– Jandarbek Málibekuly, sońǵy jyldary baspasóz betterinde sizdiń avtorlyǵyńyzben qurylǵan «Oitek» arhıtektýrasy atty jańa konsepsııa jarııalanyp júr. Áńgimeni osydan bastasaq.
– «Oitek» arhıtektýrasy jaıly aıtýdan buryn shaǵyn kirispe málimet bergen durys. Arhıtektýra degenimiz – kóne grek sózi. Ony qazaqsha tápsirlesek «jaratylys negizi» degenge saıady. Demek árbir zattyń jaratylý qurylymy bar. Onyń syrtynda arhıtektýranyń ózin birneshe topqa bólip qaraımyz. Mysaly, tabıǵat arhıtektýrasy degen sala bar. Oǵan ǵalamnyń jaratylys landshafty jatady. Sol sııaqty ekonomıkalyq arhıtektýra deımiz. Bul – ekonomıkanyń bıik deńgeıin belgileıtin uǵym. Al saıası arhıtektýraǵa toqtalsaq, onyń deńgeıi táýelsiz memleketterdiń álem qaýymdastyǵy aldyndaǵy dárejesimen ólshenedi. Qazirgi jahandaný úrdisi – saıası arhıtektýranyń basty kórinisi.
Ekinshiden, bul ǵasyr – arhıtektýralyq aǵymnyń naryqtyq ekonomıkaǵa bet burǵan dáýiri. Iаǵnı buryn arhıtektýrany tegin qurylys dep túsinip kelsek, qazir onyń damý prosesi men órkendeýi kapıtalǵa baılanyp qaldy. О́tken HH ǵasyr álem arhıtektýrasyna haıtek stılin engizdi. Qazaqstanǵa osy haıtek arhıtektýralyq stıli aǵylshyn sáýletshisi Norman Foster arqyly keldi. Osy úlgide Nur-Sultan qalasynda Beıbitshilik jáne kelisim saraıy, Hanshatyr, t.b. eńseli ǵımarattar boı kóterdi. Budan shyǵatyn qorytyndy, arhıtektýra salasynyń damýy eldiń ekonomıkalyq deńgeıine baılanysty ekendigi.
Taǵy bir mańyzdy másele, arhıtektýrada keńistikti sezinip, oı qorytý degen túsinik bar. Iаǵnı ótken zamandaǵy fılosofııalyq qubylystardy búgingi sanamen saraptaý. Osy turǵydan qaraǵanda, biz ıaǵnı qazaq halqy álem elderimen básekelesý úshin ulttyq bet-beınemizdi aıshyqtaıtyn arhıtektýramyz bolýǵa tıis.
– Túsinikti, sizdiń oıyńyzsha qazaq arhıtektýrasyn damytatyn súrleý «Oitek» jobasy ma?
– «Oitek» jobasy tek arhıtektýramen shektelmeıdi. Ol jaıly keıinirek aıtarmyz. Ol siz aıtyp otyrǵan qazaq arhıtektýrasy burynnan bar, tarıhy da tereń. Oǵan baıtaq dalanyń shyǵysy men batysy, ońtústigi men soltústigine deıingi aralyqtaǵy Bozoq, Saraıshyq, Talǵar, Otyrar, Syǵanaq, Aqyrtas, Berel, Esik qalashyqtary men qorǵandary dálel bola alady. Sol sııaqty Kókkesene, Aısha bıbi, Babadja hatýn keseneleri jáne t.b. eskertkishter – ulttyq arhıtektýramyzdyń álem órkenıetine qosqan úlesiniń bir bóligi.
Jalpy alǵanda, qanymyzdaǵy tektilik pen ult bolmysy – ult arhıtektýrasynyń negizgi sıpaty. Kúndelikti turmysymyzda salt-dástúrdi ustanǵan, tarıhı sabaqtastyqty jalǵastyryp turǵan arhıtektýralyq júıe buzylmaýǵa tıis. Ulttyń psıhologııasy, shyǵarmashylyq bet-beınesi buzylǵan jaǵdaıda ult óziniń jaratylys bolmysyna tán qajettilikterin óteı almaıtyn kúıge dýshar bolady. Sodan keıin syrttan kelgen arhıtektýranyń úlken ekspansııasy eldik sanaǵa orasan zor nuqsan keltiredi. Ulttyq rýhanı arhıtektýramyz el tolyq erkindikke qol jetkizgen jaǵdaıda ǵana aıshyqty izdenisterge bara aldy. Bul jerde mán beretin dúnıe biz Uly dala mádenıetiniń ózindik tabıǵı arhıtektýrasy men mádenıetin jańǵyrtý arqyly álemdik oı-sana arhıtektýrasymen básekelesemiz.
