Qazynaly kóshtiń hıkaıalary

Osy oraıda respýblıkalyq kóshi-qon salasynyń ardageri, «Qurmet» ordeniniń ıegeri, Almaty oblysy Raıymbek aýdany men Mońǵolııanyń Baı-О́lke aımaǵynyń «Qurmetti azamaty», táýelsizdik jyldary Mońǵolııa, Iran jáne Aýǵanstan qazaqtaryn kóshirýmen bel sheship aınalysqan, tarıhı kóshtiń nebir hıkaıalaryna kýá bolǵan azamat Marat Toqsanbaevqa jolyǵyp, elimizde kóshi-qon isiniń qalyptasýy jáne kósh barysynda kezdesken qyzyqty oqıǵalar týraly áńgime órbitip, qaǵazǵa túsirgen edik.

Qany bar qazaq

 – Alǵash 1991 jyldyń ma­myr aıynda Almaty qala­syn­da ornalasqan Qazaq KSR Eńbek mınıstrligi ishinen Qonys­tandyrý bólimi ashyldy. Osy bólimge ózim suranyp bardym. О́ıt­keni shettegi qazaqtardy elge kóshirý isi meni qatty qy­zyq­tyrdy. Mınıstr Saıat Beı­senov: «Seniń qanyń bar ma? Mundaı jerde tek qany bar adam ǵana jumys isteıdi» dep qatań eskertti. Shy­­nyn­da, sol tusta alystaǵy aǵaıyn de­gen­de shyǵarda janymyz bólek edi. Qaırat-qajyrymyz jetkeninshe aıanyp qalmadyq, dep áńgimesin bastady Marat Esenqululy. – Qonystandyrý bóliminde bastyq Ǵazız Esmuqanov qatardaǵy qyz­metkerler Pamır Kamalıev, Marat Qonaqbaev, Ǵalııa Qu­saıynova jáne men barlyǵy bes adam boldyq. Keıin onǵa jettik. Departament qurylǵanda 20 kisi boldyq. Bul jyldary oblys, aýdandarda kóshi-qon bólimi qurylǵan joq edi.

Sóıtip 1991 jyly kóktemde táýelsiz elimiz tarıhynda alǵash ret Mońǵolııadan kósh bastaldy. Kelesi 1992 jyly Baı-О́lke jáne Qobda aımaǵyna 3500-den astam «KamAZ» avtokóligi baryp, kóship kelýshilerdiń júgin tıedi. Adamdardy ushaqpen О́skemenge kúnine on reısten, úsh aı toqtaýsyz tasydyq. Qazaq­stan­nyń ár oblys, aýdan, sov­hoz­darynan ókilder baryp, baıól­kelik aǵaıyndardy kóshirip áke­tip jatty. Qıyndyqtar da boldy. Áli esimde, Baı-О́lkeden adamdardy tasyp jatsaq, kezdeı­soq saparlap kelgen japon týrısteri: «Bul ne? Eldi nege kóshirip jatyrsyńdar?» dep tańǵaldy. Olardyń túsiniginde soǵys zardaby, ekologııalyq apat, t.b. bolmasa eldiń jappaı qoparylyp kóshýi aqylǵa syıymsyz eken.

 Qobdanyń qyzyl qoıy

Baı-О́lke aımaǵynan kósh uıym­dastyrý kezinde bolǵan qyzyqty oqı­ǵa­lardyń birine toq­talaıyn. 1992 jyl­dyń tamyz aıy bolýy kerek, aımaq ortalyǵyn­da ornalasqan «Besboǵda» qonaqúıi qazaqstandyq komıssııa músheleriniń shtab páteri bolatyn. Kóshetin aǵaıyndardyń tizimin jasap, qaı oblysqa barady, ushaqpen usha­tyndar men júgimen birge kólikpen jú­re­tinderdi naqtylap, ushaq jáne av­to­kolonna basshylarymen ju­mys atqarý maǵan júktel­gen edi. Shamamen túngi saǵat 03-00-de qonaqúı kezekshisi «sizdi tele­fonǵa shaqyryp tur» dep oıat­ty. Reseıdiń Tashanta shekara ótkelinen habarlasyp tur eken. Olar maǵan «tez kelińiz» degen talap qoıdy. Basqa eshteme aıtpady. Apyl-ǵupyl tańǵy saǵat 05-00-de jolǵa shyqtym. Tashanta shekara ótkeline kelsem, Almaty oblysyna kóshtiń júgin artyp alyp bara jatqan bes «KamAZ»-dy qamap qoıypty. Olarǵa «Qazaqstanǵa Qobda be­tinde jeke tuqym retinde qor­­ǵal­ǵan qyzyl qoılardy kont­ra­bandalyq jolmen urlap barady» degen aıyp taǵypty. Mashınanyń ústine kóterilip qarasam, kýzovtyń jan-jaǵyn kıiz úıdiń keregesimen aınaldyra shańyraq jasap, onyń ústine túńlik jaýyp qoıypty. Ashyp qalsam, qyzyl qoıdyń on shaqty toqtysy men bir qoshqar bólek baılaýly tur. Aldaryndaǵy naýada jemshóp pen sý tur.

