Aralas neke – az halyqty jutýdyń joly

Taıaýda qazaqtyń boıjetken bir qyzy afrıkalyq shoıyndaı qara jigit­ke turmysqa shyǵyp, qyz alýǵa kelgen qara násil qudalar tobynyń asty-ús­ti­ne túsip, máz-meıram bolyp jatqan qandastarymyzdyń is-áreketterin áleýmettik jeli álemge jar etti. Dál osyndaı oqıǵalar sońǵy kezde jıi ushyrasa bastaǵanyn baıqap júr­miz. Birte-birte bul úrdis ári qaraı jalǵasa bere me degen kúdik, tipti úreı joq emes. Baz bireýler «Oı, onyń nesi bar? Qazir zaman ózgerdi. Jastar qaı elde turǵysy keledi, óz­de­riniń tańdaýy bilsin, erkindik bergenimiz jón, olarǵa kedergi jasamaýymyz ke­rek. Qashanǵy bógde elge jibermeı, qyzdarymyzdy ustap-matap otyra beremiz» deıtinin bilemiz. Biraq onyń sońy nege aparatynyna mán ber­meı­ti­nimiz qalaı?

Ustaranyń júzindeı qalt-qult etken almaǵaıyp zamanda sanasynda sańlaýy bar adamdy oılandyratyn, mazalaıtyn oı kóp. Qazirgi bizdiń elimizdegi ózekti máselelerdiń biri – aralas neke, ıaǵnı ózge ult ókil­de­riniń qazaqpen shańyraq kóterýi. Keıde kóshede kele jatyp ul­ty bólek jat bireýdiń qushaǵynda ke­tip bara jatqan qazaqtyń úrip aýyzǵa sal­ǵan­daı arý qyzyn kórip, júregińe tas tús­kendeı bolasyń. Bul qazirgi ómir­de jıi kezdesip jatqan qubylys. Sta­tıs­tıkaǵa júginsek, ol úrdis jyldan-jylǵa órship barady.

Osy bir ýshyǵyp turǵan proble­ma­nyń tereńine zer salsaq, aralas nekeniń artýynyń basty sebebi – ult­tyq rýhtyń álsizdigi. Baılyqqa, dú­nıe­ge, «ádemi mamyrajaı ómirge» degen jastardyń qyzyǵýshylyǵy olar­­dy rýhanı qazynadan alystatyp ba­ra­dy. Baıýdy, «jeńil, ýaıymsyz ba­qytty ómirdi» maqsat etken jas­tar óz ultyna mensinbeı qarap, ózge ult­tyń «jyltyraǵyna» qyzyǵyp turatyndary jıi baıqalady. Shetelde bi­lim alyp júrgen qyzdarymyzdyń ba­sym kópshiligi ártúrli sebeptermen elge oralmaıdy, sol jaqta tur­mysqa shyǵyp, «óz baqyttaryn» ta­bady.

Aralas nekeniń kóbeıýine ınter­net­tiń, uıaly telefonnyń, tanysý agent­tik­te­riniń yqpaly da bar eke­nine kúmán keltirýge bolmaıdy. Kóp­tegen qazaq qyzy túrik, arab, ázer­baıjan, dúngen, tatarmen otaý qu­rý­ǵa qarsylyq tanytpaıdy. Alaıda zerdelep qarasaq, munyń ózi qazaq hal­qyna qaýip tón­di­redi. Sebebi de­mografııalyq kórsetkishine jú­gin­sek, arabtar álemde 300 mıllıonǵa jýyq, al túrikter – 80, ázerbaıjandar – 25, ózbekter 32 mıllıondy quraıdy. Olar qazaqtyń tekti, qany buzylmaǵan qyzyn alǵylary keledi. Málimetterge sensek, Almaty, Aqtóbe, Qyzylorda jáne Shyǵys Qazaqstan aımaqtarynda qy­taıǵa turmysqa shyqqan qazaq qyz­dary az emes. Beıresmı málimet bo­ıynsha, 30 myń qytaı qazaq qyzdaryn alyp, Qazaqstanda turyp jatyr eken. Osyndaı úrdis jyl ótken saıyn keń tarap barady. Álgilerden dúnıege kel­gen «jıender» sheshesi qansha qazaq bol­ǵanmen eshqashan qazaq bola almaıdy, qazaqtyń ulttyq salt-dástúrinen, mádenıetinen maqurym bolyp ósedi.

Nesin jasyramyz, «Meniń qyzym aǵyl­shynǵa tıip, Londonǵa ketti», «me­niń qyzym Germanııada turyp ja­tyr, kúıeýi nemis», «kúıeý balam túrik» dep maqtanatyn qazaqtar shyqty sońǵy kezde. Bile bilsek bul maqtanatyn nár­se emes, qaıǵy-qasiret qoı?! Demek qyzyń «óldi» degen sóz – sen ony ózgege bergen kúni ol qyzyńnyń janazasyn shyǵardyń degen sóz. Bul qatty, súıekke batyra aıtylǵan sóz bolar. Alaıda sanasynda sańlaýy bar adamdy tereń oıǵa qaldyratyn sóz. Oılasańyz bul kúnderi qanshama qarakóz qyzdarymyz sheteldik azamattyń otyn jaǵyp, kúlin shyǵaryp, tili men salt-dástúrin, tipti óz ultyn joǵaltyp, úıirine qaıta almaı júr? «Onda turǵan ne bar eken, qazaqta «qyz jatjurttyq» degen sóz bar emes pe? Áıteýir baqytty bolsa bol­dy emes pe?» dep, ony maqtanyshqa sa­nap kókıtinder bar. Álgi jandardyń aralas nekeni quptaýy, qoldaýy – qasi­ret­ke alyp baratyn jol ekenin tereń uqpaıtyny qynjyltady. Onyń ulttyq qasiretke aınalǵanyn oılamaıdy da.