– Joǵaryda aıtylǵan «Uly dala arhıtektýrasy» degen uǵymdy sál keńirek túsindirseńiz?
– Uly dala – ózine tán tarıhy, mádenıeti, demokratııasy bar úlken mádenı kategorııa. Onyń myńdaǵan jyldan beri kele jatqan ejelgi arhıtektýrasy, organıkalyq arhıtektýrasy, fýnksıonaldy arhıtektýrasy, bıonıkalyq arhıtektýrasy, tabıǵat arhıtektýrasy, taǵy basqasy bar. Tipti Uly dalanyń án men kúıi, bı óneri, dástúri – tunyp turǵan arhıtektýra. Oǵan san salaly ulttyq óıý-órnekti qosyńyz. Bul taqyryp áli zerttelgen joq. Osylardyń ishinde erekshelep aıtarym – aýyl jáne qala arhıtektýrasy. Qazirgi kezde qoǵamda ýrbandalý degen termın aıtylyp júr. Buny qazaqsha «shoǵyrlaný» dep túsingen jón. Iаǵnı aýyldan kelip, qalaǵa shoǵyrlaný.
Mysaly, osyndaǵy aýyl arhıtektýrasy durys atqarylmaýy saldarynan qala arhıtektýrasynda kóp qatelikter paıda boldy. Burynǵy keńestik dáýirdegi ekonomıkalyq normatıvter, jol qurylysy, ınfraqurylym, ıaǵnı áleýmettik sala shoǵyrlaný úrdisine saı bolmady. Iаǵnı aýyl jáne qala arhıtektýrasynyń jónsiz buzylýy saldarynan halyqtyń psıhologııasy toqyraýǵa ushyrap túsip, oı-sanamyz damymaı qaldy. Osyndaı kezde deýrbanızasııa jasap, aýyldy kórkeıtýimiz kerek edi. О́ıtkeni Uly dala mádenıetiniń bul ǵasyrdaǵy jurnaǵy – aýyl. Al biz aıtyp júrgen «Oitek» arhıtektýrasynyń negizi Uly dala qundylyǵymen aıqyndalady.
– Uly dala qundylyǵy men «Oitek» arhıtektýrasy qalaı baılanysady?
– Áýeli mynaǵan nazar aýdarý kerek. «Oitek» qazaqtyń «oı» jáne «tek» degen eki sózinen, eki uǵymynan quralǵan. Oı – ulttyq «mendi» aıǵaqtaıdy, sonymen birge ol «qazaqsha oılaý» degendi bildiredi. Tek – tamyr, ulttyq bolmys-bitim. Kórkemdikke kelsek, oı men oıý, oı men oıyn, oı men oıaný arnalas uǵym. Odan keıin «Oitek» arhıtektýrasy Uly dala tabıǵatynan nár alady. Mysaly, saq dáýirinen kele jatqan «ań stıli» tumary bolsa, «Máńgilik el» – tuǵyry.
«Oitek» arhıtektýrasy degenmiz – stıli jańarǵan Uly dalanyń mádenıet týyndysy ári kórinisi. Qazaqstan – kóp etnostyń tatý-tátti birliginiń mekeni. Olaı bolsa, arhıtektýranyń ulttyq mazmuny – halqymyzdy úılestirýshi, yntymaqtastyrýshy mádenı ınstıtýt dińgegi dep bilińiz. «Oitek» – Uly dala keńistiginde tabıǵatpen úndesken arhıtektýralyq úılesimge qurylǵan sáýlet óneriniń tereń týyndysy. Onyń arhıtektýralyq proporsııalyq ólshemi – halyqtyń áleýmettik jaǵdaıynyń ońtaıly sheshimi.
