Qazaqstan • 24 Mamyr, 2022

Etnosaıası menedjment syn-tegeýrinderdiń aldyn alady

23 ret kórsetildi

Fılosofııa, saıasattaný jáne dintaný ınstıtýtynda ótken «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy etnoáleýmettik prosesster: syn-qaterler men sheshimder» taqyrybyndaǵy halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııada óńirlerdegi etnıkalyq toptar, olardyń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıǵa áseri, qoǵamdaǵy turaqtylyq máselesin qozǵaldy.

Instıtýt dırektory Serik Seı­dýmanov elimizde sońǵy kezde bolǵan oqıǵalar turǵysynan qarastyrǵanda etnosaralyq ıntegrasııa prosesterin zertteý, qoǵamdy toptastyrý jáne ult­tyq biregeılikti qalyptastyrý jyl­dan-jylǵa ózekti bolyp bara jat­qanyn atap ótti. «Negizgi mindet – mem­leket­tik etnosaıası basqarýdy ońtaı­lan­dy­rý jáne buqaralyq sananyń qa­rym-qatynasyn zertteýge baılanysty ǵylymı-tájirıbelik usynystar ázir­leý, etnosaralyq shıelenisterdi tómen­detýge yqpal etý», dedi ol. Alda óte­tin respýblıkalyq referendým saıası jań­ǵyrtý máselelerin sheshýge arnalǵanyn negizge alǵan ınstıtýt dırektory: «Qo­ǵamdyq ómirdiń etnoáleýmettik, etnosaıası, etnomádenı salasynda úılesimdi nyǵaıtýda zańnamalyq bazany jetildirý – saıası-quqyqtyq júıeni jańǵyrtýdyń strategııalyq mindeti», dedi. Osy oraıda ınstıtýt ǵalymdary Prezıdenttiń referendým ótkizý ıdeıasyn qoldaı otyryp, jalpy quqyqtyq mádenıet deńgeıin kóterýge, kóp mádenıetti bilim men tárbıeni odan ári jetildirýge, etnos­aralyq ózara is-qımyldaǵy shıelenisti jeńil­detýge baǵyttalǵan josparly, júıeli reformalarǵa atsalysady.

Instıtýt júrgizgen zertteýlerge súıensek, respýblıka jurtshylyǵynyń aıtarlyqtaı bóligi etnıkalyq shekaraǵa bólinip, ózara qatynas mádenıetinde araqashyqtyqty ustanady, al etnıkalyq yntymaqtastyq ómirlik mańyzdy ba­sym­­dyqtardy tańdaý barysynda ǵana kórinis tabady. Osy oraıda S.Seı­dýmanov: «Etnosentrızm ıdeologııasy aza­­mat­tyq biregeılikti damytýǵa keri yq­pal etip keledi. Ishki etnıkalyq kon­solı­dasııanyń damýy tótenshe jaǵdaıǵa tap bolǵanda, mysaly, pandemııadan shyǵýda nátıjesin beretin ádis. Qoǵamǵa ultyna qaramastan, ortaq Otan sezimimen, barlyq halyqtardyń taǵdyryna ja­ýapty bola bilý sııaqty azamattyq ynty­maqtastyq kerek. Azamattyq ultqa aınalýda etnıka­lyq jáne azamattyq ıdeologııa túzý, etnosentrıstik qarym-qatynastan parıtetti-demokratııalyq kózqarasqa ótýge yntalandyrý qajet. Sondyqtan et­nıkalyq mádenıet toǵysynda bizge birin­shiden, «qazaq mádenıeti – shaǵyn etnostar mádenıeti» baǵyty boıynsha ınstıtýsıonaldy zertteýler qorytyndysy, sonymen qatar etnoáleýmettik úderisterde áleýmettik, saıası tehnologııalardy ázirleý qajettigi týyndaıdy. Iаǵnı aldaǵy ýaqytta Qazaqstan beıbitshilik pen kelisimniń oshaǵy retinde damýy qajet», dedi.

