O, Chılı!

Kindik qany qazaq topyraǵyna tamǵan rok-mýzykant Vıktor Soıdyń ónerine kúlli álem tán. Sol jasampaz ánshi 27 jasynda aıýdyń apanyna kelip, «óz­geris kerek» dep aıqaılap án aıtpady ma?! Onysyn orys ulty túsinbedi, shyndyǵynda túsingisi de kelmedi. Áli sol keńestik ıdeologııanyń kerzi eti­gin kıip júr. Ony nege aıtyp otyr deı­siz ǵoı, bile bilseńiz jeltoqsandaǵy etigimen qan keshken jigerli jastardyń umtylysy sol ánmen úndes edi. Ýaqyt qaıtyp ol áýendi shyrqamady, al odan keıin ádildikke umsynǵan qazaqtyń basynan nebir qasiret domalady. Áli qansha ret domalar eken…

«Qańtar qasireti» demekshi, osydan 3 jyl buryn Chılı qalalarynda taǵy da ulttyq tolqý qaıtalandy. Negizgi sebep: metro tarıfteriniń kóterilýi. Bul prezıdent Sebastıan Pıneranyń saıasatyna halyqtyń narazylyǵyn tý­dyr­ǵan sońǵy kóterilis boldy. Alańda taǵy da áıgili án El Pueblo Unido Jamas Sera Vencido!, ıakı Yntymaǵy ja­rasqan halyq eshqashan jeńilmeıdi shyr­qaldy. Bul shyǵarmada buqarany ju­myldy­rý úshin qajet nárseniń bári bar. Aıqyn habar, ıdeıalyq zarıad, optımızm, ádemi áýen jáne hormen aıtýǵa ońaı týyndy.

Ulttyq uranǵa aınalǵan atalǵan án qazir jastar zamanǵa saı óńdep, qaıta-qaıta tyńdap júrgen Bella ciao sııaqty narazylyq ánurandarymen mándes. Onyń tarıhy 1969 jyly Salvador Alende basqarǵan Chılı sosıalıstik «Halyq birligi» koalısııasymen tyǵyz baılanysty. 1970 jylǵy prezıdenttik saılaýda Alendeni Chılıdiń ánshileri qoldady. Chılı halqy ánshi Vıktor Haraǵa qosylyp, kompozıtor Serhıo Orte­ganyń «Yntymaǵy jarasqan halyq esh­qashan jeńilmeıdi» ánin kóshelerde hormen daýystap aıtty.

Negizinde Chılıdiń jańa áni 1960 jyly paıda bolǵan, ol patrıottyq jáne antıbýrjýazııalyq baǵyttaǵy mýzy­kalyq qozǵalys retinde qundy. Sol kezeńde mýzykanttar birlesip, mynandaı tolǵamǵa uııdy. «Býrjýazııalyq qoǵam ónerdiń áleýmettik oqshaýlanýǵa yqpal etetin taǵy bir faktor bolǵanyn qalaıdy. Biz ónerdi revolıýsııalyq qarýǵa aınaldyrýymyz kerek» dep ashyq kózqarasyn bildirdi. Mýzykanttardy Alendeniń ózi de qostap, «ánsiz revolıýsııa bolmaıdy» dep málimdedi. Biraq saıasatkerdiń sózi isimen sáıkes kelmedi.

1970 jylǵy prezıdenttik saılaý aldynda Serhıo Ortega Klaýdıo Itýr­ranyń sózine jazylǵan «Biz jeńemiz» ánin jazyp, alǵash ret INTI-ILLIMANI mýzykanttary kópshilikke usyndy. Sony­men qatar Vıktor Hara, ásirese Alen­deniń saılaýaldy naýqany úshin mátindi qaıta jazyp, «Halyq birliginiń» kóshbasshysyna daýys berýge shaqyrý mátinin qosty. Ánniń tanymal bolǵany sonsha, Alende jeńisinen keıin týyndy Chılıdiń beıresmı ánurany bolyp sanaldy. Biraq jeńis uzaqqa sozylmady. Chılıdegi memlekettik tóńkeristi 1973 jyly 11 qyrkúıekte armııa men karabıner korpýsy jasady. Tóńkeris nátıjesinde «Halyq birligi» solshyl kúshter koalısııasynyń úkimeti qulap, prezıdent Salvador Alende óz-ózine qol jumsady.

«Bir kúni, 1973 jyldyń shildesinde men Santıago alańynda kele jatyp, kóshe ánshisiniń: «Birligi bar halyq eshqashan jeńilmeıdi!» dep aıqaılap jatqanyn kórdim. Onyń tynymsyz án aıtýy meniń basymda turyp qaldy», deıdi avtor óz esteliginde.

