1986 jyldyń qarasha aıy edi. «Lenınshil jas» gazetinen teorııalyq-saıası basylym – «Qazaqstan kommýnısi» jýrnalyna aýysyp kelgenime jarty jyldaı ýaqyt bolǵan. Bir kúni jaýapty hatshy Ábıbolla Ahmetov aǵamyz meni kezekti nómir grankalarynyń jaǵdaıyn bilip kelý úshin baspahanaǵa jumsady. Tapsyrmany oryndap, redaksııaǵa qaıta oralsam, Ábekeń: «Bas redaktorǵa amandasýǵa Rahymjan Qoshqarbaev keldi. Seniń kabınetińniń esigi jabyq turǵanyn kórip: «Meni kútsin. Kákeńnen shyqqan soń soǵamyn dep ketti», dedi.
Jaýapty hatshynyń Kákeń dep otyrǵan kisisi osy redaksııanyń basshysy Kákimjan Qazybaev. Reıhstag qaharmany Rahymjan Qoshqarbaev týraly alǵash qalam tartyp, derekti povest jazǵan jazýshy-jýrnalıst. Sondyqtan Rahańnyń munda kelýi túsinikti. Bir-birinde tyǵyz sharýasy bolǵany ǵoı shamasy.
Osylaı dep oılap otyrǵanymda qabyldaý bólmesinen syrt kıimin kıip, beri qaraı burylǵan Rahymjan aǵanyń ózi de kórindi. Aldynan shyǵyp amandastym. Hal-jaǵdaı surasyp, bólmege kirgen soń ol kisi bas redaktordyń ózin menimen áńgimelesýge jibergenin aıtty. «Keıin 4 jyldan soń, Uly Jeńistiń 45 jyldyǵynda kerek bolady. Oıynda buryn biz aıtpaǵan, biz sóz etpegen taqyryptarǵa baılanysty saýaldar júrgen bolsa, osy joly surap alsyn dep aıtty», dedi Rahań maǵan qarap. Sodan áńgime bastalyp ketti. Ol tómendegi derekter men málimetterge kóz jetkizip, solardy tirnektep jınaýǵa degen talpynys edi, qurmetti oqyrman.
2. Fakt
– Siz Reıhstag úshin shaıqasta onyń qabyrǵasyna tuńǵysh ret tý tikken adamsyz. Ony jurtqa jetkizýde, sol tarıhı sátti resmı dokýmentterde derek retinde dáıekteýde baspasózde jarııalanǵan materıaldardyń róli zor ekeni anyq. Suraıyn degenimiz, aǵa, sizdiń joǵarydaǵy erligińiz týraly sol 1945 jylǵy Jeńis kúnderi qarsańynda ile-shala qalam tartqan adamdar boldy ma? Bolsa olar kimder edi?
– Eń aldymen 2 maı kúni Reıhstag túbinde demalyp jatqan bizge ózimizdiń 150-shi Idrısk dıvızııalyq gazetiniń tilshisi Vasılıı Sýbbotın keldi. Ol komandırden bolǵan jaıdy táptishtep surap alyp, sodan keıin menimen, Grıgorıı Býlatovpen sóılesti. Tilshi osylaı kelip ketken soń, ertesine, ıaǵnı, 3 maı kúni bizder sol dıvızııalyq «Voın Rodıny» gazetine iri áriptermen jazylǵan lıstok ispettes habardyń shyqqanyn kórdik. Onda bylaı dep jazylypty: «Otan óz erleriniń esimin qurmetpen ataıdy. Sovet qaharmandary – halyqtyń adal uldary. Olardyń teńdessiz erligi týraly kitaptar jazylady, ánder shyǵarylady. Bul jaýjúrek jigitter gıtlerızm ordasyna basyp kirip, Reıhstagqa jeńis týyn qadady. Batyrlar esimin jadymyzda saqtaıyq: leıtenant Rahymjan Qoshqarbaev, qyzylásker Grıgorıı Býlatov. Bularmen tize qosa shaıqasqan basqa dańqty jaýyngerlerdiń esimderi: Provotorov, Lysenko, Oreshko, Brehoveskıı, Sorokın. Batyrlardyń dańqy arta bersin!».
Al 5 maı kúni osy gazetke sonyń aldynda bizben jolyǵyp, áńgimelesken jýrnalıst Vasılıı Sýbbotınniń «Olar jeńis tuǵyryn kóterdi» degen taqyryppen óz aty-jónin qoıǵan kólemdi maqalasy shyqty. Munda bolǵan oqıǵa tómendegideı mazmunda jan-jaqty ashyp kórsetilip, tolyq baıandalǵan.
«Komandırler leıtenant Raqymjan Qoshqarbaevty naǵyz erjúrek jigit retinde biletin. Ony kapıtan Davydov mine, sol sebepti de óz shtabyna shaqyrtqan edi. Ol Qoshqarbaevqa jalaý usyndy. Alqyzyl tý Berlın qamalyna deıingi qıyn joldy buzyp-jaryp ótken, osylaısha, óz qandaryn aıamaı tókken jandardyń alǵa qaraı umtylystary men arman-múddeleriniń sımvoly sekildi bolatyn.
– Muny Reıhstag ǵımaratyna tik, – dedi ofıser.
Davydov leıtenantty terezeniń janyna shaqyryp, alańnan ary qaraıǵy jerdi nusqady. Ol jer Reıhstag – gıtlershilerdiń mekeni edi.
Qoshqarbaev, qyzylásker Grıgorıı Býlatov, sondaı-aq olardyń sońynan ergen basqa da batyl jeti jaýynger syrtqa birinshi qabattyń terezesinen sekirip tústi. Reıhstagqa deıingi jol ot keshý joly, tózimge toly erik-jiger men júıkeni shıryqtyrǵan óte qıyn jol boldy. Úıler órtenip, otqa oranǵan bolatyn. Al snarıadtar kóshedegi beton plıtalardy tas-talqan etip, ysqyrǵan oqtar bolsa úı qabyrǵalaryn shurq tesik etip jatty. Syrtqa shyqqan jigitter alǵa qaraı adymdap, kishkene júgirgennen keıin oq nóserinen bas kótere almaı buǵyp qaldy. Jan-jaǵyna qaraǵan Býlatov:
– Biz ekeýmiz ǵana qaldyq. Boraǵan oq olardy bizden bólip tastady, – dedi.
Osylaısha, jaýyngerler ári qaraı júre berdi. Qara qońyr qaǵazǵa oralǵan jalaý Qoshqarbaevtyń dál júrek tusynda jatqan bolatyn. Birtindep, araqashyqtyq qysqarǵandaı boldy. Ofıser men jaýynger kópirge kanal arqyly jetti. Reıhstag qol sozym jerde ǵana edi. Alaıda, boraǵan oq údeı tústi. Dál osy jerde, kópirdiń astynda, ofıser sııa qaryndashpen jalaýshaǵa úlken áriptermen: «Leıtenant Qoshqarbaev, jaýynger Býlatov» dep óz aty-jónderin jazdy. Al tómengi tusyna óz bólimderi men bólimshelerin belgilep qoıdy.
Az-kem ýaqyttan keıin olarǵa Vıktor Provotorov, Ivan Lysenko, Mıhaıl Gabıdýllın, Stepan Oreshko, Pavel Brehoveskıı, Mıhaıl Pochkovskıı syndy serikteri, olarmen qosa, leıtenant Semen Sorokın de kelip qosyldy. Olar jańa serpinmen oqys qımyldap, alǵa umtyldy. Mine, qoıý qara tútinge oranǵan Reıhstag qaqpasy. Snarıad jaryqshaqtarymen zaqymdalǵan alyp baǵandar, avtomat oqtary osyp ótken adam, at músinderi, kirpishpen jabylyp, bitelgen bıik te uzyn terezeler. Olar osylardy kórip, ishki túısikterimen sezip keledi, dittegen jerge de jaqyn qalǵan sııaqty. Leıtenant Sorokın ózge sarbazdarmen birge kireberis joldardy qalqalap, qalyp qoıdy. Tap osy kezde Qoshqarbaev Býlatovty terezeniń jaqtaýyna deıin shyǵaryp, kóterip turyp: «Týdy tik, Býlatov! Qabyrǵaǵa qada!», dedi. Osylaısha, olar birigip, Reıhstagtyń kire berisine alqyzyl jalaýdy ildi.