Búgingi tańda etnodemografııa­lyq jaǵdaı 20 jyl burynǵydan da múlde basqasha sıpat alǵan. Etnıkalyq az­shy­­lyqtardyń ıdentıfıkasııalyq ba­sym­dyqtary men tájirıbesi ulttyq qurylystyń etnıkalyq, azamattyq jáne transulttyq vektorlar arasyndaǵy jaǵ­daıynda áli de qalyptasyp keledi. Kon­ferensııa moderatory, ınstıtýttyń Etno­­saıası zertteýler sektorynyń jetek­shisi, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, qaýymdastyrylǵan professor Muh­­tarbek Shaıkemelev «2021-2022 jyl­­­darda Qazaqstan Respýblıkasynda etno­­áleýmettik úrdister dınamıkasyn zert­teý men boljaý motnıtorıngi» jobasy aıasynda ınstıtýt mamandarynyń Túrkis­tan, Jambyl, Almaty oblystarynda júrgizilgen áleýmettik zertteýleriniń osy jıynǵa negiz bolyp otyrǵanyn jetkizdi.

«Referendým, eldegi saıası reformalar bizdiń zertteýlerimizdiń baǵdaryn ózgertedi. О́ıtkeni, búginde azamattarymyz belsendi, kókeıkesti máseleler týraly aıtýdan qashpaıdy. Olar kótergen máselelerdiń tórkini de bir. Osy oraıda elimizdiń ońtústigindegi etnosara­lyq jaǵdaıǵa zer sala qaraǵanda etnıka­lyq toptardyń ekonomıkalyq, saıası jáne áleýmettik tájirıbesi tereńi­rek zertteýdi qajet etedi», dep atap ótti M.Shaıkemelev. Ol sondaı-aq qazir­gi jaǵdaıdaǵy kóshi-qon máselesine toqta­lyp, kórshi elderden, Reseıden kelýshi­lerdiń ishki ahýalǵa yqpaly turǵy­syn­daǵy oılarymen bólisti. «Bul baǵytta jaqyn mańdaǵy elderdi zertteýmen tu­raq­ty ári úzdiksiz aınalasyp otyrǵan kór­shi elderdegi ınstıtýttardyń ju­mysy men etnosaıası jaǵdaılarǵa erekshe mán berý kerek», dedi sarapshy.

Ortalyq Azııa, Kavkaz jáne Oral-Povoljeni zertteý ortalyǵynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri, tarıh ǵylym­dary­nyń kandıdaty Igor Savın jergilikti qo­ǵamdastyq kózqarasymen Qazaqstan­da­ǵy etnosaıası úrdisterge sholý jasap, ońtús­­tik óńirdegi etnosaıası ahýal barysyna toqtalsa, I.Djavahıshvılı atyndaǵy Tbı­lısı MÝ Saıasattaný ınstıtýtynyń dı­rek­tory, saıasattaný ǵylymdary doktory, professor Malhaz Masaberıdze zamanaýı Grýzııadaǵy biregeılik taqyry­byn qozǵap, eldiń syrtqy, ishki saıasat­taǵy ahýaly, Reseı, Ýkraına, Abhazııa elderi­nen aýǵan bosqyndar máselesin qozǵady. Al G.Plehanov atyndaǵy REÝ Tashkent fılıalynyń dosenti Ravshan Nazarov О́zbekstandaǵy etnıkalyq saıasattyń zerttelý barysymen bólisip, kórshi el tájirıbesindegi etnıkalyq qatynastar, zańnamalyq qujattar, azamattar quqyǵy tóńireginde oı túıdi.

Elimizdegi demografııalyq ahýal, qala men aýyldaǵy týý kórsetkishterine baı­lanysty aýqymdy zertteýlerimen bólisken S.Amanjolov atyndaǵy ShQÝ «Altaıtaný» ǴZO ǵylymı qyzmetkeri, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Aleksandr Alekseenko «XX ǵasyr­dyń sońy-HHI ǵasyrdyń basyndaǵy áleýmettik-ekonomıkalyq jáne etnosaıa­sı faktorlar kontekstindegi qazaq­stan­dyq áıelderdiń reprodýktıvti strate­gııa­­lary» baıandamasynda halyq sany, aı­maqtyq erekshelikter týraly aıtyp ótti.

«Etnosaıası menedjmentti ońtaı­landyrý arqyly elimizdegi etnos­aralyq shıelenis deńgeıin tómendetip, kókeı­kesti máselelerdi anyqtaı alamyz»degen tujy­rymdy quptaǵan zertteýshi ǵalym­dar etnoáleýmettik úderisterdi taldaý, syn-tegeýrinderdi zertteý Qazaq­standaǵy etnos ókilderiniń birligi men ke­lisimin nyǵaıtý jumystaryn jetildi­rýge yqpal etedi degen toqtamǵa keldi.

 

ALMATY

Sońǵy jańalyqtar

Dollar arzandady

Qarjy • Keshe

Uqsas jańalyqtar