baıaǵy izgiligi. Áıtpese, syrahanada oqylǵan jyrlaryn biz qolpashtamaı-aq jazdy emes pe?!. Sodan kópke deıin kezdespeı kettik. Biraq kitap dúkenderinen óleńder jınaǵyn kórsem Esenqul kókemniń ózimen kezdeskendeı qýanamyn. Úıge kelgen soń al, oqy. Jalpy, basqa prozaıkter óleń oqı ma, joq pa, bilmeımin, al men á degende óleń jazǵandyqtan ba eken, Láılisinen aıyrylǵan Májnúndeı janyma jaqyn jyrlardy ińkárimdeı izdeımin de júremin. Vladımır Maıakovskııdiń «A dlıa nas ıýbıleı – remont po pýtı, postoıal – ı dalshe gýdı» («Ne ıýbıleıte!», 1926 jyl) degenindeı jarq-jurq jarnama, plakattar emes, taý etegindegi maıdaqońyr keshte estilgen «Mańmańger» ánindeı óne boıyńdy tutas baýrap alyp, júregińdi eljireti-i-ip jiberetin óleń bolsa, tipti, jaqsy. Eskemde sol men izdegen maıdaqońyr «tirilik» bar edi. Onyń óleńinen ózińdi, ózińniń aýylyńdy, ózińniń aýyldastaryńdy, qurdastaryńdy, tipti, «bala mahabbattaryńdy» da taýyp alasyń, taýyp alasyń da óleń avtorymen birge ottary jymyńdaǵan taýdaǵy túndi, sýlary syldyraǵan baýdaǵy ózendi, daýyly turyp, jańbyry quıǵan aýyldy aralap, birge qýanyp, birge muńaıyp otyrasyń. О́leńdi ol emes, óziń jazǵandaı, óz syryńdy óziń aıtyp otyrǵandaı sezinesiń. Seziný degen – sený. О́ıtkeni, ol jyrlaǵan dúnıeni seniń de jyrlaǵyń kelip, seniń de aıtqyń kelip, biraq ne jyrlaı almaı, ne aıta almaı júrgen dúnıeleriń ekenin moıyndaısyń. «Kók shyqqanǵa bir qýanyp, Shóp shyqqanǵa bir qýanyp, Sók syqqanǵa bir qýanyp, О́mir ótti zyrǵyp aǵyp. Jetsem degen arman joly, Bara jatyr jylda uzaryp. Sarǵaldaqqa bir qýanyp, Qyzǵaldaqqa bir qýanyp, О́mir ótti-aý syrǵyp aǵyp. О́sem degen uldy baǵyp, Ketem degen qyzdy baǵyp, Bara jatyr kók aspannan, Bir beımálim juldyz aǵyp. Ystyq juldyz..., Muńly..., Jaryq!». Qandaı keremet! Qandaı ǵajap! Dananyń da, ananyń da, balanyń da oıyndaǵy sózdi qysylmaı, qınalmaı qalaı áp-ádemi etip aıta salǵan?!. Bir qarasań op-ońaı sııaqty. Biraq eshkimniń oıyna kelmegen sóz ben sýret. Jyr izdegen jurtqa da keregi osy áp-ádemi ári qarapaıym sóz emes pe qudaı-aý! Al osy óleńniń ánmen órilgen kezdegi qudiretin kórseńiz, tipti bar ǵoı, maqtarǵa sóz tappaısyz. Eger ne jazsa da qasıetti qazaq sózin oryn-ornymen qoldanýǵa asa qatty mán beretin tákappar da talǵampaz sýretker Ǵabıt Músirepov on alty joldan turatyn osy óleńdi oqysa: «Chýdo!» der me edi, kim bilsin! «Sonda bul joldardyń alyp bara jatqan nesi bar sonsha?» der bireýler. Aıtarymyz, siz de, biz de, olar da on oılanyp, júz tolǵanyp aıta almaı júrgen shyndyqtyń shóp ústindegi shyqtaı bolyp móldirep turǵan sáýlesi ǵoı bul. Qarańyzshy, qandaı