Dál osy mınýtta mańaıda beınebir tynyshtyq ornaǵandaı boldy. Sarbazdar, serjanttar, ofıserler – Berlınge jetken barlyq áskerler Jeńistiń jalaýyn kórdi. Reıhstagqa tigilgen bul týda kúl men órtke oranǵan selolarymyz, dushpannyń qııanatyn basynan keshirgen qalalarymyz arqyly bizdi óshpendiliktiń oshaǵy – Berlınge deıin jetkizgen soǵystyń uly jáne qıyn joly beınelenip turǵandaı bolyp kórindi. V.Sýbbotın».
Umytyp barady ekenmin, 2 maı kúni osy Vasılıı Sýbbotınnen keıin ile-shala 3-shi armııanyń «Frontovık» gazetinen sýretshi-grafık Ilıa Krıchevskıı men fototilshi Vladımır Grebnevtiń kelgeni bar. Bular da bizben jeke-jeke áńgimelesip, sodan soń batalon komandıri Sergeı Neýstroevten gazetke kimderdiń sýretterin bergen durys dep surady. Ol fotoǵa túsirýge meni, al avtoportret sekildi sýretke rota komandıri Ilıa Sıanovty laıyqty dep sheshti. Sóıtip, Vladımır Grebnevtiń sondaǵy túsirgen fotosy armııalyq «Frontovık» gazetiniń 17 maıdaǵy nómirinde «Berlın shabýylynyń batyrlary» degen atpen jaryq kórip edi. Osy eki aralyqta ózimizdiń 150-shi Idrısk dıvızııasynyń komandıri, general-leıtenant Vasılıı Mıtrofanovıch Shatılovtyń, «Pravda» gazetiniń tilshisi Martyn Merjanov pen «Krasnaıa zvezda» basylymynyń qyzmetkeri Lev Demannyń, «Lıteratýrnaıa gazetanyń» maıdandyq tilshisi bolyp júrgen ataqty jazýshy Borıs Gorbatovtyń da kelip sóıleskeni áli kúnge deıin kóz aldymda. Sondaǵy júzdesýden alǵan áseri bolýy kerek, kórnekti qalamger SSSR Jazýshylar odaǵynyń 1948 jylǵy 18 dekabrde patrıotızm taqyryby týraly Máskeýde ótkeli jatqan plenýmy qarsańynda: «...Rasynda da, bizdiń armııamyzdyń jaýyngerlerin qyrandarǵa teńeýdi doǵaratyn kez jetti. Meniń kózimshe... Reıhstagqa jeńis jalaýyn tikken qazaq Qoshqarbaevpen qandaı búrkit teńese alady? Mundaı batyrdy kórsetý úshin, tipti de basqasha poetıkalyq qurylym, basqa poezııa – sosıalıstik realızm poezııasy kerek...» – dep jazdy.
Endi sóz retine qaraı 1949 jyly kóktemde Máskeýden Almatyǵa ataqty kınorejısser, Sosıalıstik Eńbek Eri Roman Karmenniń kelgenin aıtaıyn. Bul kisiniń Qazaqstanǵa atbasyn burýynyń sebebi, sol kezderi odaq ekrandarynda árbir maýsym saıyn bir shyǵyp turatyn «Sovettik Qazaqstan» kınojýrnalyn túsirip qaıtý eken. Sonda Roman Lazarevıch meni kóp izdep, kóp surastyryp, taba almapty. Aqyry tıisti jumystaryn bitirip bolyp, Máskeýge qaıtarynda «Kazahstanskaıa pravda» gazetine suhbat beripti. Osy basylym tilshisiniń 1949 jylǵy 8 maıdaǵy Roman Karmenmen ıntervıýin taýyp alyp, oqıtyn bolsańdar, onda mynadaı sóılemder bar: «...Biz burynǵy maıdangerlerdiń eńbektegi isterine keńirek toqtaldyq. Solardyń biri Qoshqarbaev joldaspen meniń óte-móte qaıta kezdeskim keledi. Qazir ol qaıda? Mende qaharman jaýyngerlerdiń Reıhstagqa qyzyl jalaý tigip jatqan sátin beıneleıtin kınokadrlar saqtalǵan. Bul 1945 jyldyń sol bir esten ketpes kúni bolǵan edi».
– Al endi aǵa, ózimizdiń qazaq qalamgerleri men qazaq gazet-jýrnaldary týraly áńgimege kósheıik. Olardan sol kezderi siz, sizdiń erligińiz týraly jazǵan bireý boldy ma? Bolsa, qııanat jasamaıyq, sóz retine qaraı aıtyp, esimderin el esine salaıyq.
– Osydan burynǵy bir áńgimemde men ózińe 1947 jyly áskerden bosap, elge keldim dep aıttym ǵoı. Tıisti jumysymdy istep júrip jattym. Sondaǵy tańǵalǵanym, ózimizdiń qalam ıeleri arasynan: «Ortalyq gazetter osy jigit týraly 1945 jyldan beri jazyp jatyr ǵoı. Sol oqıǵa qalaı boldy eken? Biz de bileıik te», dep suraǵan birde-bir jandy kezdestirmedim. Sóıtip, arada on jylǵa jýyq ýaqyt ótti. 1956 jyly ataqty Baýkeń, Baýyrjan Momyshuly Máskeýdegi áskerı qyzmetinen bosap, Almatyǵa kelipti dep estidim. Jumystan qolym tımeı, áne-mine dep júrip, 1957 jyldyń aıaǵynda ǵoı deımin, sálem berýge bardym. Jaqsy qabyldady. Dastarqan basynda aıtylmaǵan áńgime, shertilmegen syr qalmady. Keterimde qaıda, kimniń qaraýynda, nendeı qyzmet isteıtinimdi jazyp alyp qaldy. Kóp keshikpeı mynadaı áńgimeni qulaǵym shaldy. О́zim izdep barǵan sol Baýkeń, arýaǵyńnan aınalaıyn Baýyrjan aǵam Qazaqstan Jazýshylar odaǵyndaǵy úlken jıynǵa barǵanda sóz alypty da: «Bizde osyndaı adam bar. Ony bilmeısińder, kórmeısińder. Ol «ıstorıcheskıı chelovek» dep áldekimderge qatty keıipti. Sodan bir kúni meni jýrnalıst, respýblıkalyq «Lenınshil jas» gazetiniń jaýapty hatshysy Kákimjan Qazybaev izdep kelip sóılesti. Keıin onyń gazettiń 1958 jylǵy 20 fevral kúngi sanynda «Reıhstagqa tý tikken qazaq» degen kólemdi ocherki basyldy. Bul respýblıka baspasózinde men jaıynda shyqqan tuńǵysh maqala edi. Kákeń, Kákimjan aǵalaryńdy mine, sodan beri óte jaqsy bilemin, qaraǵym. Ol meniń joldasym, dosym, baýyrym desem de bolady. Qudaı kóp kórmesin, 28 jyldan beri bir-birimizge súıeý, demeý bolyp kele jatyrmyz. Alda da osylaı bola bergeı dep tileımin Jaratqannan.
– Laıym solaı bolsyn. Tilegińizge jetińiz, aǵasy! Endi manaǵy úzilip qalǵan áńgimemizdiń jalǵasy – siz týraly jazýdy jalǵastyrǵan ortalyq gazetter materıaldaryna qaıta oralsaq. Keıingi zertteýshilerdiń izdep taýyp, tanysýyna jeńil bolsyn, 60-70-jyldary Máskeýden shyǵatyn beldi basylymdarda kimderdiń qandaı dúnıeleri, qashan, qaı ýaqytta jaryq kórdi? Olardy múmkindiginshe naqty, olaı bolmaǵan jaǵdaıda shamamen boljap aıta alasyz ba?
