Kýchınskı jáne qazaq dalasy

Atalǵan mekeme basshysy belgili ǵalym Sultan-Han Aqqululynyń aıtýynsha, ǵylymı-zertteý ınstı­týty «Alash» qozǵalysy men alash qaı­ratkerleriniń muralary taqy­ry­bynda sońǵy jyldary otyzǵa jýyq kitapty ómirge ákelse, búgingi tu­saýy kesilip otyrǵan týyndylar: ne­mis ǵalymy Maks Kýchınskıdiń eń­begi «Dala men adam», akademık Dıhan Qamzabekulynyń «Túrki alqa­sy», Sultan-Han Aqqululynyń «Din­mu­ha­med Qonaev: Álıhan Bókeıhan – Alty alashtyń piri, rýhanı kósemi» atty zertteý maqalalary jáne «Jer taǵdyry – el taǵdyry» jınaǵy qatar­ly kitaptar eken.

Mańyzdy jıyndy ashyp, tusaýy kesilgen qundy muralar jaıly tanys­tyrylym jasaǵan belgili ǵalym Dı­han Qamzabekulynyń paıymynsha, bul týyndylar qaı jaǵynan alsaq ta, ult rýhanııatyna qosylǵan súbeli úles. Ásirese 1925 jyly Germanııa­nyń Leıp­sıg qalasynda Steppe und mensch («Dala men adam») degen atpen ja­ryq kórgen Maks H.Kýchınskıdiń qazaq dalasy jaıly eńbegi erekshe. Bul týyndyda ótken ǵasyr basyndaǵy halqymyzdyń ómir súrý salty, etno­gra­fııasy, sonymen qatar atalǵan tul­­ǵanyń Alash qaıratkerlerimen mú­d-­­
delestigi jaıly baıandalady. Kitap tá­jirıbeli aýdarmashylar A.Bijkenova men J.Jaqyptyń jankeshti eńbeginiń arqasynda, qazaqsha jáne oryssha, oǵan tupnusqadaǵy nemisshesi qosylyp úsh tilde jaryq kóripti.

Osy oraıda búgingi tusaýy ke­si­lip otyrǵan shyǵarmanyń avtory Maks H.Kýchınskı degen kim? Qo­ly­myzdaǵy derekke úńilsek, bul kisi 1890 jyly týǵan deıdi. Mamandy­ǵy – dáriger. Ol 1923 jyly Lenıngrad­ta ótken epı­demıologterdiń ha­lyq­­aralyq kongre­sine qatysýǵa kelip, osy saparynda re­seılik árip­testerimen jata-jasta­na tanysady. Nátıjesinde, Sibir jáne qazaq da­lasyn aralaýǵa múmkin­dik alady. Alǵash Omby mańynda­ǵy qazaqtardy kórip, bul halyqtyń ómir saltymen tereń tanysýǵa nıet etedi. Ekinshi jaqtan, oǵan nemis tilin jaqsy biletin kerekýlik Evgenıı Sorokın degen azamat qazaq dalasymen tanysýdy Qarqaraly ýezinen bastaǵan jón dep baǵyt silteıdi.

Sóıtip, nemis dárigeri saıahatqa shy­­ǵady. Onyń bul saparyna Sibir ve­te­rıanarlyq-zootehnıkalyq ınstı­týtynyń medısına fakýltetinde oqyp jatqan qazaq jigiti Qoshke Ke­meń­­gerov pen latysh azamaty Gýstav Le­lep birge erip júredi. Alash arysy Qoshke Kemeńgerov osy sapary jaıyn­da Semeıde shyǵyp turǵan «Qazaq tili» gazetiniń 1924 jylǵy 15 tamyz kúngi sanyna «Jol áseri» atty kólemdi ocherk jazyp, Germanııadan kelgen Berlın ýnıversıetiniń professory doktor Kýchınskımen birge Semeı ýezine qa­rasty: Buǵyly, Shyńǵys, Meńdesh bolystaryn, Qarqaraly ýezine qaraǵan Aǵandy, Abraly, Kent, Aqsary, Dastar, Aqbota bolystaryn birge ara­­­laǵanyn jazyp: «Professordyń maq­saty – qazaq arasyndaǵy aýrý túr­lerin, qandaı derttiń kóbirek taraýy, tazalyq sharttaryn tekserý jáne de qazaq eliniń jalpy turmysymen ta­ny­sý eken», deıdi.