qarapaıym, qandaı etene, qandaı tanys sýret. Basyndaǵy taqııasyn izdep otyrǵan jerin on aınalatyn ańǵaldar bolady ǵoı, sol sııaqty osy bir-eki shýmaq óleńdi aıtý úshin qanshama kereqarys romandar men qanshama salaqulash poemalar jazyldy deseńizshi! Birde Esenqul kókemmen Kenen aýylynda jolyqtym. Jambyl obly­synyń sol tustaǵy ákimi Bóribaı Jek­sem­bınniń bas bolýymen 2009 jyldyń 2 qazany kúni Qordaı aýdanynda Kenen Ázirbaevtyń 125 jyldyǵyna baılanys­ty úlken mádenı is-shara ótti. Oǵan Al­maty oblysynyń sol kezdegi ákimi Serik Úmbetov jetisýlyq aǵaıyndardy bastap keldi. Qonaqtar arasynda Esenqul da bar. «Bazarǵa myń adam barady, biraq kóńili qalaǵanyna sálem beredi», degendeı, kópten beri kezdespegen aqyn aǵamyzben qýana amandastym. Biraq baıaǵy albyrttyǵyn aǵalyqqa jeńdirgen be, sabyr saqtap, salmaqty keıipte amandasty. «Shalqaıǵanǵa shalqaıatyn» minez mende de bar, qyńyraıa qaldym. Qansha degenmen adam janynyń ınjeneri emes pe, baıaǵy jyr-kádeni saǵynyp ańqyldap kele jatqan inisiniń kilt ete qalǵanyn tez baıqap: – Shorabek kókeńniń hali qalaı? Jumaqtyń (álde o dúnıeniń dedi me eken, qatyryp aıtty áıteýir) qam-qareketimen júr me? – dep, qyryn qarap qısaıyp turǵan betimdi ózine qaıta burmaq boldy. Maǵan da keregi osy. – Iá, júr ǵoı, sóıtip júr-aý deımin, aýzynan Allasy túspeıdi áıteýir, – degen sııaqty bir sóz aıttym. О́ıtkeni, Eskeńshelep men de salmaq­tana qalǵam. Biraq bajaılap qarap tur­myn, kóziniń aınalasyndaǵy ájimderi sol baıaǵy qalpy. Tapaltaq boıy tolysa túsipti. Qarny shyǵyp, jýandaǵan. Taǵy bir ańǵarǵanym, boıaý jaǵyp qoıǵandaı kóziniń aınalasy qońyrqaı túspen dóńgelektene qalypty. Áńgime Kenen aýylyndaǵy Mádenıet úıiniń foıesinde bolǵan. Sodan keıin qonaqtar Kenen týraly ǵylymı konferensııaǵa qatysýǵa, konsert tyńdap, báıge qyzyqtaýǵa degendeı tarap ketti. Túski astan keıin Eskeńdi báıge bolyp jatqan jaqtan kezdestirdim. Jalǵyz kele jatyr eken. Bul joly ol baıaǵy «Botanıcheskıı býlvardaǵy» sııaqty jaqyndyǵyn bildirip: «Kósemáli, bir áńgime bar» dedi. «Aıtyńyz». «Aıtsam, alpys jyldyǵym kele jatyr, sonyń aldynda... bilesiń ǵoı...». «Maqul». «Bizdiń aýylǵa kel, biraz materıaldar bar». «Maqul». Baıaǵy saptyaıaqpen syra tasyp, qyzmet etip júrgenimdeı ne dese de «lápbaı» dep turmyn. Qazir oılap otyrsam, bul 2009 jyly kúzde, ıaǵnı osydan 4 jyl burynǵy áńgime. Arada kóp ýaqyt ótpeı «Egemen Qazaqstan» gazetiniń 90 jyldyǵyna baılanysty basylymnyń Almaty oblysyndaǵy kúnderi uıym­dastyrylatyn boldy. Mereıtoıǵa ar­nalǵan mádenı is-shara oblys ortalyǵy – Taldyqorǵanda bastalyp Uzynaǵashta, odan Jambyl atanyń aýylynda