– Kóp qoı olar. Erekshe esimde qalǵany dep birinshi kezekte, mysaly, sol baıaǵy eski tanysym, soǵys kezindegi dıvızııalyq gazettiń tilshisi, al keıin derekti prozanyń kórnekti ókili bolǵan Vasılıı Sýbbotınniń 1960 jylǵy «Novyı mır» jýrnalynyń №5 sanynda jarııalanǵan «Myń tórt júz onynshy kún» atty maqalasyn aıtýǵa bolady. Onda ol máselege jańasha qyrynan kelip, materıalyn biraz tyń derektermen baıytyp jazǵan. Sodan keıin soǵys kezinde bizdiń 3-shi armııalyq gazettiń sýretshisi bolǵan, beıbit kezeńde qalamy ushqyr jýrnalıst atanǵan Ilıa Krıchevskııdiń 1962 jylǵy 9 maıda «Komsomolskaıa pravda» gazetinde «Erekshe tapsyrma» atty esteligi jaryq kórdi. Onda ol: «Zeńbirek raschetiniń komandıri, serjant Habıbýllın Reıhstagqa týra navodkamen birinshi bolyp oq jaýdyrsa, leıtenant Qoshqarbaevtyń vzvody osy jaý ordasynyń ǵımaratyna basqalardan buryn jetip, onyń kireberistegi qabyrǵasyna qyzyl jalaýdy qadady», dep bolǵan oqıǵany naqty aıtqan. Osyndaı jarııalanymdar «Jeńis týy qalaı tigilip edi?» degen taqyryppen 1963 jyly 9 maıda «Pravdada», «Otty jyldar hıkaıasy» dep 1964 jyly 25 fevralda «Lıteratýrnaıa gazetada», «Tý ustaýshylar» taqyrybymen 1964 jyly 30 aprelde «Komsomolskaıa pravdada» shyqty. Bulardyń bárinde de Grıgorıı Býlatov pen meniń Reıhstag qabyrǵasyna 674-shi polk komandırleriniń bergen qyzyl jalaýyn qalaı aparyp tikkenimiz týraly egjeı-tegjeıli jazylǵan.
Osy arada ózim úshin erekshe oqıǵa dep baǵalaıtyn mynadaı eki-úsh jaǵdaıdy da aıta ketkendi jón kórip otyrmyn. Birinshisi – 1965 jyly 6 maıda Máskeýge arnaıy shaqyrylyp, Ortalyq televızııadaǵy «Kógildir ot» habaryna qatysýym. Jeńistiń 20 jyldyǵy qarsańynda uıymdastyrylǵan sol kezdegi bul qyzyqty baǵdarlamada men Sovet Odaǵynyń úsh márte Batyrlary, áıgili ushqyshtar Aleksandr Ivanovıch Pokryshkın men Ivan Nıkıtıch Kojedýb, Ýkraına men Belorýssııadaǵy partızan quramasynyń jaýjúrek komandıri general-maıor Aleksandr Nıkolaevıch Sabýrov pen jazýshy Borıs Polevoıdyń «Naǵyz adam týraly hıkaıa» povesiniń prototıpi Alekseı Maresev sekildi tanymal tulǵalarmen qatar otyryp, ózime sóz tıgende 1945 jyldyń 30 apreli kúngi tarıhı oqıǵany tolyq aıtyp berdim.
Sodan sol jyly... ıá, sol 1965 jyldyń jazǵa salym kezi ǵoı deımin, meni qazaq baspasóz betinde tuńǵysh jazǵan jýrnalıst Kákimjan Qazybaev izdestirip jatyr dep estidim. Kákeń ol kezde «Lenınshil jastan» aýysyp, astanalyq Almaty oblystyq «Jetisý» gazeti redaktorynyń birinshi orynbasary qyzmetine barǵan bolatyn. Ne jaǵdaı eken dep telefon soqsam, ol jumys ornymda bolýymdy ótindi de kóp keshikpeı Almatyǵa German Demokratııalyq Respýblıkasynan kelgen Karl Kokoshko degen nemis jýrnalısin alyp jetti. Bul kisi soǵys aıaqtalǵanda 15-16 jastaǵy bala eken. 1953 jyly Berlınde joǵary oqý ornyn bitiredi. 1960 jyly qalalyq gazette jumys istep júrgende, qolyna ýaqyt tabynan sarǵaıǵan bir paraq qaǵaz túsedi. Ol dokýment baspahanadan nemis tilinde basylypty. Karl ony oqyp, zertteı kele munyń sovet áskerleri Berlındi alǵan 1945 jylǵy maı kúnderinde shyǵarylǵan lıstovka ekenine kóz jetkizedi.
– Bul sol kezdegi antıfashısterdiń tirligi edi, – dedi osy jerge kelgende sheteldik qonaq. – Gıtler rejımine qarsy kúresken nemis kommýnısteri halyqqa soǵystyń sońǵy kúnderindegi bolyp jatqan jańalyqtardy múmkindiginshe tez jetkizip otyrýǵa tyrysqan ǵoı.
Karl osylaı dedi de ózi alyp kelgen lıstovkada Qoshqarbaev degen meniń famılııamnyń bar ekenin aıtty. Bul sózdi estigende tańǵalyp, ún-túnsiz otyryp qaldym. «Ne dep jazdy eken? deımin ishteı. – Olar meni qaıdan biledi?». Osyndaı oılardyń qamaýynda otyryp: «Lıstovkadaǵy sóılemderdi nemissheden orysshaǵa aýdaryp, mazmunyn aıtyp bere alasyz ba?» dedim qonaqqa. Ol meniń bul ótinishime ynty-shyntymen kelisip, sarǵaıyp, ábden tozyǵy jetken qaǵazdan: «Umytylmas faktiler. Reıhstagqa birinshi bolyp leıtenant Qoshqarbaev jáne qyzyl ásker Býlatov jetti. Sóıtip olar jeńis jalaýyn tikti» degen sózderdi orys tilinde óte túsinikti etip jetkizdi. Sóıtti de aýdarmasynyń sońyn: «Al Reıhstagtyń ústine jeńis týyn tikken Egorov pen Kantarııa. Reıhstagtyń ishine alǵashqylardyń biri bolyp basyp kirgen Sıanovtyń, Grıshenkonyń, Neýstroevtyń, Davydovtyń, Logvınenkonyń jaýyngerleri», dep bitirdi.
Men soǵystyń sońǵy kúnderindegi Berlın turǵyndaryna taratylǵan osy lıstovkanyń bir danasyn 20 jyldan keıin taýyp alyp, ony kórsetip, oqyp berý úshin sonaý GDR-dan Qazaqstanǵa kelgen Karl Kokoshkoǵa qatty rıza boldym. Kákimjan ekeýmiz biraz kúnge deıin ony jibermeı, Almatynyń ádemi jerlerimen tanystyrdyq. Medeýde sýretke túsirip, Kákeń men bizdiń úıde kezek-kezek qonaq ettik. Sóıtip, ony eline rıza qylyp attandyrdyq.
Aıta bersem, joǵarydaǵydaı faktiler meniń ómir jolymda óte kóp qaraǵym. Sonyń bári Reıhstagqa shabýyl kezindegi ár saǵat, ár mınýtqa qatysty oqıǵa derekterin naqtylap, baıyta túsedi der edim. Soǵys bitip, jeńis jańǵyryǵy alystaǵan saıyn Berlındi alyp, jaýdy tize búktirý taqyrybyn, onyń belgisiz, beımálim betterin zerttep, jazatyndar kóbeıe túsýde. Oǵan mysal, osy 70-jyldardyń ózinde, naqtylap aıtsam, 1973 jyly sentıabrde meni Almatyǵa «Brest qorǵany» atty ataqty kitaptyń avtory, Lenındik syılyqtyń laýreaty Sergeı Sergeevıch Smırnov izdep kelip, Ortalyq televızııadan jaqsy habar berdi. 1975 jyly Uly Otan soǵysy kezinde «Pravda» gazetiniń maıdandaǵy tilshisi bolǵan Martyn Merjanovtyń Máskeýdegi «Saıası ádebıetter baspasynan» «Bul osylaı bolǵan» degen derekti kitaby shyqsa, al 1980 jyly Jeńistiń 35 jyldyǵy qarsańynda baıaǵy 150-shi Idrısk dıvızııasynyń komandıri, general-leıtenant Vasılıı Mıtrofanovıch Shatılovtyń «Reıhstag ústindegi tý» atty memýary jaryq kórdi. Sondaǵy bulardyń báriniń de aıtatyny, jazatyny – Berlınge shabýyl, jeńis jalaýynyń tigilý oqıǵasy. Osy eńbekterde de meniń esimim umytylmaı atalyp ótilgen. Bul maǵan degen qurmet, berilgen baǵa dep esepteımin. Bir armanym – jazý-syzýmen aınalysyp júrgen keıingi urpaq ókilderi osylardy jınasa, júıelese durys bolar edi. Sonda el esinde qalyp, jurt jadynda júrer edik deımin de.