«Oitek» arhıtektýrasynyń túp-tuqııany jaıly aıtsaq, birinshiden, ol Uly dala mádenıetiniń erekshelikterine baılanysty qabyldanatyn arhıtektýralyq sheshimder. Ol tabıǵatpen, dala saryny kúıler arqyly, sol sııaqty qoldanbaly óner týyndylarynyń damý júıesi tárizdi úılesimdilikte qurylǵan bolýy shart. Mysaly, Qurmanǵazynyń «Saryarqa», «Kóbik shashqan», «Kishkentaı», «Aq jeleń» sııaqty kúılerindegi formatıvtik negiz – logıkalyq jolmen sanaǵa áser etý. Jáne onyń tereń maǵynasy – parasatqa, aqyl-oıymyzǵa dóp túsip kómkerilgende, kúıdiń keremetteı oryndalý tásili men tehnıkalyq ádistemeleri áser etkenin baıqaımyz.
Soǵan qaraǵanda «Oitek» arhıtektýrasynyń rýhanı tiregi – ulttyq sana, parasat, aqyl. Sana – pálsapalyq uǵym. Ol – ári qubylys, ári rýhanı aına. Tabıǵı túısik pen túsinik áseri. Halyqtyń bolmys-bitimi hám kóneden kele jatqan ata-baba amanaty. Erteden qalyptasqan salt-dástúr, qadir-qasıet ólshemi. Sana túsinigi turaqtylyqty, eńbekti, birlikti, tynyshtyqty, jaýapkershilikti, talapty, izdenisti bildiredi. Uly dala mádenıetiniń sana ólshemi tabıǵatpen astasyp, mádenı qundylyqtardy saqtaýǵa, dáripteýge jáne jalǵastyrýǵa múmkindik beredi. Ulttyq sana ulttyq mádenıetpen zerdelenedi. Táýelsizdik sanasy Uly dala turǵyndarynyń bodandyqtan arylýyn, erkindik pen bostandyq ıesi ekenin kórsetedi. Iаǵnı «Oitek» arhıtektýrasynyń ǵylymı-teorııalyq jáne praktıkalyq, ádistemelik arqaýy – Uly dala mádenıetiniń tarıhy, ádet-ǵuryp negizi, dástúr jemisi.
– «Oitek» arhıtektýrasynyń rýhanı tiregi ulttyq sana, parasat, aqyl dedińiz. Osy tujyrymdy jeke-jeke túsindirip berseńiz?
– Adam balasy sana, parasat, aqylsyz kategorııalyq túsinikke jetýi múmkin emes. Qazaqta «Bala ber, bala berseń sana ber, sanasyz bolsa ala ber» degen támsil bar. Keńistikte sana, parasat, aqyl-oı tujyrymdamasy ulttyq logıkadaǵy eldik múddege negizdelýge tıis.
Parasat – jeke tulǵaǵa tán qadir-qasıet. Adamnyń adamgershilik túsinigi. Parasattyń kisilik qasıeti – ádildik, adaldyq, derbestik, aqyldylyq, raqymshylyq. Sonymen qatar izgilik, bilim men izdenis, jaýapkershilik sezimderi adamdy parasatqa kóteredi. Parasattyń bir balamasy – zerde. Intellekt tek bilimmen kelmeıdi, tereń tanymmen, dástúrge taban tiregen bilikpen keledi.
Aqyl – adamǵa bitken erekshe qasıet. Aqyl – taýsylmaıtyn jetistik. Aqyl – darııa, oı – teńiz. Aqyl – tozbas bilim mólsheri. Aqyl – sabyr serigi. Aqyl – baılyq, aqyl – baqyt ıesi. «Aqyl azbaıdy, bilim tozbaıdy» deıdi halyq danalyǵy. Bul kategorııalar – Uly dala keńistiginde tabıǵatpen úndesken arhıtektýralyq úılesimniń rýhanı sıpaty. Naqtyraq aıtsaq, «Oitek» arhıtektýrasynyń fılosofııalyq negizi – ulttyq sana – parasat – aqyldan órbip, el men jer ıesiniń tektiligin aıshyqtaıdy.