jal­ǵasty. Jambyldyń, Nurǵısanyń qabir­lerine quran oqytyp, sol aýyldaǵy oqyr­mandarmen de kezdesip, Saýytbek aǵa bastaǵan redaksııa qyzmetkerleri bir jasap qaldyq. Oblys, aýdan ákimdikteri men basqarma, departamentterinen ilesken sheneýnikterdiń arasynda Eskeń de júrdi. – Aǵasy, ótkende aıtqan tapsyr­mańyz­dy oryndaýǵa kirisýim kerek, kitap­taryńyz bolsa bermeısiz be? – dedim kez­desýdi qur jibermeýge tyrysyp. Ol shopyryn júgirtip, qyzmettik «Nı­va» avtokóliginen birneshe jyr jı­naq­taryn aldyrdy da, «Taý basynda kári qar» degen kitabynyń birinshi betine «Kósemáli dosqa Esenquldan...» dep jazyp berdi. «Basqasy myna kitaptyń ishinde, óziń oqyp al» degen sııaqty... úsh-aq aýyz sóz. Odan keıin óleńderine jazylǵan ánder dıskisin usyndy. Sóıtip, Eskeńniń sol kitaptary men dıskisi naǵyz rýhanı janserigime aınaldy. «Aldaı-aý, aldaıǵa» alańdaımyn. «Kók shyqqanǵa bir qýanypqa» qýanamyn. «О́zińdi ańsapqa» yntyǵamyn. «Sen jalynsyń» degenge kúıemin. «Bizdiń eldiń jigitterine» qyzyǵamyn. «Bizder, bizderdi» tyńdap, sol Esekeń aıtqan dramany óz basymnan keship júrgenimdi aıtyp, aıǵaı salǵym keledi... Aıtpaqshy, 2011 jyly Almaty oblysy fılarmonııasynyń belgili ánshisi Álııa Ábikenova týraly «Baqshadaǵy bulbulym» degen maqala jazdym. Sol dúnıede: «Osydan eki jyl buryn «Egemen Qazaqstan» gazetiniń 90 jyldyq torqaly toıyna baılanysty Uzynaǵashqa barǵanda, aqyn Esenqul Jaqypbekke sálem berip, esen-saýlyǵyn bilýdiń sáti tústi, – deıtin. – Alataýdy aınalshyqtaǵan aqyn aǵamyzdy KazGÝ-de syrttaı oqyǵan syrttan kezinen bilýshi em, esen-saýlyǵy sol, búginde aýdandyq gazettiń bildeı bas redaktory bolypty. Astynda aq «Nıva», baıyrqalaǵan minezinen, tolysqan denesinen, abaılańqyraǵan júris-turysynan tili ashy, tirshiligi tapshy aqyndardyń qatarynan shyǵyp, qarny toq, qaıǵysy joq sheneýnikterdiń aýylyna jaqynyraq qonystanǵany baıqalady. Shyǵarmashylyq tabysy da jaman emes syqyldy. «Jańa shyqqan dúnıelerińiz bolsa...» dep em, shopyryn jumsap, birneshe kitaptary men óleńderine jazylǵan án dıskisin jáne usyndy. «Kók shyqqanǵa bir qýanyp, shóp shyqqanǵa bir qýanyp...» dep Eskeńniń ózi jyrlaǵandaı, Jambyl men Nurǵısa jákelerimniń qabirine zııarat etkenime bir qýanyp, sol asyldardyń synyǵy Esenqul aqynǵa sálem bergenime bir qýanyp, Tarazyma qaraı tarttym. Almatydan Qordaıǵa deıingi jol taqtaıdaı tep-tegis, mundaı jolda ne kóz shyrymyn alý kerek, ne án tyńdaý kerek. Men ándi durys kórdim. Eskeń bergen dıskidegi ánderdiń bárin jaqsy deı alman, biraq, birneshe ándi qaıta-qaıta tyńdaı bergim keldi. Sonyń biri «Aldaı-aý». Sózi de, sazy da, tipti, aıtar nazy da halyq ánderiniń úlgisine kelińkireıdi. «Aldaı-aý, aldaı, aldaı-aý,  Dúnıe túbi baldaı-aý. Alqynǵan kúnder tal­pyn­ǵan, Jáýteńdep qarap artymnan, Qaldy-aı-aý bári qaldy-aı-aý... ...