Ult muraty jolynda ter tókken arda azamat, kúıshi, etnomýzykatanýshy, IýNESKO-nyń Qazaqstan boıynsha «Materıaldyq emes mádenı murany qorǵaý» komıtetiniń múshesi, Dástúrli mýzyka Halyqaralyq keńesiniń múshesi Bazaraly Múptekeev jasyndaı jarq etken jalyndy ómir jolynda mol mura qaldyryp ketti.
Alqaly jıyndy júrgizgen fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, óner zertteýshisi Saǵatbek Medeýbekuly atap ótkendeı, Bazaraly esimin qalyń kópshilikke tanystyryp jatýdyń ózi artyq. О́ıtkeni ónertanýshynyń artynda qalǵan mol murasyn nasıhattap, túgendep júrgen shákirtteri ósip keledi.
Ár estelik aıtylǵan saıyn zaldy kúıdiń kúmbiri bılep, Bazaraly rýhymen tildeskendeı áserde bolǵan qadirli qaýym kúı óneriniń shyraqshysyndaı bolǵan onyń árbir izdenisin, isi men sózin tebirene eske aldy.
Qasıetti kúı óneri joqtaýshysynyń shyǵarmashylyǵy haqynda aqyn, dramatýrg, memleket jáne qoǵam qaıratkeri Nurlan Orazalın oı tolǵap, «Án men kúı halqymyzdyń biri – jany, biri júregi sekildi. Ánsiz, kúısiz jer basyp júrgen ulttyń ómiri ársiz, nársiz bolar edi. Bolashaǵy da kúmándi» degen áserli esteligimen bastady. Kúıdi zertteýshilik ásirese HH ǵasyr zertteýshilerine salmaq bolyp tústi. Táttimbet, Qurmanǵazy, Birjan, Muhıt, Aqan serideı halyq kompozıtorlaryn qaıta jańǵyrtqan Ahmet Jubanov osynaý uly shyǵarmalardy bıikke kóterse, zerdeleı qaraǵanda, Dáýletkereıdiń kúıleri tutas ultty saqtaýdyń, ulylyǵyn dáripteýdiń úlken mektebi men ónegesine aınaldy. HH ǵasyr sońyna qaraı tilimiz shubarlanyp, rýhymyz álsireı bastaǵan tusta án men kúıdi zerttegen jas talanttardyń qatarynda Bazaralynyń dáýleskerlik kúı sheberligi kózge túse bastady. О́ziniń oryndaýshylyq, tanym, zertteýshilik sheberligimen erekshelendi. Betegeden bıik, jýsannan alasa ómir keshe júrip, artynda baǵa jetpes mura qaldyrdy. О́nertanýshy Saǵatbek Medeýbekuly ekeýiniń Jetisýdyń án-kúılerin tabandarynan tozyp, oıy men qyryn sharlaı, júrekterin tebirente júrip jınaǵan dúnıeleriniń orny bólek. Osy oraıda ǵasyrlardan beri halyqpen birge jasap kele jatqan uly ónerdi saqtap qalý maqsatynda jaryqqa shyǵaryp, taspaǵa túsirip, kitap etip shyǵarýǵa atsalysqan Janǵalı Júzbaev, Sháken Ábdiqal, Janarbek Áshimjan, Baqyt Jaǵyparuly, Erbol Azanbek, taǵy da basqa ónerge janashyr azamattarǵa qarap, sózi men isi jarasqan urpaqtyń ósip kele jatqany qýantady.
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, kúıshi Janǵalı Júzbaı atap ótkendeı, qazaq rýhanııaty men mádenıeti jolynda ter tókken ónertanýshy ǵalym, shertpe kúıdiń sheberi – Bazaraly Múptekeev sanaly ǵumyryn ulttyq ónerdi túgendeýge arnady. «Bazaraly – Jetisý kúılerin qaıta jańǵyrtqan tuńǵysh folklortanýshy. Osy taqyrypta dıssertasııa qorǵap, hrestomatııalyq kúı jınaqtaryn jazdy. Jetisýmen qatar Arqa, Qarataý, Altaı, Ile, Baıólke aımaqtarynyń kúıshilik murasyn jınaqtap, ǵylymı aınalymǵa engizdi. Tabıǵatynan dala dástúrin saqtaǵan kúı jyraýy edi, dombyrasynyń qulaq kúıin babasy Qojekeniń kertolǵaý kúılerinen bastap, áıgili Sybanqul, Mergenbaılardyń muńly qońyrlaryna jalǵastyryp taraýlata shertetin epık dombyrashy boldy. Baıjigit, Táttimbet, Toqa, Súgir, Beısenbi, Áshim, Qaıraqbaı, Áıken kúılerin de asa sergek sezimmen shertip radıonyń altyn qoryna jazyp qaldyrdy. Dına men Ábikenniń sý tıip búlingen taspalaryn restavrasııalady, halqymen qaıta tabystyrdy. Jarqyn Shákárimmen birge Máskeýdiń dybys jazý arhıvinen akademık Ahmet Jubanov shertken kóne kúılerdiń kóshirmesin elge ákeldi. Qazaq Ulttyq óner ýnıversıtetiniń qabyrǵasynan folklorlyq zerthana ashyp, dombyra kúıleriniń «adamzat ıgiligindegi materıaldyq emes mádenı muralary» qatarynda IýNESKO tizimine enýine tikeleı jetekshilik etti», – dep atap ótti óz esteliginde J.Júzbaı.