– Joǵarydaǵy ózińiz aıtqan gazet-jýrnaldar men kitaptarǵa qarap otyrsaq, sizge kóptegen kórnekti qalamgerlerdiń nazary aýypty. Olar sizdiń jasaǵan erligińizdi ár kezderi qaderı-halinshe jazyp, nasıhattapty, baǵa berip, máseleler kóteripti. Degenmen de deımiz de... Aıtyńyzshy, aǵa, arhıvińizde, jeke qaǵazdar saqtaıtyn papkańyzda óz júregińizge jaqyn, ózińiz etene jaqsy kóretin dokýmentter men hattar, sýretter bar ma? Bar bolsa ol qandaı dúnıeler? Bular sizge nesimen erekshe, nesimen ystyq dep oılaısyz?
– Iá, ondaı jádigerler bar. Biraq kóp emes. Ekeý. Sonyń birinshisi dep 1963 jyly Máskeýden shyqqan «Uly Otan soǵysy tarıhynyń» besinshi tomyn aıtýǵa bolady. Bul akademııalyq, redkollegııa músheleri kásibı biligi óte joǵary mamandardan turatyn salmaqty kitap. Mine, osy irgeli eńbektiń 7-shi taraýyndaǵy 283-shi bette «... 674-shi atqyshtar polkynan shyqqan R.Qoshqarbaev pen qatardaǵy jaýynger G.P.Býlatovtyń jalaýlary jelbirep turdy» dep jazylǵan. Osy sóılemder men úshin asa qymbat. Sebebi bul tarıhta qalatyn tarıhı sóz, shyraǵym. Al jeke arhıvimdegi ózime etene jaqyn ekinshi dokýment – belgili memleket jáne qoǵam qaıratkeri, marqum Ilııas Omarovtyń meni 1970 jyly Uly Jeńistiń 25 jyldyǵymen quttyqtap jazǵan haty. «Qalqam, Rahymjan!» – delingen onda. – Uly Otan soǵysynyń jeńisine shırek ǵasyr toldy. Bul kúni biz keleshek úshin qurban bop ketken kóp azamattardyń arýaǵynyń aldynda basymyzdy ıemiz, fashızmniń qandy ordasyn talqandap, shańyraǵyna sovettik alqyzyl tý tikken erlerimizdi maqtan etip, qushaqtap súıemiz. Jas ta bolsa erlikke bas bolǵan qas batyrlarymyzdyń aldyńǵy sapynda sen tursań, Rahymjan!
Áńgime ataqta emes, adamzattyń baqytyna qosqan úleste ǵoı. Sen bizge istegen erligińniń adam balasy tarıhynan oryn alǵan mán-mazmunymen qymbattysyń. Merekeń qutty bolsyn, inim. Kóp jasa. Úı ishińe baqyt tileımin. Aǵań – Ilııas Omarov, Almaty, aýrýhana, 6 maı, 1970 jyl».
Mine, men úshin eń qymbat hat, ózime etene jaqyn nárse osy, shyraǵym.
– Uly Otan soǵysynan keıin Berlınge, ózińiz tý tikken Reıhstagqa barýdyń sáti tústi me?
– Men onda úsh ret boldym. 1965 jyldyń 8 maıy kúni sovet-german dostyq qoǵamynyń shaqyrýymen Berlınge bardym. Ondaǵy Reıhstagty, Brandenbýrg qaqpasyn asyqpaı, jaıaý aralap kórdim. Sol saparda meni Berlın – Kepenıng keme jasaý zavodyna shaqyrdy. Kásiporynda jıyn ótip, onda seh brıgadıri Vıll Roter ózderinde sovet-german dostyǵy brıgadasy qurylǵanyn saltanatty túrde jarııa etti. Bul brıgadany sovet jaýyngeri Rahymjan Qoshqarbaevtyń esimimen ataý jónindegi sheshimdi jınalǵandar qol soǵyp, qyzý qarsy aldy. Sodan keıin 1970 jylǵy 6 maıda meniń Berlınge ekinshi ret jolym tústi. Ol da bir áserli kezdesýlerge toly sapar boldy. GDR-diń Ulttyq Qorǵanys mınıstrliginde qyzmet isteıtin general-leıtenant Ottomar Pehpen, bizdiń elimizdiń úlken dosy, 1965 jyly meni Almatyǵa izdep keletin jazýshy Karl Kokoshkomen júzdesip, áńgimeleskenimdi eshqashan umytpaımyn. Al 1975 jyly 24 aprelde nemis jerine taǵy da jolym tústi. Onda men Keln, Potsdam qalalarynda bolyp, sovet áskerleriniń sondaǵy shekteýli kontıngenti jaýyngerlerimen kezdestim.
– Qandy kóılek dosyńyz Grıgorıı Býlatovtyń jaǵdaıy qalaı? Onymen hat alysyp, habarlasyp turasyz ba?
– Ol bir aqkóńil, únemi kúlip júretin qabaǵy ashyq ǵajap jigit edi. Vıatkanyń orysy bolatyn. 18 jas degen nemene? Mine, kókórim, sondaı jas shaǵynda menimen otqa da, sýǵa da túsip júrip úlken erlik jasady ǵoı. Keýdesine jaýyngerlik Qyzyl Tý ordenin qadap eline oralǵanda bári tańǵalypty. Biraq aıtqan áńgimesine senbegen. Sodan ol Máskeýdiń ar jaǵyndaǵy Kırovsk qalasyna baryp jumys istegen. 1960 jyldan bastap Uly Otan soǵysyna qatysqandardyń maıdandaǵy erlikteri júıeli túrde aıtylyp, jazyla bastady ǵoı. Mine, sonda ol ózimen birge eńbek etip júrgen áriptesterine Reıhstag oqıǵasyn aıtsa, ony olar jeńil-jelpi áńgimege balap, onsha nazar aýdarmaǵan. Sodan ol shamdanyp, zavodtaǵy partkom sekretaryna barady da joǵary jaqtan sóz bolyp otyrǵan faktini dáleldeıtin anyqtama áperýdi talap etedi. Basshylyq buǵan mán bermeı, eskerýsiz qaldyrady. Osydan keıin ol ishimdikke boı aldyrady. Kochegar bolyp júrip, ózine ózi qol salǵaly jatqanda, bireýler kórip qalyp, qutqaryp qalady. Osynyń bárin maǵan mamandyǵy geolog klastas dosy hat jazyp, habarlaǵan edi. «Eki jylǵa Mońǵolııaǵa jumys isteýge ketip bara jatyrmyn. Men kelgenshe aqylyńyzdy aıtyp, sabyrlyqqa shaqyrsańyz jaqsy bolar edi» dep qarýlasymnyń úı adresi men qalalyq soǵys ardagerleri keńesiniń telefonyn jazyp jiberipti. Umytpasam, bul 70-jyldardyń ortasy nemese aıaq kezi. Sodan biraz ýaqyt oılanyp-tolǵanyp júrip, Kırovsk qalalyq partııa komıtetine hat jiberdim. Onda Grıgorıı Býlatovtyń soǵys kezinde kórsetken erligin tolyq baıandaǵan edim. Kóp keshikpeı ol jaqtan habar keldi. Qaıran dos qaıtys bolypty. Qaı kezde, qandaı jaǵdaıda?.. Ol jaǵy jiberilgen jaýap hatta aıtylmaǵan. Oq pen ottan aman ótken beıbaqtyń beıbit kúndegi jaǵdaıy mine, osyndaı boldy.
Osylaı dep áńgimesin aıaqtaǵan Rahań: «Taǵy qandaı suraǵyń bar?» degendeı betime qarady. Men aǵamyzdan óziniń otbasy men týǵan jeri – Aqmola óńiri, ondaǵy týǵan-týystarymen baılanysy týraly qysqasha aıta ketýin ótindim. Buǵan ol kisi zaıyby Rahıla Seıdahmetqyzy Iаhınanyń Qazaq aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtynda oqytýshy ekenin, ekeýi Saıa atty qyz tárbıelep otyrǵandaryn sóz etti de, aǵaıyndaryna kelgende nemere baýyry Kártaı Musabekov týraly aıtty. «Qoshqarbaıdyń ákesi Musa bolsa, Musabek sol kisiniń inisi. Al Kártaı sol Musabektiń balasy, – dedi Rahań. – Men soǵysqa ketkende Kártaı bronmen Aqmolada qaldy. Ol sol kezderi Melıtopolden kóship kelgen snarıad zaýytynda jumysshy edi. Sol kásiporyn keıin Selınograd nasos zaýyty boldy. Kártaı osy jerde taban aýdarmaı 45 jyl boıy jumys istep keledi. Lenın ordeniniń ıegeri. 1980 jyly ol ekeýmizge Selınograd qalasynyń qurmetti azamaty ataǵy berildi. Ákem Qoshqarbaıdyń ekinshi áıeli Jumaqyzdan týǵan qaryndasym Kenje de sol oblys ortalyǵynda turady. Nemere qaryndasym Rymjan Selınograd kooperatıv tehnıkýmynda oqytýshy. Taǵy bir týys apaıym Gúlshen Jumaǵojına – zeınetker. Kúıeýi Muzafar Jumaǵojın – oblystyq áskerı komıssar, Uly Otan soǵysyna qatysqan maıdanger», – dedi.
