Investısııa úshin tartymdy el

Investısııanyń el úshin zor ıgilik ekeni aqıqat. Osyny jaqsy túsingen Nursultan Nazarbaev Táýelsizdik alǵan sátten bas­tap Qazaqstannyń óz ishindegi «Aldymen – ekonomıka, odan ke­ıin saıasat» qaǵıdatyn belgili bir dárejede halyqaralyq qarym-qatynastarda da tıimdi qoldandy. Kezinde Prezıdent janyndaǵy Shetel ınvestorlary keńesi de sol úshin qurylǵan bolatyn.

Bul týraly Elbasy men bel­gili jýrnalıst Saýytbek Ab­drah­manovtyń «О́mir ótkelderi» atty suhbat kitabynda jaqsy aıtylǵan. «Meniń halyqaralyq saparlarym barysyndaǵy negizgi máse­le­lerdiń biri Qazaqstanǵa ınvestısııa­laý máselesi bolatyny sondyqtan. Tá­ýel­sizdik jyl­darynda Qazaqstan eko­­no­mı­ka­sy­na quıylǵan sheteldik tóte ın­ves­tısııalardyń kólemi shamamen 200 mıllıard dollardy qurady. Investısııalar bizge nege keledi? Se­be­bi ınvestorlar bizge senedi. Bizdi álemde syılaıdy. Kúshti ekonomıkasy bar, ha­lyq­aralyq qoǵamdastyqta la­ıyq­ty orny bar, ýádesine berik, shetel ın­vestor­laryna tıisti jaǵdaı jasaı alatyn, qarjynyń qaıtarym beretinine kepildik ete alatyn memleket dep syılaıdy. Biz bul mártebeni baǵalaımyz», deıdi Nursultan Nazarbaev 2015 jyly jaryq kórgen «О́mir ótkelderi» suhbat kitabynda.

«Aqsha tynyshtyqty súıedi» degen támsil bar. Aqsha úshin oıyn erejeleriniń turaqtylyǵy men zańdardyń oryndalýy da mańyzdy. Ásirese munyń bári shetel aqshasy úshin úlken mańyzǵa ıe. Táýelsizdik jyldarynda Tuńǵysh Pre­zıdent Nursultan Nazarbaev Qazaq­standy atalǵan talaptarǵa tolyq jaýap beretin memleketke aınaldyrdy. Sonyń nátıjesinde 30 jylda álemniń 120-dan astam memleketi bizdiń eldiń damýyna 330 mlrd dollardan astam tikeleı ınvestısııa quıdy. Munyń jartysynan kóbi Eýroodaq elderine, taǵy bir qomaqty bóligi AQSh-qa tıesili ekenin atap ótken durys.

AQSh-ty aıtqanda, «Ǵasyr kelisim­sharty» degen ataýmen álemge áıgili bolǵan Qazaqstan men «Shevron» korporasııa­sy arasyndaǵy kelisim eske tú­se­­­­di. Atalǵan kelisimsharttyń talap­ta­ryn ázirleýdiń ózi úlken ja­ýap­kershilik ekenin «Ǵasyr ke­lisim­shartynyń» talaptaryn jasaýǵa atsalysqan memleket jáne qo­ǵam qaıratkeri, týra bir jyl buryn ómirden ótken marqum Qa­lyq Abdýllaevtyń esteliginen oqyǵanymyz bar. О́ıtkeni buryn-sońdy mundaı kelisimshart jasaý memleket tarıhynda bol­ma­ǵan. Osy­laısha, Nursultan Nazar­baevtyń taban­dylyǵynyń ná­tı­je­sinde Keńes Odaǵy qulamaı turyp bekitilgen «Teńiz» kesheni men «Shevron» korporasııasy arasynda kelisimshart buzylyp, jańasy jasaldy. Jańa qujatqa sáıkes, munaıdan túsetin ta­bys­tyń kóp bóligi Qa­zaq­stan­da qalatyn boldy. «Ǵa­syr ke­li­simshartynyń» ná­tı­­jesinde eli­miz­ge úlken ınves­tı­sııa keldi. Shamamen 300 mlrd dollar ti­ke­­leı ınvestısııa tartyldy. She­tel ınvestısııasymen birge álem­niń ozyq tehnologııasy da elge ene bastady. Sóıtip munaı ken oryndary ıgerile bastady ári sheteldikterdiń bizdiń elge degen senimi artty. Bul Tá­­ýelsiz Qazaqstanǵa salynǵan al­ǵash­qy sheteldik ınvestısııa bo­latyn.