Bazaraly eki jasynan bastap, atasynyń aldynda otyryp, tek dombyranyń únimen ǵana uıyqtap, besigi kúımen terbelgen bala. Kishkentaı talanttyń talabyn erte bastan baıqaǵan ata-ájesi aýyldaǵy toı-tomalaqtan qaldyrmaıtyn. Naǵashysy Qojeke Nazarulynyń muńdy da rýhty kúılerin, ónerli jandar kóp shoǵyrlanǵan Almaty oblysy Shelek aýdanyna qarasty Sógeti aýylynyń Omarhan Kerimqulov, Orazaqyn Moldabaıuly sekildi kóptegen ónerpazdaryn qulaǵyna quıyp ósti. Etnograf-jýrnalıst Baǵdat Múptekeqyzy bala Bazaralynyń úlken ónerge deıingi ómir jolynan syr shertip, «О́nerge janymen berilip, kúı ónerine erekshe jańalyq alyp kelgen Bazaraly Arqanyń kúıine nazar aýdardy. Jetisý kúıleriniń bar ekenin dáleldedi. Aldaǵy ýaqytta Bazaralyny óskeleń urpaq esinde qaldyrý úshin jas ǵalymdarǵa arnalǵan respýblıkalyq «Múptekeev oqýlary» dástúrli túrde ótip tursa» degen oıymen bólisti. Bul ónertaný salasynda izdenisi mol jastardyń pikir almasatyn, bilim kókjıegin keńeıtetin úlken alańyna aınalar edi. Endi ǵana Bazaraly bulaǵynyń kózi ashylǵanda, mundaı ıgi is-sharalar jalǵasyn tapsa, nur ústine nur.
«Dombyrashy Bazaraly Múptekeevti men bilgende óner men ǵylymnan basqa alańy bolǵan joq. Sanaly ǵumyryn osy jolǵa arnady. Dúnııaýı nárselerdi murat tutpady. Suramasań aıtpaıtyn, syry da, shyny da ózimen birge ketti. Kóp jyl qatar júrdik qoı. Munyń jaıyn sodan bilemin», dep eske alady folklortanýshy Berik Júsip. «Kásibı mýzykalyq oqý ornynyń bosaǵasyn kórgender dástúrge asa adaldyq tanyta almaı qalady ǵoı. Ol kerisinshe, kóne murany birinshi orynǵa qoıyp, sonyń izine indete túsýdi basty murat etti. Izdenimpaz, yjdaǵatshyl qasıetiniń arqasynda folklorlyq ekspedısııaǵa jıi shyǵyp, el arasynda tarydaı shashylyp júrgen án, kúı, maqam úlgilerin kóp jınady. Daıyn materıaldy qaýzaı beretin kabınettik ǵalymnan basty ereksheligi – sol. Túrli muraǵat qoryndaǵy mýzyka murasyn sıfrlandyrýǵa sińirgen eńbegi óz aldyna bólek áńgime. Bul joldan egizdiń syńaryndaı bolyp ótken Saıan Aqmolda ekeýiniń esimin qatar ataǵan jón. Bulardyń ulttyq murany saralaýǵa kelgende tanym-túsinigi erek. Amerıka, Japonııa, Reseıden kelip sheberlik synyptaryn ótkizgen mamandardyń dárisin tyńdap, mashyq alyp, Qazaq Ulttyq konservatorııasy, Ortalyq muraǵat, Qazaq radıosy qoryndaǵy kól-kósir murany júıeledi. Kezinde Mádenıet mınıstrliginiń ataǵyn aspandatyp, bedel jıyp bergen mýzykalyq antologııa ataýlynyń barlyq qara jumysyn osylar atqardy. Árıne, ázirge ony baǵalap jatqan eshkim joq», degen qynjylysyn bildirdi B.Júsip.