О́tkeni-aı, bári ótkeni-aı, О́mirdiń jaz ben kóktemi-aı. Sary ala qazdar sańqyldap, Sary ala kúzdiń jetkeni-aı. Bireýge ózim yntyzar, Bireýler maǵan ókpeli-aı. О́tkinshi mynaý ómirde, О́tpeli, bári ótpeli-aı. «Aǵa» dep barsań aǵańa, Aǵanyń kóńili kók­te júr. «Baýyr» dep barsań baýyrǵa, Baýy­ry onyń kók temir. Týysqanǵa – týa jat, Jol­da­sy­ńa júre jat, Menen de osy ótti ómir». Qysqasy, án de, ánniń sózi de, ánshiniń úni de unady. Jaqsy dúnıe jurt kóńilin aýdarmaı qoısyn ba, keıin Eskeń syılaǵan sol dıski qoldy boldy». Taǵy bir joly «Qazaq ádebıeti» gazetinen Almas Núsip degen inishek «Tarıhta kim qalady?» degen taqyrypta saýaldama uıymdastyryp, birneshe suraq jazyp jiberipti. Sol suraqtardyń birinshisi: «Tarıh barda – tarıhı tulǵalar bar. Osyny jazýshylyqqa qatystyryp alsaq, kórkem ádebıet kóshinde júrgen, ǵumyryn sarp etip, ómirin túgesken tórt tarapqa aty máshhúr qalamger qanshama. Biraq, sol aty belgili jazýshylardyń artynda qalǵan tom-tom muralary túgel oqyla ma? Máselen, qazirgi synshy, ǵalymdarymyzdyń aıtýynsha Ǵabıt Músirepov shyǵarmalary ishinen avtobıografııalyq áńgimeleri kóp oqylatyn kórinedi. Qalyń romandarynan shaǵyn janrda jazylǵan týyndylaryna kóptep mán berilýiniń sebebi ne?» dep keledi. Men buǵan gazet betinde: «О́z basym arǵy jazýshylardan Beıimbet Maılındi, óziń aıtqan Ǵabeńdi, bergi qalamgerlerden Berdibek Soqpaqbaev, Táken Álimqulov, Saıyn Muratbekov, Dýlat Isabekov, Ospanhan Áýbákirov, Marhabat Baıǵutty qaıtalap oqyp turam. Bul basqalaryn oqymaımyn degenim emes. О́leń-jyrlardan «Bes ǵasyr jyrlaıdy», «Jeti ǵasyr jyrlaıdy» atty tomdardaǵy aqyndardyń aıtqyshtyǵyna tańǵalam. Sondyqtan da bolar anda-sanda olarǵa da qaıta kóz júgirtip qoıamyn. Árıne, Abaı men Muqaǵalı ústelimniń ústinde jatady dese de bolady. Ulylardyń qataryna qosypty demesin, maǵan ótkizip qoıǵan da eshteńesi joq, búgingi aqyndardan Esenqul Jaqypbektiń jyrlary janyma jaqyn. Únemi ústelimniń ústinde jatady. Sharshaǵanda oqyp, rahattanyp demalyp qalamyn. Keı jerine, sizge ótirik, maǵan shyn, kúlip alamyn. Esenqulda óleńdi órnekti oqıǵaǵa qurý, ıaǵnı Saıyn aǵanyń áńgimelerindegideı móldir sezim, beıkúná muń ba, birdeńe bar. Álde esigine qulyp salmaıtyn otaǵasyndaı ashyqtyǵy ma eken», dep jaýap berippin. Osy saýaldamada Esenquldy óńkeı alyptardyń arasyna qosam dep odyrańdaǵan uranshyl aqynsymaqtardy yzalandyryp alǵan jaıym da bar. «Ini zordan, aǵa bordan», amal