Taǵy bir derek kózi Maks Ký­chın­skıdi qazaq jerin zertteýge Alash kó­semi Álıhan Bókeıhanov sha­qyrǵan deıdi. Buǵan dálel, Ulttyq qaýip­sizdik arhıvinde saqtalǵan 1925 jy­ly 23 maýsymda Bókeıhanovtyń Baı­tursynovqa jazǵan haty. Osy jaz­basynda Álekeń: «Nemis professory tamyz ben qyrkúıek aılarynda Yr­ǵyz ben Torǵaıǵa baryp, sol jaqtan Qyzylordaǵa soǵatyn bolyp ýáde berip, Berlın qalasyna ketti. Men odan Qostanaıdan bastaýyn ótindim. Ol buǵan kelisti. «Eger osy óńirge barsańyz Ahmet Baıtursynulyn ush­tastyrýǵa tıissiz. Ol kisi sizge serik bolady» dedim taǵy da» deıdi (Tań­damaly (qurastyrǵan S.A.Júsip). 1995 jyl. 456-b.).

Qysqasy, qazaq jerin aralaýǵa shyqqan Maks Kýchınskı áýeli Semeıge at basyn tirep, ondaǵy oblystyq orys geografııa qoǵamy múshelerimen tanysady. Osy saparynda, ol dalalyqtar úshin qymyzdyń paıdasyn jáne tumsa kelbeti buzylmaǵan tól tabıǵattyń adamǵa áseri jaıly zerttep: «Buryn qazaqpen eshqandaı tanystyǵym joq edi. Germanııada eń mańyzdy jaǵrapııa Zeıdl degendiki. Sonda qazaq týraly eki-aq jol bar. Qazaq kóshpeli, mekeni kıiz úı, baqqany mal degen. Endi baı­qap qarasam, qazaq týraly eki jol emes, áldeneshe tom kitap jazýǵa bolady eken. Mal baqqan el ánshi bolady degen pikirdi men kórgen qazaq eli aıqyn dáleldeıdi. Qazaqtyń keıbir ánderi Vengrııadaǵy madııarlar ánine uqsas. Qazaq óń jaǵynan bir atadan órbimegen. О́ıtkeni keıbir qazaq óńdes adamdar Germanııa, Italııa, Japonııa, Ortalyq Amerıkada kezdesedi» dep jazady.

Jalpy, bul jerde nemis dáriger-saıahatshysyna qazaq ómirin tanystyrý­ǵa Alash qaıratkerleri múddeli bolǵa­ny baıqalady. Sebebi Maǵjan aqyn «Uıqy basqan qabaǵyn, Bastyra kıgen tymaǵyn, Jalqaýlyqty jar kórgen, Júrgen eski zańymen, Aldyndaǵy malymen, Birge jýsap, birge órgen, Alash degen elim bar» degenindeı, buıyǵy jurttyń eleýsiz qalǵan mádenıetin eýropalyqtarǵa tanystyrǵandy jón kórgen tárizdi.