Bile bilsek, Elbasynyń Temir­taý­­da­ǵy iri metallýrgııalyq kom­­­­bınatty shetel ınves­tı­sııa­sy­nyń arqasynda aman alyp qa­lýy­nyń ózi erlikpen para-par. Keńes Odaǵy kezinde salynǵan eń sońǵy zaýyt 90-jyldary bir­jola toqyrap, myńdaǵan adam jumyssyz qalǵany belgili. Sol ýaqytta Elbasy sheteldik ınves­tor Lakshmı Mıttalmen tike­leı kelissóz júrgizdi. Sonyń ná­tı­je­sinde zaýyt qaıta jan­dan­dy, halyqtyń da turmysy jaq­­sardy.

Tikeleı sheteldik ınves­tı­sııa­lardyń kólemi eldiń ashyq­ty­ǵynyń, naryqtyq eko­nomıkaǵa beıildiliginiń ári bıznes júr­gizýge tartymdylyǵynyń bas­­­ty bel­gisi sanalady. Sondaı-aq bul – kez kelgen memlekettegi jaǵdaıdyń turaq­ty­ly­ǵynyń aıqyn dáleli. Áıtpese, berekesi qashqan elge ınvestorlardyń qarjy quıýy bylaı tursyn, mańaılamasy anyq. Al Qazaqstan tartylǵan tikeleı sheteldik ın­ves­tısııanyń jan basyna shaq­qandaǵy kórsetkishi bo­ıynsha álemdegi kóshbasshy mem­le­ket­terdiń birine aınaldy. Bul de­genimiz qomaqty qarjy ǵana emes, bul – iri jobalar, jańa tehnologııalar. Bizdegi shıkizattyq bazanyń moldyǵy, saıası júıeniń turaqtylyǵy, ınvestısııalyq klı­mattyń myqtylyǵy, geogra­fııa­­­lyq turǵydan tıimdi ornalas­ýy tikeleı sheteldik ınves­tı­sııa­ǵa jol ashyp otyr.

Osy oraıda Elbasynyń tike­leı sheteldik ınvestısııa tar­tý­­ǵa qatysty eki mańyzdy qa­dam ja­sa­ǵanyn atap ótken jón. Onyń biri – Shetel ınvestorlary keńe­sin qurýy, ekinshisi – «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵyn (AHQO) ashýy. Qazaqstan Prezı­den­ti janyndaǵy Shetel ınves­tor­lary keńesi 1998 jyl­dyń 30 maýsymynda qurylǵan. Ke­ńes ın­ves­tısııalyq saıasat­ty jetil­di­rý­diń mańyzdy qura­lyna aınaldy. Atalǵan ke­ńes­tik-konsýltatıvtik organ­nyń mindeti – Úkimet pen el aýma­ǵynda jumys isteıtin ın­ves­tor­lar arasynda tikeleı dıa­log ornatý. Osynyń nátıje­sin­de ne­gizinen sheteldik ınves­tor­lardyń ınves­tısııalyq qyz­me­tine qatysty máse­­leler jedel sheshilip keledi.