joq, kóterýge týra keldi. Biraq, ol tuldandy eken dep Eskeńniń kúnshýaqtaı jyly da nurly jyrlarynan bas tarta almaımyn. «Men» dep kókiregin urǵylaǵan búginginiń Maıakovskııleriniń jyrlaryna sene de almaımyn. Al: «О́leń jazam... Bar isim osy ǵana. О́leń berdim dosyma, qasyma da. Týys-týǵan ishinde erkeletti, Muqaǵalı, Tólegen, Qasym aǵa. Arǵy atamdy surasań – Abaı, Jambyl. О́rt Mahambet óz aǵam – Abaılap júr! Joldas boldym bóriniń bórisimen, Syrlas boldym seriniń serisimen, Arýaqtandym solardyń perisimen», degen Esenqul aqynǵa senemin. Kompıýterimniń qasynda Eskeńniń ár jyldary jaryq kórgen «Aǵymnan jarylamyn» («Jalyn», Almaty, 1987 jyl), «Bul jaz da óter» («О́lke», Almaty, 2001 jyl), «Taý basynda kári qar» («О́rkenıet», Almaty, 2005 jyl) jáne «Sarǵaıǵan sary tereze» («Nýr-Prınt 75», Almaty, 2007 jyl) dep atalatyn kitaptary jatyr. Ishiniń bári Ǵabeńshelep aıtsaq, bir-birine jaryǵyn túsirip turatyn nurly sózder. Ǵabeń demekshi, jaryqtyq óle-ólgenshe Kenesary handy jaqtyrmaı ótti ǵoı. Sol úshin de «Han Kene» dep pesa jazǵan Muhańmen (Áýezovpen) arasy biraz qyrbaı boldy. Biraq Han Keneni jaqtyrmady eken dep Ǵabeńdi qazaq ádebıetinen eshkim syzyp tastaı almaıdy. Aıtsa óz pikirin aıtty. Dáleldep aıtty. Sendirip aıtty. Sol sııaqty Esenqul Jaqypbekti de «Úmit» degen óleńinde «o dúnıeni joq» depti, «moldany synapty» dep birjaqty kústanalaýǵa bolmaıdy. Esekeń «ıaryı ateıst» bolmaǵan shyǵar-aý, biraq óz oıy, óz pikiri bar aqyn ekenin, ony da oraıyn taýyp ádemi ázil arqyly aıta biletinin qalaı moıyndamasqa. Oqıyqshy. «Bir jaqsylyq bolady» dep alda da áli, Úmit kútip adamdar aldanady. Ádemi eken oılasań partııanyń, «Kommýnızm jaqyn» dep aldaǵany. «Mashqar tańda teńeler pende bári», Dep aldaıdy meshittiń moldalary, O dúnıe joq shyǵar, biraq osy, Maǵan qatty unaıdy aldaǵany. «О́sedi» dep ulyńdy aldanasyń, Qyzyńnan da bir úmit maldanasyń. Japyraǵy jastyq­tyń sol­ǵannan soń, Bolar is bolyp,                  boıaýy ońǵannan soń, Balań úshin áıteýir jan baǵasyń, Solar úshin sý keship, mal baǵasyń. Jalǵan úmit bolsa da so­nyń bári, Netken tátti bu jalǵan, jal­ǵan atyń! Dúnıe-sheksiz! Máńgilik, ol ól­meıdi, Bir úmitke bir úmit jalǵaǵasyn. Ne bolady úmitter tegis bitse, Úmitter bar! Joq, biraq, jeńis túk te. Úmitterdiń qus joly jyltyraıdy, Galaktıka, Ǵalamda, Keńistikte». Osy óleń joldarynyń ishinde bireý baıqap, bireý baıqamaı qalatyn «Jalǵan úmit bolsa da sonyń bári, Netken tátti bu jalǵan, jalǵan atyń!» degen pálsapalyq tujyrym bar. Myna jalǵan dúnıeniń jalǵandyǵynan da jaqsylyq izdegen aqyn bar ma Eskeńnen basqa?!. О́ner adamdarynyń