Mysaly, jazýshy Muhtar Áýe­zov nemis ǵalym-dárigeri Maks Ký­chın­skıdi qazaqtyń kópti biletin kó­nekózi Shákárim qajymen tanys­ty­rady. Professor Shákárim Qudaı­berdiulynyń aýylynda bolyp, qa­zaq­tardyń aıt meıramyn atap ótý rási­mine kýá bolady. Osy oqıǵanyń ishinde birge bolǵan qajynyń balasy Ahat Shákárimuly 1992 jyly «Juldyz» jýrnalynyń 11-sanynda jaryq kórgen «Meniń ákem, halyq uly – Shákárim» atty kólemdi jazbasynda: «1920 jyldar shamasynda Maks Kýshınskıı (avtordyń jazbasyn ózgertpedik – B.Q) degen professor, ulty nemis, bizdiń ókimetten ruq­sat alyp, qazaq ishin aralaýǵa shyqqan. Negizgi mamandyǵy dárigerlik. Makstyń qasyna Moskvadan eki adam qosqan. Biri – oqyǵan qazaq azamaty, dárigerlik joǵarǵy mektepte oqyp júrgen Qoshke Kemeńgerov, biri – nemis tilin biletin orys azamaty. Bular aldymen Muhtardyń aýylyna kelgen. Muhtardy qastaryna ertip alady. Nemis ǵalymy Kýshınskıı: «Qazaqtyń kópti kórgen adamymen áńgimelessem», deıdi. Muhtar oǵan Shákárim jaıyn túsindiredi. Súıtip, osy top el jaılaýǵa shyǵyp, bizdiń aýyl «Tomarly bulaq» degen qonysta otyrǵanda keledi.

Kýshınskıı ákeıden – qazaqtyń eski mádenıetterin, qandaı ǵalymdarmen tanysqanyn, qaı ǵalymdardyń shy­ǵarmalaryn oqyǵanyn surap, fılo­sofııalyq oılar jaıynda kóp áńgi­melesip, pikir alysty. Dál osy kezde Qurban aıty boldy. Kýshınskııdi bir jorǵa atqa mingizip, Muhtar, Qoshke, bárimiz aıtshyladyq. Báıge, kókpar, tartys, balýan sııaqty ult oıyndary boldy. Kýshınskıı qatty qýanyp, oıyndardy, sýretke tartyp aldy. Bárimiz jarystyq, bulaqqa, ózenge shomyldyq. Qonaqtar rahattanyp qalysty. Muhtarǵa kóp-kóp alǵystar jaýdyrdy. Qazaqtyń aıtta qyryq úıge kirip, dám aýyz tıetin dástúri bar dep, úı-úıge kirip, dám aýyz tıip, qymyz ishtik. Qaıta kelip, Kýshınskıı ákeımen jáne áńgimege kiristi.

Kýshınskıı keterde ákeıdiń qolyn qatty qysyp: «Men sizge jolyǵyp, áń­gimeleskenime ózimdi baqyttymyn dep sanaımyn! Sizdi saharanyń oıshyl ǵalymy dep sanaımyn! Amandyq bolsa, elge barǵan soń, sahara tynysy týraly shyǵarma jazamyn degen oıym bar. Jol tartsa, taǵy kelermin. Men qazaqsha úıreneıin, siz nemisshe úırenińiz. Qaıta kelgende, tilmashsiz, aýyzba-aýyz sóılesetin bolaıyq!» dep kúldi. «Barshalaryńyzǵa, halyq­taryńyzǵa shyn júrekten yrzamyn! Kóriskenshe saý, aman bolyńyz!» dep Kýshınskıı júrip ketti» deıdi.

Nemis saıahatshysynyń bul saparyn búgingi ýaqyt turǵysynan saralaǵan akademık Dıhan Qam­zabekulynyń: «Professor Ký­chınskıdiń saıahatyn jaı ǵylymı-ta­nymdyq deýge kelmeıdi. Bunyń bo­lashaq qazaq táýelsizdigine qatysty astary bar. Bul meńzeý Á.Bókeı­hanovtyń hatynda anyq baı­qaldy. Soǵan qaraǵanda, bul is Alash­tyń Eýropaǵa tereze ashqan eleýli sátin ańǵartady» degeni shynaıy baǵa dep bilemiz.

Maks Kýchınskı Germanııada Gıt­ler bılikke kelgen tusta 1933 jy­ly Fransııaǵa emıgrasııaǵa ke­tip, ke­shikpeı 1936 jyly Latyn Amerı­ka­syna, Perý eline qonys aýdarady. 1967 jyly osy elde dúnıeden ótse, 1938 jyl týǵan balasy Pedro Pab­lo Kýchınsı-Godar Eýropada bilim alyp, úlken qaıratker tulǵaǵa aınal­dy. 2016-2018 jyldary Perý respýblıkasynyń prezıdenti bolyp saılandy.