Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Biz osy nege halyq qundylyǵyn qunttamaı kelemiz? Babalardyń basqan izine úńilip, olardyń ǵıbratty ǵumyryn jyr qylǵanda tamsanyp, tańdanyp alatynymyz anyq. Biraq rýhanı qazynaǵa qalaı kenelgenin, halqyn súıip, adamzatty baýyr kórip, aǵaıynyn qurmettep, kórshimen tonnyń ishki baýyndaı etene bolǵandyǵynyń syryna qanyqqymyz kelmeıtindeı kórinedi. Bul kópke qaratyp aıtqan sóz, «japqan jala, jaqqan kúıe» emes. Sol kópti kólegeıleıtin, «bir qaryn maıdy shiriter» jandarǵa aıtylǵan, olarǵa degen kúıinishten týǵan saýal. Eger halqynyń qasıetin arttyryp turǵan, sonaý myńjyldyqtar sherýinde órkenıetti el sanalǵan Alashtyń basty baılyǵy, ózgeden artyqshylyǵy din men dástúrinde jatqanyn ańǵarar edi. Ony uqqan jan besik pen beıittiń arasyndaǵy tutam taǵdyryn jaqsylyqpen, qaıyrymdylyq, izgilikpen ótkizer edi-aý...
Joǵaryda maqalamyzǵa negiz bolǵan «Aǵaıyn – yrysyń, kórshi − tynysyń» degen qazaqtyń baıyrǵy mátelin talqyǵa salaıyqshy. Budan qazaqtyń bólinbegen enshisi eske túsetindeı… Áıteýir, «enshi» sóziniń en-tańbasy buzylǵan maldaı kózden óshse de, kóńilden kóshpeı saqtalǵanyn dátke qýat etermiz. Al osy «bólinbegen enshi» sóziniń qazaqy qonaqjaılyq qalyptyń eń sátti, eń kórkem sulbasy beınelengen ǵajaıyp kartına tárizdi dúnıe ekenin aıtsaq, búgingi urpaq oǵan sener-senbes, uǵar-uqpas. Áńgime, tipti, onda emes-aý. Áńgime baba dástúrdi urpaqtyń sanasynda jańǵyrtýdyń mańyzdylyǵynda bolyp otyr emes pe?
Bul – Alashtyń bólinbegen enshisi! Ańyzǵa súıensek, tarıhta ataqty Alash atty ádil de parasatty han ótken. Sol Alash han birde úsh ulyna enshi bólip beredi. Úsheýine ulan-ǵaıyr atyrap pen artsa talaı atan kótergisiz qazynasyn teńdeı bólip, jeke-jeke razylyqtaryn alady. Sonymen birge, úsh balasyna bergen enshiniń árqaısysymen para-par kelesi bir enshini «Alashtyń bólinbegen enshisi» atap, úsh ulyna qarata ún qatady.
– О́zime tıesili enshimdi men dál qazir teń bólip, úsheýińe taratamyn. Bul – ıisi qazaq balasynyń qonaqasyda sybaǵasy bólinbegen máńgilik enshisi bolsyn. Iаǵnı úsh balamnan taraǵan urpaǵym biriniń úıine biri barǵanda qysylmaı otyryp, qonaq bolatyndaı ózara meıirimge bólensin, – deıdi Alash han.
Hannyń sózin ári qaraı sabaqtar bolsaq, sońǵy tórtinshi enshiniń kez kelgen jol tartyp, alys-alys sapar shekken ár qazaqtyń nesibesi ekenin, qaı ýaqytta bolsyn meniń Alashta bólinbegen enshim bar dep tústenip, qonalqy suraýǵa bolatyny amanattalady. Sodan beri qazaq túsinigi boıynsha árbir jolaýshy adam – qudaıy qonaq. Ony dám-tuzymen qarsy alyp, aq tósek salyp qondyryp, jol muqtajyn berý ár qazaqqa mindet sanalady. Tipti qudaıy qonaqtyń qonaqasy berilmese, sol eldiń bıine baryp, aryz aıtyp, kinálilerden at-shapan aıyp alatyn tártip bolǵan.
Qonaq kútýde árbir qazaq eskerýi tıis bir jaıtty aıta ketýdi jón kórdik. Máselen, úıge qutty qonaq kelgende úı ıesi ony aldymen kirgizedi de, sosyn baryp esikti jabady. Siz múmkin osy pikirge de: «Bul, árıne, túsinikti jaǵdaı ǵoı. Úıge birinshi qonaq kirgesin esikti úı ıesi jabady emes pe?» dep qaıyra saýal tastaýǵa qaqylysyz. Endeshe, gáp qaıda deısiz ǵoı, gáp – kóshpendi jurt tanymy boıynsha úıge kelgen qonaqtyń qut ákeledi dep eseptelýinde edi. Sol sebepti, jas bala bolsa da birinshi ony úıge ozdyryp, esikti qashanda úı ıesi jabýǵa tyrysady. Qazaqtyń qonaqty qutty qonaq dep aıryqsha lep berip aıtýynda da osyndaı bir sebep bar-dy.