Al «Astana» halyqaralyq qar­­­jy ortalyǵyn Táýelsizdik ta­­rı­­­hyn­daǵy iri jobalardyń biri retinde qarastyrýǵa bolady. Ke­­zinde Elbasy Dýbaı men Sın­gapýrdaǵy, London men Shan­haı­da­ǵy sekildi ha­lyqaralyq qarjy ortalyǵy biz­diń elde de paıda bolady degende senimsizdikpen qaraǵandar kóp edi. Qazir AHQO-nyń ıgiligin tutas el kórip otyr. Osylaısha, Elbasy elordany Eýrazııanyń qarjy qaqpasyna aınaldyrdy. 2021 jyldyń birinshi jarty­jyldyǵynda halyqaralyq qar­jy ortalyǵy arqyly tartyl­ǵan ınvestısııa kólemi 4,4 mlrd­ dol­lardy qurady. Onyń 1,2 mlrd dollary – portfeldi ın­­ves­tısııa. Al 3,2 mlrd dollary – tikeleı ınvestısııa. AHQO ashyl­ǵaly beri sheteldik ınves­tor­lardyń Qazaqstanǵa degen qy­zyǵýshylyǵy arta tústi. О́ıt­keni qarjy ortalyǵy se­nimdi nor­matıvtik-quqyqtyq bazamen qam­tamasyz etilgen. Búginde is­ker­lik ortada «Astana» halyq­ara­lyq qarjy ortalyǵynyń soty men Halyqaralyq tórelik orta­­lyǵynyń qyzmetine degen qy­­zyǵýshylyq ósip keledi. Olar­­dyń jumysyna Prezı­dent ta­ǵa­ıyn­da­ǵan álemdik deńgeı­degi 10 sýdıa men 39 halyq­ara­lyq arbıtr tartylǵan. AHQO eko­júıesinde joǵary tehno­lo­gııa­lyq AHQO bırjasy (Astana International Exchange – AIX) da berekeniń ordasyna aı­naldy.

Osydan eki aı buryn BUU Saýda jáne damý jónindegi kon­fe­rensııasynyń (IýNKTAD) «In­­­ves­­tı­sııalar jónindegi dú­nıe­­­jú­zilik baıandamasy» jarııa­­­landy. Dál osy baıandamada Qa­zaqstannyń ın­ves­tısııalyq ále­ýeti joǵary ba­ǵa­lanǵan. Atap aıt­qanda, COVID-19 pan­de­mııa­sy­nyń álem eko­­­no­mı­ka­syna teris áser et­ke­­nine qaramastan, 2020 jyl­dyń qo­ry­t­yndysy boıynsha Qa­zaq­stan ótpeli ekonomıkasy bar 17 eldiń jáne teńizge shyǵa almaıtyn 34 eldiń ishinde taza tikeleı sheteldik ınvestısııalar kóleminiń eń joǵarǵy ósi­min kórsetti. Álem boıynsha byltyr tikeleı sheteldik ınvestısııalar kó­lemi eń tómengi kórsetkishke deıin qys­qardy. Dálirek aıtsaq, kórsetkish 35 pa­ıyz­ǵa kemip, 1 trln AQSh dollaryn qurady. Bul – sońǵy 16 jyldaǵy eń tómengi kór­setkish. Al Qazaqstanǵa tar­tylǵan tikeleı she­teldik ın­ves­­tısııa kólemi kerisinshe 34,9 pa­ıyzǵa ósken. Bul osy ýa­qytqa deıin júrgizilgen júıeli ju­mys­tyń jemisi!

Resmı derekke súıensek, tike­leı ın­vestısııa tartý turǵy­sy­nan bıylǵy jyl da tabysty bol­maq. Máselen, 2021 jyldyń birinshi jartyjyldyǵynyń qo­ry­­tyndysy boıynsha Qa­zaq­stan ekonomıkasyna tar­tyl­ǵan ti­keleı sheteldik ınvestısııalar kólemi 30,4 paıyzǵa artyp, 11,1 mlrd dollardy quraǵan. Bul ret­te óńdeý ónerkásibinde (57,2 pa­­ıyz), saýdada (45,8 paıyz), taý-ken ónerkásibinde (27,1 pa­ıyz), kólik salasynda (20,4 pa­ıyz) aıtarlyqtaı ósim baıqalyp otyr.

