Instıtýt dırektory Serik Seıdýmanov elimizde sońǵy kezde bolǵan oqıǵalar turǵysynan qarastyrǵanda etnosaralyq ıntegrasııa prosesterin zertteý, qoǵamdy toptastyrý jáne ulttyq biregeılikti qalyptastyrý jyldan-jylǵa ózekti bolyp bara jatqanyn atap ótti. «Negizgi mindet – memlekettik etnosaıası basqarýdy ońtaılandyrý jáne buqaralyq sananyń qarym-qatynasyn zertteýge baılanysty ǵylymı-tájirıbelik usynystar ázirleý, etnosaralyq shıelenisterdi tómendetýge yqpal etý», dedi ol. Alda ótetin respýblıkalyq referendým saıası jańǵyrtý máselelerin sheshýge arnalǵanyn negizge alǵan ınstıtýt dırektory: «Qoǵamdyq ómirdiń etnoáleýmettik, etnosaıası, etnomádenı salasynda úılesimdi nyǵaıtýda zańnamalyq bazany jetildirý – saıası-quqyqtyq júıeni jańǵyrtýdyń strategııalyq mindeti», dedi. Osy oraıda ınstıtýt ǵalymdary Prezıdenttiń referendým ótkizý ıdeıasyn qoldaı otyryp, jalpy quqyqtyq mádenıet deńgeıin kóterýge, kóp mádenıetti bilim men tárbıeni odan ári jetildirýge, etnosaralyq ózara is-qımyldaǵy shıelenisti jeńildetýge baǵyttalǵan josparly, júıeli reformalarǵa atsalysady.
Instıtýt júrgizgen zertteýlerge súıensek, respýblıka jurtshylyǵynyń aıtarlyqtaı bóligi etnıkalyq shekaraǵa bólinip, ózara qatynas mádenıetinde araqashyqtyqty ustanady, al etnıkalyq yntymaqtastyq ómirlik mańyzdy basymdyqtardy tańdaý barysynda ǵana kórinis tabady. Osy oraıda S.Seıdýmanov: «Etnosentrızm ıdeologııasy azamattyq biregeılikti damytýǵa keri yqpal etip keledi. Ishki etnıkalyq konsolıdasııanyń damýy tótenshe jaǵdaıǵa tap bolǵanda, mysaly, pandemııadan shyǵýda nátıjesin beretin ádis. Qoǵamǵa ultyna qaramastan, ortaq Otan sezimimen, barlyq halyqtardyń taǵdyryna jaýapty bola bilý sııaqty azamattyq yntymaqtastyq kerek. Azamattyq ultqa aınalýda etnıkalyq jáne azamattyq ıdeologııa túzý, etnosentrıstik qarym-qatynastan parıtetti-demokratııalyq kózqarasqa ótýge yntalandyrý qajet. Sondyqtan etnıkalyq mádenıet toǵysynda bizge birinshiden, «qazaq mádenıeti – shaǵyn etnostar mádenıeti» baǵyty boıynsha ınstıtýsıonaldy zertteýler qorytyndysy, sonymen qatar etnoáleýmettik úderisterde áleýmettik, saıası tehnologııalardy ázirleý qajettigi týyndaıdy. Iаǵnı aldaǵy ýaqytta Qazaqstan beıbitshilik pen kelisimniń oshaǵy retinde damýy qajet», dedi.
Búgingi tańda etnodemografııalyq jaǵdaı 20 jyl burynǵydan da múlde basqasha sıpat alǵan. Etnıkalyq azshylyqtardyń ıdentıfıkasııalyq basymdyqtary men tájirıbesi ulttyq qurylystyń etnıkalyq, azamattyq jáne transulttyq vektorlar arasyndaǵy jaǵdaıynda áli de qalyptasyp keledi. Konferensııa moderatory, ınstıtýttyń Etnosaıası zertteýler sektorynyń jetekshisi, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, qaýymdastyrylǵan professor Muhtarbek Shaıkemelev «2021-2022 jyldarda Qazaqstan Respýblıkasynda etnoáleýmettik úrdister dınamıkasyn zertteý men boljaý motnıtorıngi» jobasy aıasynda ınstıtýt mamandarynyń Túrkistan, Jambyl, Almaty oblystarynda júrgizilgen áleýmettik zertteýleriniń osy jıynǵa negiz bolyp otyrǵanyn jetkizdi.
