Ádebıet • 05 Jeltoqsan, 2021

Sottalǵan shyǵarma

439 ret kórsetildi

Jan – Alladan, mı – adamdyki bolǵanymen, júrek – ıttiki. Ne adam emes, ne ıt emes – birdeńe. Qalaı ómir súrse bolady? Ony ózi de bilmeıdi. Aqyly saý, esi túzý adam jasaǵan eksperıment osyǵan ákelse ne isteı alasyz? Múmkin bul avtordyń jasap otyrǵan keıipkeri sol kezdegi saıası  júıe ne tutas qoǵamnyń ózi me eken?

Mıhaıl Býlgakovtyń «It júregin» oqyǵanda, adamzatqa qastyq haıýannan ıa basqadan emes, áýeli ózinen degen oıǵa bir qalasyz. Alaıda, kerisinshe, avtor shyǵarmada haıýannan adam jasap shyǵarýdy kókseıdi. Demek, qaıtken kúnde aıýandyqtyń tamyryna balta shaýyp, adamdyq izgilikke úndegenin ańǵaramyz. Sóıtip, ıt júrekti adam keı­pindegi keteýi ketken qoǵamnyń betper­desin sypyrady.

Áńgime ıttiń aınalaǵa degen kózqara­synan, anyǵynda, ıttiń ıttikke laǵynet jaýdyrýynan bastalady. Jáne ol ıttik­ti jasaǵan ashananyń aspazy, ıaǵnı adam. О́zimen ózi kúnin kórip júrgen haıýan­ǵa qaınaq sý shashyp, bir jaq búıi­rin kúıdirip tastaıdy. Qystygúni terisi jıdip, súıegine sheıin shyjyldap qalǵan ıt óksip ulyp, Máskeýdegi bir qaqpanyń túbinde zaryn kimge shaǵyp jatqany belgisiz. «Sumyraı neme, proletarıımin deıdi-aý. Barlyq proletarııler arasyndaǵy eń jıirkenishti pysyqtary – aýla sypyrýshylar» degen syńaıda kijinip jatqan tóbettiń ózi Sovet qoǵamyn ıttiń etinen jek kóretin bolyp shyǵady. О́zine Sharık esimin tańǵan proletarıatty da qarǵap-sileıtini bar. «Sharık – domalanǵan, qońy kelisken degdar násildiń tuqymy, al bul baspanasyz tóbet». Osylaısha, dúnıege ıt kózimen qaraǵany – adamdardy kameramen tamashalap otyrǵandaı sezilip qalady keıde. 

Avtordyń áńgimeni jetkizý tási­li tosyn. Oqıǵalardy asa sheber jym­das­tyrǵan. Únemi ıttiń psıhologııa­syn qosaqtap, Sharıktiń kózimen qarap otyrady. Avtor qaı jaǵynan sóılep otyrǵanyn ańǵarmaı da qalasyz alǵashqyda. Keıin tóbet adamdar ishi­ne túskende, kisilerdiń áreketine qatys­ty ózinshe oı túıip jatqanda ǵana bilinedi baıandaý tásiliniń ereksheligi. Aınaladaǵy ıttik pen jaýyzdyqty ıt kózimen baǵalaý jáne basqany kórmeý... Bul Nodar Dýmbadzeniń «Itinen» bó­lek. Ekeýi bir-birine qarama-qaıshy deýge keledi. Onyń ıti adamnyń dosy, adaldyqtyń jarshysy retinde sýret­teledi. Al Býlgakovtyń ıti ósken ortasyn súımeıtin, júrgen jerin oıran­daıtyn qubyjyq. Únemi qarama-qaıshy­lyqqa tap bolady. Keıipkerleri de sondaı. Shyǵarmanyń artyqshylyǵy da sol – qarama-qaıshylyq degen oıdamyz. 

Máselen, qazaq ádebıetinde qalaı edi? Beıimbet Maılın «Shuǵanyń belgisi» povesinde baıqatpaı otyryp, qazaqtyń eski turmysyn tizip shyǵady ǵoı. «...Ol kezde zaman qandaı, jer ádemi, mal kóp, orystyń ıisi de joq» degen syńaıdaǵy sózderdi keıipkerdiń aýzyna eleýsiz salyp qoıady. Al munda qyzyl ımperııaǵa qarsylyq ashyq aıtylady. Tutas shyǵarmada solaı. Itti úıine ákep, tájirıbe úshin qamqorlyǵyna alǵan professor Fılıpp Fılıpovıch: «Bir myń toǵyz júz úshinshi jyldan beri men osy úıde turyp kelemin. Mine, sol kezden bastap, bir myń toǵyz júz on jetinshi jyldyń sáýirine deıin birde-bir tótenshe jaǵdaı bolǵan emes, – qyzyl qaryndashpen astyn syzyp aıtam «birde-bir» – eshqandaı esiktiń jabylmaı turǵanyna qaramastan, tómendegi bizdiń kireberisten birde-bir kebis jo­ǵal­ǵan emes. Bul úıde on eki páter bar, meniń qabyldaý bólmem bar. On jetinshi jyldyń sáýirinde, tamasha kúnderdiń birinde, barlyq kebis joǵaldy, onyń arasynda meniń eki jup kebisim, úsh taıaǵym jáne shveısar samaýryny bar. Men mıdy zertteýmen aınalysamyn jáne myna áleýmettik alatopalańnyń túkke turǵysyz aýrýdyń sandyraǵy ekenin dáleldeımin...».