Janbolat AÝPBAEV,
«Egemen Qazaqstan».
–––––––––––
Sýretterde: Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn úsh márte alǵan áýe saıypqyrany I.N.Kojedýb pen Reıhstag qaharmany R.Qoshqarbaev. Máskeý. 1971 jyl. Ataqty jazýshy B.Polevoıdyń «Naǵyz adam týraly hıkaıa» povesiniń prototıpi, Keńes Odaǵynyń Batyry A.P.Maresev pen R.Qoshqarbaev. Máskeý. 1975 jyl.
(Basy 77-79-nómirlerde. Jalǵasy bar).
2. Fakt
– Siz Reıhstag úshin shaıqasta onyń qabyrǵasyna tuńǵysh ret tý tikken adamsyz. Ony jurtqa jetkizýde, sol tarıhı sátti resmı dokýmentterde derek retinde dáıekteýde baspasózde jarııalanǵan materıaldardyń róli zor ekeni anyq. Suraıyn degenimiz, aǵa, sizdiń joǵarydaǵy erligińiz týraly sol 1945 jylǵy Jeńis kúnderi qarsańynda ile-shala qalam tartqan adamdar boldy ma? Bolsa olar kimder edi?
– Eń aldymen 2 maı kúni Reıhstag túbinde demalyp jatqan bizge ózimizdiń 150-shi Idrısk dıvızııalyq gazetiniń tilshisi Vasılıı Sýbbotın keldi. Ol komandırden bolǵan jaıdy táptishtep surap alyp, sodan keıin menimen, Grıgorıı Býlatovpen sóılesti. Tilshi osylaı kelip ketken soń, ertesine, ıaǵnı, 3 maı kúni bizder sol dıvızııalyq «Voın Rodıny» gazetine iri áriptermen jazylǵan lıstok ispettes habardyń shyqqanyn kórdik. Onda bylaı dep jazylypty: «Otan óz erleriniń esimin qurmetpen ataıdy. Sovet qaharmandary – halyqtyń adal uldary. Olardyń teńdessiz erligi týraly kitaptar jazylady, ánder shyǵarylady. Bul jaýjúrek jigitter gıtlerızm ordasyna basyp kirip, Reıhstagqa jeńis týyn qadady. Batyrlar esimin jadymyzda saqtaıyq: leıtenant Rahymjan Qoshqarbaev, qyzylásker Grıgorıı Býlatov. Bularmen tize qosa shaıqasqan basqa dańqty jaýyngerlerdiń esimderi: Provotorov, Lysenko, Oreshko, Brehoveskıı, Sorokın. Batyrlardyń dańqy arta bersin!».
Al 5 maı kúni osy gazetke sonyń aldynda bizben jolyǵyp, áńgimelesken jýrnalıst Vasılıı Sýbbotınniń «Olar jeńis tuǵyryn kóterdi» degen taqyryppen óz aty-jónin qoıǵan kólemdi maqalasy shyqty. Munda bolǵan oqıǵa tómendegideı mazmunda jan-jaqty ashyp kórsetilip, tolyq baıandalǵan.
«Komandırler leıtenant Raqymjan Qoshqarbaevty naǵyz erjúrek jigit retinde biletin. Ony kapıtan Davydov mine, sol sebepti de óz shtabyna shaqyrtqan edi. Ol Qoshqarbaevqa jalaý usyndy. Alqyzyl tý Berlın qamalyna deıingi qıyn joldy buzyp-jaryp ótken, osylaısha, óz qandaryn aıamaı tókken jandardyń alǵa qaraı umtylystary men arman-múddeleriniń sımvoly sekildi bolatyn.
– Muny Reıhstag ǵımaratyna tik, – dedi ofıser.
Davydov leıtenantty terezeniń janyna shaqyryp, alańnan ary qaraıǵy jerdi nusqady. Ol jer Reıhstag – gıtlershilerdiń mekeni edi.
Qoshqarbaev, qyzylásker Grıgorıı Býlatov, sondaı-aq olardyń sońynan ergen basqa da batyl jeti jaýynger syrtqa birinshi qabattyń terezesinen sekirip tústi. Reıhstagqa deıingi jol ot keshý joly, tózimge toly erik-jiger men júıkeni shıryqtyrǵan óte qıyn jol boldy. Úıler órtenip, otqa oranǵan bolatyn. Al snarıadtar kóshedegi beton plıtalardy tas-talqan etip, ysqyrǵan oqtar bolsa úı qabyrǵalaryn shurq tesik etip jatty. Syrtqa shyqqan jigitter alǵa qaraı adymdap, kishkene júgirgennen keıin oq nóserinen bas kótere almaı buǵyp qaldy. Jan-jaǵyna qaraǵan Býlatov:
– Biz ekeýmiz ǵana qaldyq. Boraǵan oq olardy bizden bólip tastady, – dedi.
Osylaısha, jaýyngerler ári qaraı júre berdi. Qara qońyr qaǵazǵa oralǵan jalaý Qoshqarbaevtyń dál júrek tusynda jatqan bolatyn. Birtindep, araqashyqtyq qysqarǵandaı boldy. Ofıser men jaýynger kópirge kanal arqyly jetti. Reıhstag qol sozym jerde ǵana edi. Alaıda, boraǵan oq údeı tústi. Dál osy jerde, kópirdiń astynda, ofıser sııa qaryndashpen jalaýshaǵa úlken áriptermen: «Leıtenant Qoshqarbaev, jaýynger Býlatov» dep óz aty-jónderin jazdy. Al tómengi tusyna óz bólimderi men bólimshelerin belgilep qoıdy.
Az-kem ýaqyttan keıin olarǵa Vıktor Provotorov, Ivan Lysenko, Mıhaıl Gabıdýllın, Stepan Oreshko, Pavel Brehoveskıı, Mıhaıl Pochkovskıı syndy serikteri, olarmen qosa, leıtenant Semen Sorokın de kelip qosyldy. Olar jańa serpinmen oqys qımyldap, alǵa umtyldy. Mine, qoıý qara tútinge oranǵan Reıhstag qaqpasy. Snarıad jaryqshaqtarymen zaqymdalǵan alyp baǵandar, avtomat oqtary osyp ótken adam, at músinderi, kirpishpen jabylyp, bitelgen bıik te uzyn terezeler. Olar osylardy kórip, ishki túısikterimen sezip keledi, dittegen jerge de jaqyn qalǵan sııaqty. Leıtenant Sorokın ózge sarbazdarmen birge kireberis joldardy qalqalap, qalyp qoıdy. Tap osy kezde Qoshqarbaev Býlatovty terezeniń jaqtaýyna deıin shyǵaryp, kóterip turyp: «Týdy tik, Býlatov! Qabyrǵaǵa qada!», dedi. Osylaısha, olar birigip, Reıhstagtyń kire berisine alqyzyl jalaýdy ildi.
Dál osy mınýtta mańaıda beınebir tynyshtyq ornaǵandaı boldy. Sarbazdar, serjanttar, ofıserler – Berlınge jetken barlyq áskerler Jeńistiń jalaýyn kórdi. Reıhstagqa tigilgen bul týda kúl men órtke oranǵan selolarymyz, dushpannyń qııanatyn basynan keshirgen qalalarymyz arqyly bizdi óshpendiliktiń oshaǵy – Berlınge deıin jetkizgen soǵystyń uly jáne qıyn joly beınelenip turǵandaı bolyp kórindi. V.Sýbbotın».