«Bazaralynyń dombyrashylyq óneri óz aldyna. Bolashaqta onyń oryndaýynda taspalanǵan shertpe kúılerdiń naqty sanyn shyǵarý kerek. Ázirge jaryq kórgeni 25 shyǵarma. Ol ózi zertteý nysanasy etken Jetisý aımaǵyna qatysty biraz kúıdi jatqa bildi. Jetisý kúılerin qaıta jańǵyrtýshy maman Bazaraly Múptekeev kemel ǵalym retinde qalyptasyp úlgergen joq. Biraq kóp jaıtqa izashar bola bildi. Azyn-aýlaq eńbegin saralaı otyryp, onyń áleýeti áldeqaıda mol bolǵanyn kóremiz. Eń aldymen belgili folklortanýshy Saǵatbek Medeýbekulymen birigip, 1998 jyly shyǵarǵan «Jetisýdyń kúıleri» men «Jetisý áýenderi» mýzykalyq-etnografııalyq jınaqtardy iltıpatpen tilge tıek etý kerek. Bular bir-birin tapqan, qostaqym júrip talaı isti tyndyrýǵa jaralǵan jandar bolatyn. Zertteýge zárý kúıde kele jatqan Jetisý murasy sheshýshi kezeńde turǵanda Bazaralydaı «sharýatorydan» aıyrylyp qalýy – ónertaný ǵylymy úshin ókinishti jaıt. Amal qansha, endi onyń izin tap ózindeı etip bireýdiń basa alatynyna kúmán kóp. Ǵylymǵa qosqan qomaqty jańalyǵy dep «Jetisýdyń ońtústik-shyǵysyndaǵy kúıshilik dástúr» monografııasyn aıtýǵa bolady. Mundaǵy zertteý nysany etip qoldanǵan júıeleý ádisi erekshe den qoıdyrady. Jalqydan jalpyǵa qaraı júrý tásili arqyly ol bolashaq zertteýlerge baǵyt-baǵdar siltedi. Sóıtip, bir aımaqty ońtústik-shyǵys, ońtústik-batys, soltústik-shyǵys dep úshke bóle qarastyryp, júıeli hám durys saraptaýǵa jol ashty. Aımaqtyq aıyrmashylyqty kórsetip, ónerdiń ilki tegindegi rýlyq erekshelikti sóz etpeı turyp, ulttyq sıpat jaıyn qozǵaý – asa bir jemisti jol emes. Keńes Odaǵy tusynda ıdeologııaǵa yńǵaılanǵan ǵylym munyń jaıyn aıtqyzbady. Zertteýlerimde osy máseleni eshkimniń kóńiline qaramastan aıtyp kele jatqan maman retinde men etnomýzykatanýshy Bazaraly Múptekeevtiń atalmysh jiktemesi ózin-ózi aqtap shyǵatyn aqıqı jol ekenin senimmen aıta alamyn. Osyndaı múmkindik ıesiniń, ultqa bergeninen bereri kóp mamannyń ǵazız ǵumyrynyń kelte bolǵany ókinishti, árıne», dep aıaqtady sózin B.Júsip.
Sóz sońy: Ulttyq ónerge bergeninen bereri kóp Bazaraly Múptekeevtiń sanaýly ǵumyryndaǵy ıgi isine júrekten shyqqan jyly sózder arnaldy. Kózi tirisinde oryndaǵan kúıleri shertildi. О́zi alystap ketkenmen, rýhy halqynyń jadynda saqtalatyn zerdeli zertteýshi, dáýlesker kúıshiniń mıras murasyn eske alǵanda, shyǵarmalarynyń shyraqshysyndaı bolyp júrgen ǵalym, ustaz Saǵatbek Medeýbekulynyń myna óleń joldary eriksiz eske oralady:
Atyńnan aınalaıyn Bazaraly,
Ultyńnyń uly rýhy mazalady.
Shyńynan Táńirtaýdyń taýyp alǵan,
Kúıińe eltigen joq qazaq áli.
Atyńnan aınalaıyn Bazaraly,
Alty alash ajalyńdy azalady
Túrkiniń tamyryna qan júgirtken
Kúıińdi tanyǵan joq qazaq áli...
ALMATY