Kompozıtordyń aıtýynsha, sanada qattalyp qalǵan sóz ony fortepıanoǵa otyrýǵa jáne án aıtatyn adamdardyń úlken tobyn elestetýge májbúrlegen. Áýen óte tez jáne birden týady. Ortega jańa ándi tanystaryna usynǵanda, oryn­­daýshylar mátindi ózgertýge keńes ber­di, biraq kompozıtor bul óńdeý­ler­den bas tartty. Avtor ándegi áýelgi emo­sıonaldyq shabytty saqtap qalǵysy kel­di. Osy tusta bir qyzyqty derekti my­salǵa ala keteıikshi. Negizinde ataqty án­niń túıindi tirkesin kóshe mýzykan­ty oılap tappaǵan eken. Muny Kolým­bııanyń Lıberaldyq partııasynan prezı­denttikke kandıdat Horhe Eleser Gaıtan bi­rinshi bolyp óz sózinde mysalǵa alǵan eken. Biraq onyń da ǵumyry qysqa boldy.

О́kinishke qaraı, revolıýsııanyń je­ńisi úshin bir ánniń kúshi jetkiliksiz, tek rýhty saqtap qalýǵa jol ashady deme­seńiz. Sosıalıstik reformalardyń ­jar­tykeshtigi, «Halyq birligi» aıasynd­aǵy tartystar jáne Chılıdi Amerıka Qurama Shtattarynyń ekonomıka­lyq bloka­da­sy 1973 jyly qyrkúıekte el­de general Aýgýsto Pınochet bastaǵan ás­kerı tóńkeristiń oryn alýyna ákeldi.

Saıasatker Alende prezıdent saraıynda Fıdel Kastro syıǵa tartqan Kalashnıkov avtomatymen atyp ólti­rildi. Al onyń jaqtastaryna qarsy eń aýyr terror qoldanyldy. Kóptegen adam iz-túzsiz joǵalyp ketti. Olardy ushaqtardan tikeleı teńizge tastap, naǵyz konslagerge aınalǵan stadıondarda atty. Dál osyndaı stadıonda Vıktor Hara qaza tapty. Aıtýynsha, tutqyndy qan josa qylyp sabaǵan ofıser: «Al endi án salshy, qarǵys atqyr ánshi!» dep mazaq etken. Namysshyl Hara ólip bara jatyp bar kúshimen El Pueblo Unido ánin shyrqapty.

Aıtpaqshy, 1990 jyldary biz­diń ker­jaq keńes ókimeti «Chılıdi kúı­reý­den qutqarǵan» Pınochet dep tanyp, keńes halqyn enjar túsinikke je­teledi. Dese de azattyqty ańsaǵan ándi oryndaǵan toptar baqytty ǵumyr keshti. INTI-ILLIMANI toby Italııada, al QUILAPAYUN toby men sazger Serdjo Ortega Fransııada turaqtady. 1975 jyly QUILAPAYUN toby ánniń stýdııalyq nusqasyn jazdy, sodan keıin ol búkil álemdi baýrap aldy. Qyzyǵy sol, Pınochet bılikten ketkennen keıin, Sol & LLuvia toby muny merekeleý úshin Adios General ánin alańda shyrqaıdy. Tipti «kim bılemeıdi, sol Pınochet» degen áńgime de aıtylǵan. Bul oqıǵa kóp nárseni eske túsiredi. Erkindikti súıgish Chılı halqy áli de ádildik izdep kele jatyr, dál bizdiń halyq sekildi.

Aqıyq aqyn Muqaǵalıdiń Chılıdiń uly perzenti Pablo Nerýdaǵa arnaǵan óleńi, qazaqtyń taǵdyrynan da syr tartady. Aýyr óleń, al mazmuny tipti tereń, ándi tyńdap, oqyǵan saıyn alasapyran kúıge enesiz.

Álsiz júrek.

Áınekten qaraıdy aqyn.

О́mir...

О́lim...

Arasy qalaı jaqyn!

Terezeniń aldynda Chılı turdy.

Qalaı haliń, Pablo, qalaı haliń?

Qalaıda biz jeńemiz, qaraıla aqyn?!

Qaýqarsyz qol qalamǵa qarmanady,

Qaıran júrek qaıtedi,

Qalmady áli.

O, Chılı! – dedi-daǵy, sońǵy jyryn,

Álsirep,

Ázer-ázer jalǵady ári.

O, Chılı!

Chılı...

Chılı...

Kún shýaǵy...