Qazaq – tekti halyq. Endeshe, ulttyq sáýletimiz de tektiliktiń negizderinen qurylýǵa tıis. Osy oraıda «Oitek» arhıtektýrasynda halqymyzǵa tán gýmanıstik aqyl-oı, bostandyq, erkindik, qonaqjaılyq, ashyqtyq, qajyrlyq, qaırattylyq, qaısarlyq sekildi saq dáýirinen kele jatqan etnogenezıs belgileri bar. Mysaly, Abaıdyń danyshpandyq tujyrymdamasy ár ýaqytta ultqa, jerge, elge, halyqqa taza parasatpen qaraýdy, ony rýhty sanamen túsinýdi úıretedi. Abaı bıigi, ıdeıasy – otandyq arhıtektýra salasyndaǵy basty ıdeologııamyz. Ol ár kez adamgershilik optımıstik joldy ashyp otyrady.
– «Oitek» arhıtektýrasynyń bolashaǵy jaıly jáne onyń kásibı arhıtektýraǵa qatystylyǵy týraly ne aıtasyz?
– «Oitek» arhıtektýrasynyń bolashaǵy jaıly aıtar bolsam – táýelsiz eldiń erkin oı ólshemderi – bir el, bir taǵdyr, bir Otan birliginiń sáýlet ónerindegi jıyntyǵy bolýmen qatar, qazirgi álemdik keńistiktegi jahandanýǵa qarsy ımmýnıtet bolatyn dala órkenıetiniń qýatyna aınalýǵa tıis. Keńistikte adamnyń tabıǵatpen úılesimdiligi arhıtektýralyq tutastyqqa aınalyp jatsa, bul – el muratynyń júzege asqany.
Odan keıin «Oitek» – arhıtektýra, jobalaý, qurý ınstıtýttarynyń eldik negizi. Ol búgingideı ýrbanızasııa júıesinde qoldanbaly arhıtektýra óneriniń strategııalyq baǵdaryn aıqyndaı alady. Táýelsiz eldiń úılesimi men armanyn jetkizetin ulttyq «Oitek» arhıtektýramyz qalyptasyp, damyp, salalanyp jatsa, álem buǵan yqylaspen qarary anyq.
Sóıtip, qajet kezinde ulttyq erekshelik óz qoınaýynan dala mádenıetiniń qundylyqtaryn birinen soń birin shyǵaryp otyrady. Eger qajet bolǵan jaǵdaıda, «Oitek» arhıtektýra júıesinde alǵashqy klassıkalyq jáne romantıkalyq neomodern tásilindegi foreskızdik jobalardy syzba formatynda jobalaý, qoǵamǵa usyný qıynǵa soqpas edi. Jáne de joǵaryda aıtylǵan oılarǵa baılanysty eski normatıvti qujattardy ǵylymı jáne eksperımenttik úlgide qarastyryp, Uly dala mádenıeti negizinde jasaý zamana talaby ekenin túsingen jón.
Bolashaqta «Oitek» arhıtektýrasynyń negizi, júıesi, qurylymy, baǵdary, ádistemesi Qazaqstan Respýblıkasynyń ulttyq qundylyqtary arnasynda qalyptasyp, damıtynyna senim zor. Sáýlet óneriniń mindeti – dala mádenıeti múddesin keńistikte ornalastyrý arqyly kórsete bilý bolsa, «Oitek» arhıtektýrasynyń proporsııalyq ólshemi – halyqtyń áleýmettik turmystyq jaǵdaıynyń jaqsarýy.
Odan keıin kópetnosty halyqtyń birligi men ulttyq negizin bir-birine qarsy qoıýǵa bolmaıdy. Memlekettik negizdi qurýda salmaq memleketquraýshy ultqa túsedi. Ár eldiń saıası-áleýmettik jaǵdaıyna baılanysty arhıtektýralyq qurylymynyń negizin zertteı otyryp, kez kelgen ótkir máseleni parasat pen aqylǵa jeńdirý arqyly arhıtektýralyq sheshimin tabý – mańyzdy is. Odan keıin jas urpaqqa tálim beretin qarııalardyń fýnksıonaldy úılesimdiligin damytpaıynsha, arhıtektýralyq joba jetilgen bolyp eseptelmeıdi. Bolashaq urpaq durys ósip-ónýi úshin barlyq múmkinshilikti tereńnen oılastyrǵan jón.
Áńgimelesken
Beken QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»