Umytyp barady ekenmin, 2 maı kúni osy Vasılıı Sýbbotınnen keıin ile-shala 3-shi armııanyń «Frontovık» gazetinen sýretshi-grafık Ilıa Krıchevskıı men fototilshi Vladımır Grebnevtiń kelgeni bar. Bular da bizben jeke-jeke áńgimelesip, sodan soń batalon komandıri Sergeı Neýstroevten gazetke kimderdiń sýretterin bergen durys dep surady. Ol fotoǵa túsirýge meni, al avtoportret sekildi sýretke rota komandıri Ilıa Sıanovty laıyqty dep sheshti. Sóıtip, Vladımır Grebnevtiń sondaǵy túsirgen fotosy armııalyq «Frontovık» gazetiniń 17 maıdaǵy nómirinde «Berlın shabýylynyń batyrlary» degen atpen jaryq kórip edi. Osy eki aralyqta ózimizdiń 150-shi Idrısk dıvızııasynyń komandıri, general-leıtenant Vasılıı Mıtrofanovıch Shatılovtyń, «Pravda» gazetiniń tilshisi Martyn Merjanov pen «Krasnaıa zvezda» basylymynyń qyzmetkeri Lev Demannyń, «Lıteratýrnaıa gazetanyń» maıdandyq tilshisi bolyp júrgen ataqty jazýshy Borıs Gorbatovtyń da kelip sóıleskeni áli kúnge deıin kóz aldymda. Sondaǵy júzdesýden alǵan áseri bolýy kerek, kórnekti qalamger SSSR Jazýshylar odaǵynyń 1948 jylǵy 18 dekabrde patrıotızm taqyryby týraly Máskeýde ótkeli jatqan plenýmy qarsańynda: «...Rasynda da, bizdiń armııamyzdyń jaýyngerlerin qyrandarǵa teńeýdi doǵaratyn kez jetti. Meniń kózimshe... Reıhstagqa jeńis jalaýyn tikken qazaq Qoshqarbaevpen qandaı búrkit teńese alady? Mundaı batyrdy kórsetý úshin, tipti de basqasha poetıkalyq qurylym, basqa poezııa – sosıalıstik realızm poezııasy kerek...» – dep jazdy.
Endi sóz retine qaraı 1949 jyly kóktemde Máskeýden Almatyǵa ataqty kınorejısser, Sosıalıstik Eńbek Eri Roman Karmenniń kelgenin aıtaıyn. Bul kisiniń Qazaqstanǵa atbasyn burýynyń sebebi, sol kezderi odaq ekrandarynda árbir maýsym saıyn bir shyǵyp turatyn «Sovettik Qazaqstan» kınojýrnalyn túsirip qaıtý eken. Sonda Roman Lazarevıch meni kóp izdep, kóp surastyryp, taba almapty. Aqyry tıisti jumystaryn bitirip bolyp, Máskeýge qaıtarynda «Kazahstanskaıa pravda» gazetine suhbat beripti. Osy basylym tilshisiniń 1949 jylǵy 8 maıdaǵy Roman Karmenmen ıntervıýin taýyp alyp, oqıtyn bolsańdar, onda mynadaı sóılemder bar: «...Biz burynǵy maıdangerlerdiń eńbektegi isterine keńirek toqtaldyq. Solardyń biri Qoshqarbaev joldaspen meniń óte-móte qaıta kezdeskim keledi. Qazir ol qaıda? Mende qaharman jaýyngerlerdiń Reıhstagqa qyzyl jalaý tigip jatqan sátin beıneleıtin kınokadrlar saqtalǵan. Bul 1945 jyldyń sol bir esten ketpes kúni bolǵan edi».
– Al endi aǵa, ózimizdiń qazaq qalamgerleri men qazaq gazet-jýrnaldary týraly áńgimege kósheıik. Olardan sol kezderi siz, sizdiń erligińiz týraly jazǵan bireý boldy ma? Bolsa, qııanat jasamaıyq, sóz retine qaraı aıtyp, esimderin el esine salaıyq.
– Osydan burynǵy bir áńgimemde men ózińe 1947 jyly áskerden bosap, elge keldim dep aıttym ǵoı. Tıisti jumysymdy istep júrip jattym. Sondaǵy tańǵalǵanym, ózimizdiń qalam ıeleri arasynan: «Ortalyq gazetter osy jigit týraly 1945 jyldan beri jazyp jatyr ǵoı. Sol oqıǵa qalaı boldy eken? Biz de bileıik te», dep suraǵan birde-bir jandy kezdestirmedim. Sóıtip, arada on jylǵa jýyq ýaqyt ótti. 1956 jyly ataqty Baýkeń, Baýyrjan Momyshuly Máskeýdegi áskerı qyzmetinen bosap, Almatyǵa kelipti dep estidim. Jumystan qolym tımeı, áne-mine dep júrip, 1957 jyldyń aıaǵynda ǵoı deımin, sálem berýge bardym. Jaqsy qabyldady. Dastarqan basynda aıtylmaǵan áńgime, shertilmegen syr qalmady. Keterimde qaıda, kimniń qaraýynda, nendeı qyzmet isteıtinimdi jazyp alyp qaldy. Kóp keshikpeı mynadaı áńgimeni qulaǵym shaldy. О́zim izdep barǵan sol Baýkeń, arýaǵyńnan aınalaıyn Baýyrjan aǵam Qazaqstan Jazýshylar odaǵyndaǵy úlken jıynǵa barǵanda sóz alypty da: «Bizde osyndaı adam bar. Ony bilmeısińder, kórmeısińder. Ol «ıstorıcheskıı chelovek» dep áldekimderge qatty keıipti. Sodan bir kúni meni jýrnalıst, respýblıkalyq «Lenınshil jas» gazetiniń jaýapty hatshysy Kákimjan Qazybaev izdep kelip sóılesti. Keıin onyń gazettiń 1958 jylǵy 20 fevral kúngi sanynda «Reıhstagqa tý tikken qazaq» degen kólemdi ocherki basyldy. Bul respýblıka baspasózinde men jaıynda shyqqan tuńǵysh maqala edi. Kákeń, Kákimjan aǵalaryńdy mine, sodan beri óte jaqsy bilemin, qaraǵym. Ol meniń joldasym, dosym, baýyrym desem de bolady. Qudaı kóp kórmesin, 28 jyldan beri bir-birimizge súıeý, demeý bolyp kele jatyrmyz. Alda da osylaı bola bergeı dep tileımin Jaratqannan.
– Laıym solaı bolsyn. Tilegińizge jetińiz, aǵasy! Endi manaǵy úzilip qalǵan áńgimemizdiń jalǵasy – siz týraly jazýdy jalǵastyrǵan ortalyq gazetter materıaldaryna qaıta oralsaq. Keıingi zertteýshilerdiń izdep taýyp, tanysýyna jeńil bolsyn, 60-70-jyldary Máskeýden shyǵatyn beldi basylymdarda kimderdiń qandaı dúnıeleri, qashan, qaı ýaqytta jaryq kórdi? Olardy múmkindiginshe naqty, olaı bolmaǵan jaǵdaıda shamamen boljap aıta alasyz ba?
– Kóp qoı olar. Erekshe esimde qalǵany dep birinshi kezekte, mysaly, sol baıaǵy eski tanysym, soǵys kezindegi dıvızııalyq gazettiń tilshisi, al keıin derekti prozanyń kórnekti ókili bolǵan Vasılıı Sýbbotınniń 1960 jylǵy «Novyı mır» jýrnalynyń №5 sanynda jarııalanǵan «Myń tórt júz onynshy kún» atty maqalasyn aıtýǵa bolady. Onda ol máselege jańasha qyrynan kelip, materıalyn biraz tyń derektermen baıytyp jazǵan. Sodan keıin soǵys kezinde bizdiń 3-shi armııalyq gazettiń sýretshisi bolǵan, beıbit kezeńde qalamy ushqyr jýrnalıst atanǵan Ilıa Krıchevskııdiń 1962 jylǵy 9 maıda «Komsomolskaıa pravda» gazetinde «Erekshe tapsyrma» atty esteligi jaryq kórdi. Onda ol: «Zeńbirek raschetiniń komandıri, serjant Habıbýllın Reıhstagqa týra navodkamen birinshi bolyp oq jaýdyrsa, leıtenant Qoshqarbaevtyń vzvody osy jaý ordasynyń ǵımaratyna basqalardan buryn jetip, onyń kireberistegi qabyrǵasyna qyzyl jalaýdy qadady», dep bolǵan oqıǵany naqty aıtqan. Osyndaı jarııalanymdar «Jeńis týy qalaı tigilip edi?» degen taqyryppen 1963 jyly 9 maıda «Pravdada», «Otty jyldar hıkaıasy» dep 1964 jyly 25 fevralda «Lıteratýrnaıa gazetada», «Tý ustaýshylar» taqyrybymen 1964 jyly 30 aprelde «Komsomolskaıa pravdada» shyqty. Bulardyń bárinde de Grıgorıı Býlatov pen meniń Reıhstag qabyrǵasyna 674-shi polk komandırleriniń bergen qyzyl jalaýyn qalaı aparyp tikkenimiz týraly egjeı-tegjeıli jazylǵan.