Bul, árıne, proletarıattyq júıe­ge jany qas professor F.F.Preo­bra­jenskıı. O basta qaqpa túbinde óle almaı jatqan tóbetti úıine ákelip, tóre­deı kútip jatqan da osy kisi. Bar oıy – haıýanǵa adamnyń mıyn salyp, tájirıbe jasaý. О́mir boıy mıdy zerttep júrgeni de sondyǵynan bolsa kerek. Shamasy, aınalasyndaǵy «tártip ornatýshylardan» túńilip bolǵan soń, álgindeı amalǵa táýekel etedi. Jáne soǵan qol jetkizedi de. Onysy bir sumdyq endi. Ál ústinde jatqan adam ólgen boıda doktor Bormental ekeýi bir aı boıy úı tártibinde ómir súrgen Sharıkti dárimen uıyqtatyp, mıyna ota jasap, ornyna adamnyń mıyn salady ǵoı. Shyǵarma 1925 jyly jazylǵan. Bul ýaqytta ondaı otanyń elesi boldy ma deseńizshi jer betinde. Ota júr­gizgen sátti avtor sheber jetkizip qana qoımaı, alǵashqy eksperımentke baılanysty dárigerler toltyrǵan kúndelikti, adam mıy salynǵan ıt kún saıyn qalaı ózgergenin maıdan qylshyq sýyrǵandaı egjeı-tegjeıli jazady. Aýdarma qandaı jáne. Shyǵarma qa­zaq­sha jazylǵandaı oqylady. Qasym kitap­hanasy serııasymen jaryq kórgen kitapty aýdarǵan – ádebıetshi ǵalym, aýdarmashy, aqyn Kenjebaı Ahmettiń tárjimasy minsiz ekenin aıtpaı ketýge bolmaıdy.

Ne kerek, professor ıtten adam jasap shyǵady. Biraq, ókinishke qaraı, adam emes, ıt bolmysty ońbaǵannyń ózi bolady álgi. Professordyń úıinde istemeıtini joq, júrgen jerine shóp shyqpaıtyn albastynyń ózi. Araqqa qumar, toıyp tamaq ishse, sosyn óziniń degeni bolsa, basqa qalaýy joq. Bir sózben aıtqanda, qara nıet nápsiniń qurdymyna jutylǵan, oılaýy ospadar birdeńe. Bireýlermen tamyrlas bolyp, olardy da qanqaqsatyp, tipti óziniń jalǵyz jaqtasyn topalańǵa batyryp, aldap ketedi. О́zi turyp jatqan úıge taǵy súıkimi joq, túzdegi ádeti odan da so­raqy. Aqyrynda professor men dok­tor­ǵa qarý kezenip, atpaq bolǵan ıt jú­rekti jaratyndyny professor qaı­tadan óz qolymen taz qalpyna túsiredi. Shyǵarmadaǵy shıeleniske tú­sip ketken siz de ıt baıaǵy Sharık bolyp shyǵa kelgende ǵana ýf dep bir dem alasyz.

Avtor ol basta adamdardyń ıttigi týra­ly kóp aıtady, jalǵyz-aq ıttiń kózi­men Tolstoıdyń qyzmetshi aspazyn ǵana maqtap qalady. Sol sebepti de 1925 jyly jazylǵan shyǵarma NKVD tarapynan sottalyp, Germanııa men Brıtanııadan 1967 jyly bir-aq basylyp shyqqan. Keńes Odaǵynda tek 1987 jyly jaryq kórgen. Al shyǵarmanyń túıinin avtordyń ózine qaldyramyz: «О́zińiz de bilesiz, jańalyq ashyldy, biraq qandaı jańalyq, – osy tusta Fılıpp Fılıpovıch qos qolymen tereze perdelerin kúızele nusqady, shamasy, Máskeýdi meńzese kerek, – esińizde bolsyn, Ivan Arnoldovıch, bul jańalyqtyń birden bir nátıjesi mynaý ǵana, endigi ýaqytta bizdiń bárimiz álgi Sharıkovti (ıt-adamdy aıtqany) myna jerden kóretin bolamyz».

Sońǵy jańalyqtar

Elordadaǵy JEO-3 bıyl iske qosylady

Elorda • Búgin, 11:10

Almatyda epıdahýal kúrdelenip barady

Koronavırýs • Búgin, 11:00

«Omıkronnyń» bastapqy belgileri qandaı?

Koronavırýs • Búgin, 10:50

Dúısenbige arnalǵan aýa raıy boljamy

Aýa raıy • Búgin, 09:25

«Sary» aımaqta Túrkistan oblysy tur

Koronavırýs • Búgin, 09:10

Oıyn-saýyq ortalyqtary jumysyn toqtatty

Koronavırýs • Búgin, 09:00

Jetisýda juqpaly indettiń ekpini qatty

Koronavırýs • Búgin, 08:57

Koronavırýs qaıta kúsheıdi

Koronavırýs • Búgin, 08:54

Ońtaılysy – onlaın oqý

Aımaqtar • Búgin, 08:53

Qyzmet túrleriniń tizbesin keńeıtti

Ekonomıka • Búgin, 08:50

Sapa artpaıynsha, sýbsıdııa joq

Aımaqtar • Búgin, 08:45

Koronavırýs qaıta órshidi

Álem • Búgin, 08:42

Antıbıotıkti orynsyz qoldaný qaýipti

Medısına • Búgin, 08:35

Vırýs juqtyrý azaımaı tur

Koronavırýs • Búgin, 08:30

Asyǵys sheshim

Qazaqstan • Búgin, 08:15

Kómek kórsetiledi

Qoǵam • Búgin, 08:10

Qor strategııasy ázirlenedi

Qazaqstan • Búgin, 08:00

Uqsas jańalyqtar