Sodan shekara beketiniń basshylarmen kelissóz júrgizýge bel baıladym. Uzaq aıtystyq. Aqyry olarǵa bir qoı jáne bir jáshik «Arhı» mońǵol araǵyn beremiz dep ýaǵdalastyq. Sóı­tip quda da tynysh, qudaǵı da rı­za, júk kólikteri kolonnasy «Qazaq­­stan qaıdasyń» dep jolǵa at­ta­nyp ketti. Keıinnen bilsem, osy qyzyl qoılar Almaty obly­sy Narynqol aýdany Abaı atyn­­daǵy kolhozda tuqymyn kó­beı­tip, ósip-ónip bir otar bolypty.

 Shalǵa aınalǵan kempir

Bul oqıǵa da 1993 jyly sol Baı-О́lke aımaǵynda oryn aldy. Qazaqstanǵa ushaqpen kóshe­tin adamdar qujatyn jergi­likti prokýratýra, keden, polı­sııa qyzmetkerlerimen birle­sip da­ıyndaımyz. Osyndaı qaýyrt jumys kúnniń birinde Qazaq­stanǵa ushqaly turǵan bir úlken ájeniń pasportyndaǵy sýreti túsip qalypty. Basqa fotosy joq. О́skemen baǵytyna ushatyn reısten ájemiz qalyp barady.

Ne isteý kerek? Janymdaǵy jigitke «Júgir, sýret tap» desem, saqaly bar shaldyń sýretin ákelip tur. Oılanýǵa ýaqyt joq. Kempirdiń pasportyna, saqaldy shaldyń sýretin japsyrdyq da, kedennen ótkizdik. Shekara qyz­metkeri mońǵol qyzy ma­ǵan qarap jymıyp kúldi de, áje­mizdi ushaqqa shyǵaryp saldy. Kelesi ushaqpen ózim ushyp shyq­tym. Kelsem, О́skemenniń keden­shileri ý da shý. Mynaý qalaı deıdi. Bizdiń kempir de bylq etpeıdi «myna fotony ana kisi japsyrǵan» dep meni kórsetip qoıady. Sodan ne kerek, keden bas­shylaryna túsin­dirip, óz aıy­by­myzdy moıyndap áje­mizdi qutqaryp alyp, Qostanaı baǵytyna ushaqqa otyrǵyzyp ji­berdim de, aınalyp Baı-О́lke­ge tartyp otyrdym.

 Infografıkany jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»

 Qujatsyz búrkittiń álegi

Baıaǵy sol Baı-О́lke aımaǵy­nan Jez­qazǵan oblysyna kóship bara jatqan qusbegi aqsaqaldyń qolyndaǵy búrkitin О́skemen kedenshileri zańsyz, tólqujat­syz shekaradan ótti dep qamap qoıypty. Ertesi kúni tańǵy reıs­pen О́skemenge kelsem shekara buzýshy búrkittiń ıesi aqsaqal aldymnan júgirip shyǵyp, «balam myna páleden qutqara gór» dep jalyndy. Búrkit bolsa bir táýlikten beri ash qamaýda otyr. Ary oılanyp, beri oılanyp, ne isteý kerek degen saýal týyndady. Sodan ne kerek, Baı-О́lke aımaq basshysy Mızamhan Kúntýǵanulyna tikeleı telefon soqtym. Jaǵdaıdy túsindirdim. Mızash: «Men ne isteıin?» deı­di. Men: «Uıat ta bolsa aıta­ıyn, siz janýarlardy qorǵaıtyn mekemeniń basshysyna tapsyrma berińiz, ol kez kelgen qustyń qarǵa bolsa da sýretin japsyryp, «bul búrkit» degen qujat jasap jibertińiz» dedim. Keshki reıspen búrkittiń tólqujaty keldi. Sóıtip álgi aqsaqalym qusyn kóterip Jezqazǵanǵa ushyp ketti. Artynan surastyrsam, Balqash óńirine qonystanǵan osy aqsaqal bir jaǵdaılarmen qusyn bosatyp jibergen eken, onysy salyp uryp týǵan jerine ushyp barypty.