«Referendým, eldegi saıası reformalar bizdiń zertteýlerimizdiń baǵdaryn ózgertedi. О́ıtkeni, búginde azamattarymyz belsendi, kókeıkesti máseleler týraly aıtýdan qashpaıdy. Olar kótergen máselelerdiń tórkini de bir. Osy oraıda elimizdiń ońtústigindegi etnosaralyq jaǵdaıǵa zer sala qaraǵanda etnıkalyq toptardyń ekonomıkalyq, saıası jáne áleýmettik tájirıbesi tereńirek zertteýdi qajet etedi», dep atap ótti M.Shaıkemelev. Ol sondaı-aq qazirgi jaǵdaıdaǵy kóshi-qon máselesine toqtalyp, kórshi elderden, Reseıden kelýshilerdiń ishki ahýalǵa yqpaly turǵysyndaǵy oılarymen bólisti. «Bul baǵytta jaqyn mańdaǵy elderdi zertteýmen turaqty ári úzdiksiz aınalasyp otyrǵan kórshi elderdegi ınstıtýttardyń jumysy men etnosaıası jaǵdaılarǵa erekshe mán berý kerek», dedi sarapshy.
Ortalyq Azııa, Kavkaz jáne Oral-Povoljeni zertteý ortalyǵynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Igor Savın jergilikti qoǵamdastyq kózqarasymen Qazaqstandaǵy etnosaıası úrdisterge sholý jasap, ońtústik óńirdegi etnosaıası ahýal barysyna toqtalsa, I.Djavahıshvılı atyndaǵy Tbılısı MÝ Saıasattaný ınstıtýtynyń dırektory, saıasattaný ǵylymdary doktory, professor Malhaz Masaberıdze zamanaýı Grýzııadaǵy biregeılik taqyrybyn qozǵap, eldiń syrtqy, ishki saıasattaǵy ahýaly, Reseı, Ýkraına, Abhazııa elderinen aýǵan bosqyndar máselesin qozǵady. Al G.Plehanov atyndaǵy REÝ Tashkent fılıalynyń dosenti Ravshan Nazarov О́zbekstandaǵy etnıkalyq saıasattyń zerttelý barysymen bólisip, kórshi el tájirıbesindegi etnıkalyq qatynastar, zańnamalyq qujattar, azamattar quqyǵy tóńireginde oı túıdi.
Elimizdegi demografııalyq ahýal, qala men aýyldaǵy týý kórsetkishterine baılanysty aýqymdy zertteýlerimen bólisken S.Amanjolov atyndaǵy ShQÝ «Altaıtaný» ǴZO ǵylymı qyzmetkeri, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Aleksandr Alekseenko «XX ǵasyrdyń sońy-HHI ǵasyrdyń basyndaǵy áleýmettik-ekonomıkalyq jáne etnosaıası faktorlar kontekstindegi qazaqstandyq áıelderdiń reprodýktıvti strategııalary» baıandamasynda halyq sany, aımaqtyq erekshelikter týraly aıtyp ótti.
«Etnosaıası menedjmentti ońtaılandyrý arqyly elimizdegi etnosaralyq shıelenis deńgeıin tómendetip, kókeıkesti máselelerdi anyqtaı alamyz»degen tujyrymdy quptaǵan zertteýshi ǵalymdar etnoáleýmettik úderisterdi taldaý, syn-tegeýrinderdi zertteý Qazaqstandaǵy etnos ókilderiniń birligi men kelisimin nyǵaıtý jumystaryn jetildirýge yqpal etedi degen toqtamǵa keldi.
ALMATY