Osy arada ózim úshin erekshe oqıǵa dep baǵalaıtyn mynadaı eki-úsh jaǵdaıdy da aıta ketkendi jón kórip otyrmyn. Birinshisi – 1965 jyly 6 maıda Máskeýge arnaıy shaqyrylyp, Ortalyq televızııadaǵy «Kógildir ot» habaryna qatysýym. Jeńistiń 20 jyldyǵy qarsańynda uıymdastyrylǵan sol kezdegi bul qyzyqty baǵdarlamada men Sovet Odaǵynyń úsh márte Batyrlary, áıgili ushqyshtar Aleksandr Ivanovıch Pokryshkın men Ivan Nıkıtıch Kojedýb, Ýkraına men Belorýssııadaǵy partızan quramasynyń jaýjúrek komandıri general-maıor Aleksandr Nıkolaevıch Sabýrov pen jazýshy Borıs Polevoıdyń «Naǵyz adam týraly hıkaıa» povesiniń prototıpi Alekseı Maresev sekildi tanymal tulǵalarmen qatar otyryp, ózime sóz tıgende 1945 jyldyń 30 apreli kúngi tarıhı oqıǵany tolyq aıtyp berdim.
Sodan sol jyly... ıá, sol 1965 jyldyń jazǵa salym kezi ǵoı deımin, meni qazaq baspasóz betinde tuńǵysh jazǵan jýrnalıst Kákimjan Qazybaev izdestirip jatyr dep estidim. Kákeń ol kezde «Lenınshil jastan» aýysyp, astanalyq Almaty oblystyq «Jetisý» gazeti redaktorynyń birinshi orynbasary qyzmetine barǵan bolatyn. Ne jaǵdaı eken dep telefon soqsam, ol jumys ornymda bolýymdy ótindi de kóp keshikpeı Almatyǵa German Demokratııalyq Respýblıkasynan kelgen Karl Kokoshko degen nemis jýrnalısin alyp jetti. Bul kisi soǵys aıaqtalǵanda 15-16 jastaǵy bala eken. 1953 jyly Berlınde joǵary oqý ornyn bitiredi. 1960 jyly qalalyq gazette jumys istep júrgende, qolyna ýaqyt tabynan sarǵaıǵan bir paraq qaǵaz túsedi. Ol dokýment baspahanadan nemis tilinde basylypty. Karl ony oqyp, zertteı kele munyń sovet áskerleri Berlındi alǵan 1945 jylǵy maı kúnderinde shyǵarylǵan lıstovka ekenine kóz jetkizedi.
– Bul sol kezdegi antıfashısterdiń tirligi edi, – dedi osy jerge kelgende sheteldik qonaq. – Gıtler rejımine qarsy kúresken nemis kommýnısteri halyqqa soǵystyń sońǵy kúnderindegi bolyp jatqan jańalyqtardy múmkindiginshe tez jetkizip otyrýǵa tyrysqan ǵoı.
Karl osylaı dedi de ózi alyp kelgen lıstovkada Qoshqarbaev degen meniń famılııamnyń bar ekenin aıtty. Bul sózdi estigende tańǵalyp, ún-túnsiz otyryp qaldym. «Ne dep jazdy eken? deımin ishteı. – Olar meni qaıdan biledi?». Osyndaı oılardyń qamaýynda otyryp: «Lıstovkadaǵy sóılemderdi nemissheden orysshaǵa aýdaryp, mazmunyn aıtyp bere alasyz ba?» dedim qonaqqa. Ol meniń bul ótinishime ynty-shyntymen kelisip, sarǵaıyp, ábden tozyǵy jetken qaǵazdan: «Umytylmas faktiler. Reıhstagqa birinshi bolyp leıtenant Qoshqarbaev jáne qyzyl ásker Býlatov jetti. Sóıtip olar jeńis jalaýyn tikti» degen sózderdi orys tilinde óte túsinikti etip jetkizdi. Sóıtti de aýdarmasynyń sońyn: «Al Reıhstagtyń ústine jeńis týyn tikken Egorov pen Kantarııa. Reıhstagtyń ishine alǵashqylardyń biri bolyp basyp kirgen Sıanovtyń, Grıshenkonyń, Neýstroevtyń, Davydovtyń, Logvınenkonyń jaýyngerleri», dep bitirdi.
Men soǵystyń sońǵy kúnderindegi Berlın turǵyndaryna taratylǵan osy lıstovkanyń bir danasyn 20 jyldan keıin taýyp alyp, ony kórsetip, oqyp berý úshin sonaý GDR-dan Qazaqstanǵa kelgen Karl Kokoshkoǵa qatty rıza boldym. Kákimjan ekeýmiz biraz kúnge deıin ony jibermeı, Almatynyń ádemi jerlerimen tanystyrdyq. Medeýde sýretke túsirip, Kákeń men bizdiń úıde kezek-kezek qonaq ettik. Sóıtip, ony eline rıza qylyp attandyrdyq.
Aıta bersem, joǵarydaǵydaı faktiler meniń ómir jolymda óte kóp qaraǵym. Sonyń bári Reıhstagqa shabýyl kezindegi ár saǵat, ár mınýtqa qatysty oqıǵa derekterin naqtylap, baıyta túsedi der edim. Soǵys bitip, jeńis jańǵyryǵy alystaǵan saıyn Berlındi alyp, jaýdy tize búktirý taqyrybyn, onyń belgisiz, beımálim betterin zerttep, jazatyndar kóbeıe túsýde. Oǵan mysal, osy 70-jyldardyń ózinde, naqtylap aıtsam, 1973 jyly sentıabrde meni Almatyǵa «Brest qorǵany» atty ataqty kitaptyń avtory, Lenındik syılyqtyń laýreaty Sergeı Sergeevıch Smırnov izdep kelip, Ortalyq televızııadan jaqsy habar berdi. 1975 jyly Uly Otan soǵysy kezinde «Pravda» gazetiniń maıdandaǵy tilshisi bolǵan Martyn Merjanovtyń Máskeýdegi «Saıası ádebıetter baspasynan» «Bul osylaı bolǵan» degen derekti kitaby shyqsa, al 1980 jyly Jeńistiń 35 jyldyǵy qarsańynda baıaǵy 150-shi Idrısk dıvızııasynyń komandıri, general-leıtenant Vasılıı Mıtrofanovıch Shatılovtyń «Reıhstag ústindegi tý» atty memýary jaryq kórdi. Sondaǵy bulardyń báriniń de aıtatyny, jazatyny – Berlınge shabýyl, jeńis jalaýynyń tigilý oqıǵasy. Osy eńbekterde de meniń esimim umytylmaı atalyp ótilgen. Bul maǵan degen qurmet, berilgen baǵa dep esepteımin. Bir armanym – jazý-syzýmen aınalysyp júrgen keıingi urpaq ókilderi osylardy jınasa, júıelese durys bolar edi. Sonda el esinde qalyp, jurt jadynda júrer edik deımin de.
– Joǵarydaǵy ózińiz aıtqan gazet-jýrnaldar men kitaptarǵa qarap otyrsaq, sizge kóptegen kórnekti qalamgerlerdiń nazary aýypty. Olar sizdiń jasaǵan erligińizdi ár kezderi qaderı-halinshe jazyp, nasıhattapty, baǵa berip, máseleler kóteripti. Degenmen de deımiz de... Aıtyńyzshy, aǵa, arhıvińizde, jeke qaǵazdar saqtaıtyn papkańyzda óz júregińizge jaqyn, ózińiz etene jaqsy kóretin dokýmentter men hattar, sýretter bar ma? Bar bolsa ol qandaı dúnıeler? Bular sizge nesimen erekshe, nesimen ystyq dep oılaısyz?