Ádettegideı Qazaqstanǵa ın­ves­­­tısııa quıýshy negizgi el­der­diń kór­setkishi artqan. Máselen, ti­ke­leı sheteldik ınves­tı­sııa­lar­dyń 3,3 mlrd dollary Nı­derlandqa (ósim 24,5 paıyz), 2,1 mlrd dollary AQSh-qa (ósim 87,7 paıyz), 1,3 mlrd dollary Shveısarııaǵa (ósim 86,7 paıyz), 704,9 mln dollary Reseıge (ósim 17 paıyz), 508,7 mln dollary Qytaıǵa (ósim 63,7 paıyz), 459,5 mln dollary Belgııaǵa (ósim 4,3 paıyz), 388,7 mln dollary Túrkııaǵa (ósim 79,9 paıyz), 233 mln dollary Ońtústik Koreıaǵa (ósim 33,1 paıyz) tıesili. El óńirleri arasynan Atyraý oblysy (3,6 mlrd dollar, ósim 15,4 paıyz), Almaty qalasy (3 mlrd dollar, ósim 26,3 paıyz), Shyǵys Qazaqstan oblysy (1,3 mlrd dollar, 72,8 paıyz) ınvestısııalyq belsendilik tanytqan.

Eske sala keteıik, el Úkimeti ulttyq ekonomıkany odan ári ár­taraptandyrý jáne onyń ósý tu­­raqtylyǵyn arttyrý maq­sa­tyn­da tikeleı sheteldik ınves­tısııalar aǵynynyń qarqynyn jylyna 30 mlrd dollarǵa deıin jetkizýdi josparlap otyr. Bul rette 2025 jylǵa qaraı negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestısııalar deńgeıin ishki jalpy ónimniń 30 paıyzyna deıin jetkizý kóz­delgen. Bul baǵytta atqa­ry­lyp jat­qan jumystardyń aýqymdy eke­nin eskersek, Úki­met belgi­le­gen mejeni ba­ǵyndyrý asa bir qıyndyq týdyrmaýy kerek. Onyń ús­tine ınvestısııaǵa qatysty má­­se­leler Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń tike­leı baqylaýynda. Prezıdent ın­ves­tısııalardy óńdeý óner­­­kásibine qaraı baǵyttaý kerek­tigin tapsyrǵan bolatyn. Bul tapsyrma da oıdaǵydaı oryndalýda. 2020 jyly jalpy ınves­tısııa kólemindegi óńdeý óner­kásibiniń úlesi 19 paıyzǵa jetti. Al 2010 jyly atalǵan kórsetkish 10 pa­ıyzdy qu­ra­ǵan bolatyn.

Táýelsizdik alǵan 30 jyldyń ishinde Qazaqstanǵa 330 mlrd dollardan astam tikeleı sheteldik ınvestısııa tar­tyl­ǵa­nyn joǵaryda aıttyq. Osy oraıda Ortalyq Azııa­ǵa tartylǵan tikeleı shetel­dik ınvestısııalardyń 70 paıyzy bizdiń elge tıesili ekenin atap ótý lázim. Qazaqstan ekonomıkalyq reformalar, halyqaralyq saý­daǵa ashyqtyq, ınvestısııalar jáne saıası turaqtylyq tur­ǵy­synan óńirdegi kóshbasshy bolyp sana­la­dy. Sońǵy jyldary respýb­lı­ka ınvestorlardy qorǵaýdy kúsheıtý, bıýrokratııany azaıtý, salyq aı­­qyndylyǵyn arttyrý jáne ká­sip­kerlikti qol­daý bo­ıynsha keń kólemdi reformalar júrgizdi.

Túıindeı kele aıtarymyz, Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy Nursultan Nazar­baev­tyń «Qazaq­stan­dy ınves­tısııa­lyq tartymdy elge aınaldyramyn» degen asqaq armany oryndaldy. Onyń ıgiligi búgingi býynǵa ǵana emes, keler urpaqqa da jetetini zor qýa­nysh! О́ıtkeni munyń bári bir kúndik emes, júzjyldyq kezeńge jalǵasar ıgilik.