Osy bir másele tóńireginde áńgime qoz­ǵalǵanda baz bireýler «árkimniń óz tań­daýy, óz haqysy bar» dep, olardy qyz­ǵyshtaı qorǵaıtyny bar. Qa­zaq­stannyń barlyq azamatyna erkin quqyq berilgeni túsinikti. Biraq osy erkindikti ózge ulttar tıimdi paı­da­la­nyp júrgeni de aıdan anyq. Eger bizde talap, ulttyq namys pen zań kúsh­ti bol­ǵanda olaı bolmas edi ǵoı dep kúıi­ne­tiniń bar. Aralas nekeniń biz­­diń halyq úshin qaýpi jaıynda, kele-kele eli­miz­diń, ultymyzdyń bola­shaǵy ne bolatynyn oılaı berińiz. Qorqynyshty...

Aralas nekede turatyn erli-zaıyp­ty­lardy kezdestirgende bir oqıǵa esime jıi túsedi. «Onyń nesi bar? Ekeýi myna jaryq dúnıege ólshep berilgen jalǵan ómirde birin-biri baqytty etse boldy emes pe?» deıtinder ortamyzda tabylar, tipti olardy qyzý qoldaıtyndar da barshylyq bolar. Bul – oılanbaı aı­t­ylǵan pikir. Ony rastaý úshin oı jú­gir­tip, tarazy basyna salyp kóre­lik…

Kezinde jalyndaǵan jastyq shaq­tyń býyna elitip, «kúıdim», «súı­dim» dep basqa ult ıesine taǵdyryn qosyp, keıi­ni­rek ýaqyt óte, barlyǵyn túsinip, qate­likpen óz qolymen jasaǵan isine ókin­gen, barmaǵyn shaınaǵan talaı azamattardy kezdestirdim. Olar ókinish otyna tunshyǵyp:«Balalaryma obal boldy: ne qazaq emes, ne orys emes… Áı­teýir bir dúbára bolyp ósip keledi. Taǵdyrlary olarǵa keler kúnderge qandaı syı-sııapat daıarlap turǵanyn bir Jaratqan ıem biledi. Bolashaqtary tym belgisiz, qoıý kók tumandaı bu­lyń­ǵyr…Sol meniń qa­byr­ǵama qat­ty batady. Endi oǵan ne amal bar?! Bar­lyǵyn keshteý, tym kesh túsindim ǵoı. Átteń, ýaqytty keri aınaldyra al­maı­myz. Áıtpese, barlyǵy basqasha bolýy kerek edi…» dep tyǵyryqtan, qa­pastan shyǵý joldaryn izdep, shyn qapa­lanǵan edi sondaı jandardyń biri. Ol kelinshektiń ókinishin júregińmen uǵyp, olarǵa ne aqyl aıtyp, qalaı túzý jolǵa salýdy bilmeı qınalasyń.

Amerıkalyq ǵalym-fılosof, neı­­ro­bıolog Sem Harrıs: «Árıne, adamnyń kimge úılenýi – árkimniń óz erkindegi sharýa. Alaıda aralas neke – az halyqty jutýdyń jaqsy joly» depti. Shynynda da bul sózdiń jany bar. On mıllıon ǵana qazaǵy bar Qazaqstanda osylaı ózge ult ókilderimen shańyraq kótere berer bolsa, kele-kele jutylyp, ne orys, ne qytaı bolýy ǵajap emes. Dál qa­zir­gi tańda kórshiles Reseıdiń ózi bul máseleni kóterip dabyl qaǵýda. Sebebi Reseıde taza orys hal­qy­nyń sany azaıyp barady. Ol eldiń árbir tór­tin­shi sylqymy jaýyryny qaq­paq­taı, judyryǵy toqpaqtaı kav­kaz­dyq jigitterge turmysqa shyǵýǵa qumar kó­­­r­i­­­­nedi. Endi bir 150 jyldan soń taza orysqandylar tek derevnıalarda ǵana qalady. Ulttyń genefondy qatty óz­ge­­ris­ke ushyraıdy dep shyryldaýda.

Bizdiń de jaǵdaıymyz máz bolyp tur­ǵany shamaly. Qazaqtyń qarakóz boı­jetkenderi ózge ult ókiline tur­mys­qa shyǵyp, ómirge qazaqylyqtan aýyly alys urpaq ákelýde. Aralas nekeni qalaıtyn boıjetkenderimiz kóbine-kóp shetelde shalqyp-tasyp ómir súrýdi kóz­deı­di. Átteń, qııal-arman udaıy ory­n­da­la bermeıdi. Erteń barmaǵyn shaınap, ómirge túńi­lip júretinderi az emes.

Qazaqtyń qara domalaq bilimdi, pa­ra­­satty uldary turǵanda ózgege ózeý­­regen arýlarymyzdy túsiný qıyn. Osyn­daıda: «Ultyńdy súıseń, eliń­di, jerińdi súıseń, qazaqtyń sanyn kó­­beıtýge, qazaqtyń bolashaq baty­ryn, kóshbasshysyn, aqyldy ǵaly­myn, ónerli azamatyn tárbıeleýge ómi­riń­di arnańdarshy, qazaqtyń qarakóz arýlary!» dep aıqaı salǵyń keledi.

Saǵyndyq ORDABEKOV,

medısına ǵylymdarynyń doktory, professor

TARAZ