 Jolda týǵan Jolshybaı men Joldygúl

1993 jyly Tájikstannan kósh bastaldy. Qarasha aıynda ishki jaǵdaıǵa baılanysty bir eshelon adamdy Ońtústik Qazaqstan jáne Jambyl oblysyna jetkizdik te, erteńinde Iran Islam Respýblıkasyna attandyq. Ondaǵy qazaqtardy kóshirip almaqpyz. Kóshti alyp kelýge «Qazaqstan temirjoly» eki eshelon jiberdi. Poıyzdardy Túrikmenstan – Iran shekara­syndaǵy «Qyzylarbat» stansasyna ákep tirep qoıdyq. Adam­dardy Irannan alyp shyǵý­ǵa túrikmender kómektesti. Olar etnostyq qazaqtardy bizge tegin jetkizip berdi. Qyzylarbat­tan jeti kún júrip, áreń degen­de Shym­kentke jettik. Jolda qos poıyzdaǵy myń jarym adamdy ózimiz tamaqtandyrdyq. Ár poıyzǵa bir-bir ashana uıym­dastyrdyq. Azyq-túlikti satyp alyp, tamaqty ózimiz pisirip beremiz. Jolda eki áıel bosandy. Sábılerge Joldygúl jáne Jolshybaı dep at qoıdyq.

Kishi jaryn tańdaǵan otaǵasy

Kelesi 1994 jyly Saýd Ara­bııasy jáne Aýǵanstan qazaq­taryn kóshirip ákeldim. Sol jaqta turatyn ózbek, tájik aǵaıyndar: «Bizdi de kóshirip alyńdarshy, quldaryń bolaıyq» dep jalynǵanyn kórdim. Ol jaqtaǵy qazaqtardyń kóbinde eki-úsh áıeli bar. Bir aqsaqal keldi. Úsh áıeli bar eken. Álgi kisige «Qazaqstanda barlyq erkek jalǵyz áıelmen turady, sol eldiń zańy boıynsha bir áıel ǵana alyp ótesiz, jubaılaryńyzben aqyldasyp, birin tańdańyz» dep qaljyńdadym. Álgi aqsaqal meniń aıtqanymdy shyn kórip, birazdan soń eń kishi toqalyn ertip kelip tur: «Ana qatyndar osyn­da qalatyn boldy, kelis­tim» deıdi, jan-jaǵyna masattana qarap. Mundaıda kúlmegende qaıda kúlersiń. Artynan aqsa­qaldan orynsyz qaljyńym úshin keshirim surap, úsh áıelimen qosyp, atajurtyna jetkizdim.

 Ushaqta týǵan ul

Bul oqıǵa 1995 jyly boldy. Baı-О́lke áýejaıynda aǵa­ıyndardy tizimdep jatqan abyr-sabyrda aıaǵy aýyr bir kelinshek maǵan kelip, «aǵa, biz qaı mezgilde ushamyz jáne baratyn jerge qansha ýaqytta jetemiz» dep surady. Túr-túsi abyrjyńqy eken. Kelinshek­tiń kóńil kúıi birtúrli bolyp kóringen soń «qaraǵym, bir jeriń aýyryp tur­ǵan joq pa?» dep edim, «joq aǵa, bári jaqsy» dedi. Áýe kemesi aspanǵa kóterilip «Besboǵda» taýyn janaı ushyp bara jatqan ýa­qytta jańaǵy kelinshektiń jaǵ­daıy qıyndaı bastady. Tol­ǵaq qysyp áketip barady. Ne isteı­miz? О́skemen áýejaıyna deıin bir saǵattan astam ýaqyt bar, ushaqty keri qaıtara almaımyz. Qatty sastym. Ushaqtaǵy úlken ájeler men kelinshekterge mán-jaıdy túsindirip, kómek kórsetýlerin suradym. Sol mezette orta jastaǵy bir áıel «ýa­ıym­daýdyń, dúrligýdiń qajeti joq, maǵan áıel bosanatyn oryn, jyly sý jáne janyma kómekshi áıelder bolsa jetedi» degen ýájin usynyp, kópke basý aıtty. Dereý ushaqtyń art ja­ǵyn­daǵy júk artatyn bóligine oryn daıyndap, áıeldiń aıtqan zat­taryn ázirlep berdik.

Biraz ýaqyttan keıin jas sábıdiń shyryldaǵan daýsy estildi. Sol sátte ushaq ta О́s­ke­men áýejaıyna qonýǵa bet alyp tómendeı bastady. Bort koman­dıri bosanǵan áıelge kómek kórsetý úshin rasııa arqyly jedel járdem shaqyrtyp qoıypty. Olar jas bosanǵan ana men ba­lan­y О́skemen qalalyq pe­rzent­hanasyna alyp ketti. Kópshiliktiń usynysymen álgi sábıdiń ókil atasy atandym.