– Iá, ondaı jádigerler bar. Biraq kóp emes. Ekeý. Sonyń birinshisi dep 1963 jyly Máskeýden shyqqan «Uly Otan soǵysy tarıhynyń» besinshi tomyn aıtýǵa bolady. Bul akademııalyq, redkollegııa músheleri kásibı biligi óte joǵary mamandardan turatyn salmaqty kitap. Mine, osy irgeli eńbektiń 7-shi taraýyndaǵy 283-shi bette «... 674-shi atqyshtar polkynan shyqqan R.Qoshqarbaev pen qatardaǵy jaýynger G.P.Býlatovtyń jalaýlary jelbirep turdy» dep jazylǵan. Osy sóılemder men úshin asa qymbat. Sebebi bul tarıhta qalatyn tarıhı sóz, shyraǵym. Al jeke arhıvimdegi ózime etene jaqyn ekinshi dokýment – belgili memleket jáne qoǵam qaıratkeri, marqum Ilııas Omarovtyń meni 1970 jyly Uly Jeńistiń 25 jyldyǵymen quttyqtap jazǵan haty. «Qalqam, Rahymjan!» – delingen onda. – Uly Otan soǵysynyń jeńisine shırek ǵasyr toldy. Bul kúni biz keleshek úshin qurban bop ketken kóp azamattardyń arýaǵynyń aldynda basymyzdy ıemiz, fashızmniń qandy ordasyn talqandap, shańyraǵyna sovettik alqyzyl tý tikken erlerimizdi maqtan etip, qushaqtap súıemiz. Jas ta bolsa erlikke bas bolǵan qas batyrlarymyzdyń aldyńǵy sapynda sen tursań, Rahymjan!
Áńgime ataqta emes, adamzattyń baqytyna qosqan úleste ǵoı. Sen bizge istegen erligińniń adam balasy tarıhynan oryn alǵan mán-mazmunymen qymbattysyń. Merekeń qutty bolsyn, inim. Kóp jasa. Úı ishińe baqyt tileımin. Aǵań – Ilııas Omarov, Almaty, aýrýhana, 6 maı, 1970 jyl».
Mine, men úshin eń qymbat hat, ózime etene jaqyn nárse osy, shyraǵym.
– Uly Otan soǵysynan keıin Berlınge, ózińiz tý tikken Reıhstagqa barýdyń sáti tústi me?
– Men onda úsh ret boldym. 1965 jyldyń 8 maıy kúni sovet-german dostyq qoǵamynyń shaqyrýymen Berlınge bardym. Ondaǵy Reıhstagty, Brandenbýrg qaqpasyn asyqpaı, jaıaý aralap kórdim. Sol saparda meni Berlın – Kepenıng keme jasaý zavodyna shaqyrdy. Kásiporynda jıyn ótip, onda seh brıgadıri Vıll Roter ózderinde sovet-german dostyǵy brıgadasy qurylǵanyn saltanatty túrde jarııa etti. Bul brıgadany sovet jaýyngeri Rahymjan Qoshqarbaevtyń esimimen ataý jónindegi sheshimdi jınalǵandar qol soǵyp, qyzý qarsy aldy. Sodan keıin 1970 jylǵy 6 maıda meniń Berlınge ekinshi ret jolym tústi. Ol da bir áserli kezdesýlerge toly sapar boldy. GDR-diń Ulttyq Qorǵanys mınıstrliginde qyzmet isteıtin general-leıtenant Ottomar Pehpen, bizdiń elimizdiń úlken dosy, 1965 jyly meni Almatyǵa izdep keletin jazýshy Karl Kokoshkomen júzdesip, áńgimeleskenimdi eshqashan umytpaımyn. Al 1975 jyly 24 aprelde nemis jerine taǵy da jolym tústi. Onda men Keln, Potsdam qalalarynda bolyp, sovet áskerleriniń sondaǵy shekteýli kontıngenti jaýyngerlerimen kezdestim.
– Qandy kóılek dosyńyz Grıgorıı Býlatovtyń jaǵdaıy qalaı? Onymen hat alysyp, habarlasyp turasyz ba?
– Ol bir aqkóńil, únemi kúlip júretin qabaǵy ashyq ǵajap jigit edi. Vıatkanyń orysy bolatyn. 18 jas degen nemene? Mine, kókórim, sondaı jas shaǵynda menimen otqa da, sýǵa da túsip júrip úlken erlik jasady ǵoı. Keýdesine jaýyngerlik Qyzyl Tý ordenin qadap eline oralǵanda bári tańǵalypty. Biraq aıtqan áńgimesine senbegen. Sodan ol Máskeýdiń ar jaǵyndaǵy Kırovsk qalasyna baryp jumys istegen. 1960 jyldan bastap Uly Otan soǵysyna qatysqandardyń maıdandaǵy erlikteri júıeli túrde aıtylyp, jazyla bastady ǵoı. Mine, sonda ol ózimen birge eńbek etip júrgen áriptesterine Reıhstag oqıǵasyn aıtsa, ony olar jeńil-jelpi áńgimege balap, onsha nazar aýdarmaǵan. Sodan ol shamdanyp, zavodtaǵy partkom sekretaryna barady da joǵary jaqtan sóz bolyp otyrǵan faktini dáleldeıtin anyqtama áperýdi talap etedi. Basshylyq buǵan mán bermeı, eskerýsiz qaldyrady. Osydan keıin ol ishimdikke boı aldyrady. Kochegar bolyp júrip, ózine ózi qol salǵaly jatqanda, bireýler kórip qalyp, qutqaryp qalady. Osynyń bárin maǵan mamandyǵy geolog klastas dosy hat jazyp, habarlaǵan edi. «Eki jylǵa Mońǵolııaǵa jumys isteýge ketip bara jatyrmyn. Men kelgenshe aqylyńyzdy aıtyp, sabyrlyqqa shaqyrsańyz jaqsy bolar edi» dep qarýlasymnyń úı adresi men qalalyq soǵys ardagerleri keńesiniń telefonyn jazyp jiberipti. Umytpasam, bul 70-jyldardyń ortasy nemese aıaq kezi. Sodan biraz ýaqyt oılanyp-tolǵanyp júrip, Kırovsk qalalyq partııa komıtetine hat jiberdim. Onda Grıgorıı Býlatovtyń soǵys kezinde kórsetken erligin tolyq baıandaǵan edim. Kóp keshikpeı ol jaqtan habar keldi. Qaıran dos qaıtys bolypty. Qaı kezde, qandaı jaǵdaıda?.. Ol jaǵy jiberilgen jaýap hatta aıtylmaǵan. Oq pen ottan aman ótken beıbaqtyń beıbit kúndegi jaǵdaıy mine, osyndaı boldy.
Osylaı dep áńgimesin aıaqtaǵan Rahań: «Taǵy qandaı suraǵyń bar?» degendeı betime qarady. Men aǵamyzdan óziniń otbasy men týǵan jeri – Aqmola óńiri, ondaǵy týǵan-týystarymen baılanysy týraly qysqasha aıta ketýin ótindim. Buǵan ol kisi zaıyby Rahıla Seıdahmetqyzy Iаhınanyń Qazaq aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtynda oqytýshy ekenin, ekeýi Saıa atty qyz tárbıelep otyrǵandaryn sóz etti de, aǵaıyndaryna kelgende nemere baýyry Kártaı Musabekov týraly aıtty. «Qoshqarbaıdyń ákesi Musa bolsa, Musabek sol kisiniń inisi. Al Kártaı sol Musabektiń balasy, – dedi Rahań. – Men soǵysqa ketkende Kártaı bronmen Aqmolada qaldy. Ol sol kezderi Melıtopolden kóship kelgen snarıad zaýytynda jumysshy edi. Sol kásiporyn keıin Selınograd nasos zaýyty boldy. Kártaı osy jerde taban aýdarmaı 45 jyl boıy jumys istep keledi. Lenın ordeniniń ıegeri. 1980 jyly ol ekeýmizge Selınograd qalasynyń qurmetti azamaty ataǵy berildi. Ákem Qoshqarbaıdyń ekinshi áıeli Jumaqyzdan týǵan qaryndasym Kenje de sol oblys ortalyǵynda turady. Nemere qaryndasym Rymjan Selınograd kooperatıv tehnıkýmynda oqytýshy. Taǵy bir týys apaıym Gúlshen Jumaǵojına – zeınetker. Kúıeýi Muzafar Jumaǵojın – oblystyq áskerı komıssar, Uly Otan soǵysyna qatysqan maıdanger», – dedi.
Janbolat AÝPBAEV,
«Egemen Qazaqstan».
–––––––––––
Sýretterde: Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn úsh márte alǵan áýe saıypqyrany I.N.Kojedýb pen Reıhstag qaharmany R.Qoshqarbaev. Máskeý. 1971 jyl. Ataqty jazýshy B.Polevoıdyń «Naǵyz adam týraly hıkaıa» povesiniń prototıpi, Keńes Odaǵynyń Batyry A.P.Maresev pen R.Qoshqarbaev. Máskeý. 1975 jyl.
(Basy 77-79-nómirlerde. Jalǵasy bar).