Al meıman shyǵardaǵy salttyń jóni taǵy bólek. Bul joly esikti attanýshy ashady. Alda-jalda esikti úı ıesi ashar bolsa, bul kórgensizdikke balanady. Onyń da ala-bóten sebebi bar. Eger esikti úı ıesi ashsa, qonaǵyn qýǵanmen birdeı degen sóz. Bulaı bolǵanda qonaq ishteı shyn nıetimen kútpepti-aý, beker túsken ekenmin dep attanady. Bul da atam qazaqtyń paıymy. Osyndaıda qazaqtyń «Qonaqty qýsań qut qashady» degen ataly sózin eskermeseńiz, kishkentaı olqylyqtyń ózi orny tolmas ókinishke ulasatyny taǵy anyq.
Etnograf ǵalymdardyń aıtýynsha, bólinbegen enshi – qudaıy qonaq ınstıtýty qazaqtardyń úlken aýmaqty emin-erkin jaılap, bir shetinen ekinshi shetine qıyndyqsyz qatynap turýyna múmkindik beredi. Bul týraly «Qazaqtyń etnografııalyq kategorııalar, uǵymdar men ataýlarynyń dástúrli júıesi» atty ensıklopedııalyq eńbekte de keńinen aıtylǵan.
Mysaly, atalǵan eńbekte úı ıesiniń attanarynda qonaqtan buıymtaı suraıtyny jazylǵan. Munda qonaqtyń da ǵuryptyq quqyqtary aıqyn kórsetilgen. Ol dástúr boıynsha qudaıy qonaq úı ıesiniń aty, ıti men myltyǵynan basqasyn suraı alatyn bolǵan. Bir sózben aıtqanda, jeti qazynasynyń úshtigin, turmysynyń tııanaǵyn suraý ábestik sanalǵan. Bul tipti, tar jerde er-toqymnyń artqy qasyn suraǵan jamannyń qadetindeı kórinip, adal asyn tosqan úı ıesiniń ishki narazylyǵyna sebepker bolǵan. Ádette, mundaı qonaq alys jolda qajet bolatyn bir buıymdy ǵana suraǵan. Al dástúrge oraı ol suraǵan buıym berilmese, nemese kútýshige tústenip-túneýshi razy bolmaı ketse, ol shańyraq úlken uıatqa qaldy dep eseptelgen. Ol ol ma, ýaqytsha toı-tomalaq, dý-dýmannan da shet qaǵylǵan.
Baqsaq, bul ańyz sonaý Móde qaǵan bılegen ǵundar zamanynan bastaý alǵan. Altaı men Atyraý arasyn alyp jatqan alyp Turan dalasynda babadan qalǵan ósıet bul. Aıshylyq joldy aı tuıaǵymen týrap, kúnshilik jerdi kúnde shalǵan kóshpeli qazaq úshin osy bir han jarlyǵynyń mańyzy zor bolǵany belgili. Sonyń nátıjesinde kez kelgen jolaýshy kez kelgen baǵytta jolǵa shyqsa da, meıli, ol baı ne kedeı bolsa da, kózdegen jerine esh qınalmaı jetip otyrady. Barǵan jerinde jaıylyp jastyq, ıilip tósek bolǵan úı ıesi turady aldynda. Nátıjesinde, el men eldiń berekesi artyp, Uly dala ulysy odan saıyn uıysa túsken.
Ony aıtamyz-aý, muny qazaqtyń «Qyryqtyń biri – Qydyr» degen ataly sózi de rasqa shyǵarmaı ma?! Bul prınsıp te qazaqty alǵaýsyz kóńilimen atymtaı jomarttyqtyń shyńyna shyǵardy. Eń keremeti, el kez kelgen qonaqtyń arasynda júregi jumsaq, peıili appaq Qydyr júredi dep sendi. Sosyn da qonaq razylyǵyn alǵan adam bul ómirden armansyz ótedi ne tilegen tilegi oryndalady degen senimde júrdi. Bálkı, ol zamanda da qazaqtyń tabıǵaty soǵan jaqyn ba edi, kim bilgen? О́ıtpese, qazaq ashyq alaqan, aqjarma nıetti ult bolmasa, onyń taǵdyryna bul jomarttyq dál osylaı jarasar ma edi, táıiri?!