muńy men zary da jazyla-jazyla jaýyr bolǵan taqyryp. Biraq Esenquldyń paıymdaý­ynda ol múlde basqasha sýretteledi. «Pah, shirkin, aıtqan soń osylaı aıtý kerek qoı!» dep kókirekterdi qars aıyrady. О́ner adamdarynyń Alataýdaı kóńilin de, betiń bar, júziń bar demeı shyndyqty betke aıtyp, basyna óz aýzymen bále tilep alatyn sormańdaılyǵyn da, qysqasy, olardyń bary men joǵynyń bárin bir óleńge syıǵyza bilgen. Ol Tuńǵyshbaı Jamanqulovtyń oryndaýynda (ánin shyǵarǵan Qaıyrǵalı Kóbentaev), tipti, asqaqtap ketedi. «Bizder, bizder patshadan da pań­dar­myz, Bizder, bizder bireýlerge arman­byz. Bardy bar dep, joqty joq dep ja­syr­maı, Baqytynan qashyp júrgen jan­dar­myz. Bireýlerdiń oǵy bolmaı atarǵa, Bizder júrmiz qaterli bir saparda. Jyr­tyǵyńdy jamap berip jatsa da, Esh­kim bizdi qosa almaı júr qatarǵa. Qaıyr­masy: Aldymyzda jalt-jult etip ot shy­raq, Áne-mine baq qonardaı bop turady. Jalpy maqtap jany qalmaı jatsa da, Eshkim bizdi shyn túsingen joq biraq». Endi oıymyzdy qorytaıyq. Bul arada da jyly jymıyp qoıyp Esenquldyń ózi kómek beredi. «Jaqsy adamdy jerleý» degen óleńin kimge arnap, kimniń janazasynda turyp oıyna túıse de, aqyn jaqsyny kózi tirisinde «jaqsy» dep aıtpaıtynyn, aıta almaıtynyn óte keremet kórkemdikpen jazyp ketipti. Meniń: «Eskeńniń óleńin oqysam Saıynnyń lırıkalyq áńgimelerin oqyǵandaı bolamyn», deıtinim de sondyqtan. Oqıyq. «Jaqsy adam ba edi? Jaqsy adam edi, – dedi jurt. Jaqsy adam! – dedi jamaǵat túgel egilip. – Qaryzy joq pa? – Qutylǵan barlyq qaryzdan, Qutylǵan barlyq mindeti menen paryzdan. – Al onda báriń artyma sapqa turyńdar, Janaza ıman shyǵaram, – dedi kári ımam». Ábden pisken kezde ózinen-ózi saý ete qalatyn jemisteı tógilip turǵan osy dıalog-jyrdan keıin aqyn endi «jaqsy» degen sózdiń jan-jaǵynan oı nárin tere bastaıdy. Sol oımen birge muńaıyp, sol oımen birge qaıǵyrady. О́kinedi. Ol mynandaı bolyp óleńge aınalady. «Jaqsy adam ba edi? Jaqsy adam edi shynaıy. Jaqsylyq jasap júretin elge udaıy. Jaqsyny tańdap aldy ǵoı sirá, qudaıy, Erterek nege aıtpady muny, ıapyrmaý? Elimniń mynaý yǵaıy men syǵaıy. Jaqsy adam edi jaratylysy bólekshe, Jaqsylyq jasap júretin elge erekshe, Jaqsy adam edi jalpyǵa jaqqan qashanda, Jaqsy adam osy qudaıǵa ǵana kerek pe?! ...Ilmıip qaıttym irkes te tirkes elmenen, Isigen jara qaldyryp sonaý beleste. Jaqsy adam edi! Jaqsy adam edi, jaryqtyq. Jabyla kómip qaıttyq. Biz ony topyraqqa qaryq qyp...». * * * Bizdiń býynnyń Eskesi, Esenqul Jaqypbek te jaq­sy adam edi jaratylysy erek­she. Al jaqsy aqyn eke­ni talas týdyrmas. Kósemáli SÁTTIBAIULY, «Egemen Qazaqstan». Jambyl oblysy.