Aqqý kóli ańyzy

Ańyzǵa bergisiz ábeqońyr áń­gime. Kartına sóıleıdi, biz tyń­daýshymyz. Belgili sýretshi Kamıla Japalovanyń ómir órnegi. Qazir Jaıyq ózeniniń oń jaǵasynda sol alyp qalanyń qıraǵan qulandysy ǵana jatyr. HIII-HVI ǵasyrlarda batys pen shyǵysty jalǵaǵan Uly Jibek jolynyń boıyndaǵy berekeli bekettiń janyna búkken bir syry bar. Sol syr «Altyn qaıyq» bolyp boıaýǵa aınalǵan. Ápsanada da astar jatady. Tarlanboz tarıhshy Álkeı Marǵulannyń zertteýine súıensek, Saraıshyq áıgili Altyn Orda memleketiniń astanasy Batý Saraıymen qatar, HIII ǵasyrdyń orta kezinde salynǵan qala.

Sol sáýkeleli Saraıshyqtan taǵan tarta qalsańyz, «Altyn qa­ıyq» jaıly áserli áńgime menmun­dalaıdy. Bizdi eliktirgen de osy oıly oqıǵa. О́rkendeý kezeńi Altyn ordanyń bıleýshisi О́zbektiń uly Jánibek hannyń (1341-1357) tusy­na sáıkes keledi. Paıymdy patsha kún kidirtpeı ótip jatqan kerýennen túsken tabysty qarashanyń ıgiligine jumsap, qalanyń kórkeıýi­ne atsalysqan. Talaıdy tamsandyryp, tańdaıyn qaqtyrǵan «Aqqý kólin» Jánibek han osy kezeńde saldyrǵan.

Hannyń súıikti qyzy bir sát tabıǵat aıasynda serýendemese ja­ny jaı tappaıdy eken. Kóbine sý jaǵasyna baryp, jaǵada júzgen balyqtardy tamashalap, toptalyp ushqan qustardy qyzyqtap, jaıqala ósken gúlderdiń juparyna mastanyp, ordasyna qaıtady. Osyny baıqaǵanyn ákesi ýázirlerine dereý tapsyrma berip, súıikti qyzyna Saraıshyqtyń kún batys jaǵynan jasandy kól jasatady. Kóldiń sýyn mezgil-mezgil aýystyryp, árbir taza sý quıǵan saıyn kól beti­ne seker sebýdi buıyrady. Qant­qa tolǵan kóldiń táttiligi sonsha aqqýlar jıi qonaqtaǵan. Keıin jurt kórkem kóldi «seker kól» nemese «aqqý kól» dep atap ketken.

Han bul isti erikkennen emes, úlken parasattylyqpen jasat­qan. Qyzmetkerlerine ońtústiktiń bal tatyǵan jemis aǵashtarynyń túr-túrin aldyryp, kól jaǵalaı otyrǵyzdyrady. Balǵyn kóshetter jersingenshe sol jaqtyń sheber baǵbandaryn jaldaıdy. Osy ǵaja­ıypty kózimen kórip, kýá­ger bolǵan ıtalıandyq saıahatshy ári jıhankez Franchesko Pego­lottı óz kúndeliginde «...sol kezderde baý-baqsha otany atanǵan par­sy­larda kezdespegen júzim men je­mis aǵashtarynyń erekshe túrleri Saraıshyqta ósedi eken» dep jazǵan. Alystan at terletip kelgen jolaýshy Aqqý kóline aıaldamaı ketpegen.

Ýyljyp pisken, dámi til úıiretin nebir jemisti kórgen jıhangezder aǵashtardyń kóleńkesinde demalatyn bolǵan. Aǵash aıasynda shalqasynan jatyp, úzip jegen jemisterin elderine barǵanda ańyz qylyp aıtady eken. Muny estigen sheteldikter Saraıshyqty bir kórýdi armandap, seker kólde serýendeýdi maqsat etken. Kóldiń tátti bolýynyń taǵy bir sebebi, Jánibek han kól jaǵasyna jıi-jıi mııa ektirgen. Mııa tamyrynyń bal tatıtyny bárińizge aıan.

Han jalǵyzyna aqqý pishindes qaıyq jasatyp, balapanynyń ju­maqta júrgendeı sezingenin qalaǵan. Qyzy altyn qaıyǵyna minip, aptasyna úsh-tórt ret serýenge shyǵady eken. Ol serýenge shyqqanda qala turǵyndary men kerýenshiler kól jaǵasyna kóptep jınalatyn bol­ǵan. Hannyń qyzy qansha dáý­letti bolǵanymen, óte kishipeıil, qara­paıym qalpynan aınymaǵan. Kól jaǵasyna jınalǵandardy qaıy­ǵyna kezek-kezek otyrǵyzyp, ary-beri qydyrtady. Tipti aıdyń ja­ryǵymen birge kóńil sergitýge shyq­qan qurby-qurdastaryna qosylyp:

Saraıshyqtyń sazdary,

Qańqyldaıdy qazdary.

Sý surasa, bal berer,

Bizdiń eldiń qyzdary,

dep ándetetin de bolǵan.

Han ordasynda kólge qonǵan aqqý-qazdardyń basqa jaqqa ushyp ketpeýine barlyq jaǵdaı jasal­ǵan. Hanshaıym dostaryna qosylyp, aqqý músindi altyn qaıyǵymen qus­tarǵa dán berip, birte-birte qolǵa úıretken. Olardan qaýip-qater­diń kelmesin sezgen aq qanattylar arýlardyń alaqanyn qytyqtap, jem de jegen. Áıtse de, qýanysh­ty kúnder kópke sozylmaıdy. Kenetten kelgen dertten hannyń qyzy kóz jumady. Boıjetken nebári on bes jasta edi. Qulynynyń jasaýyn kúni buryn ázirlep, jazǵy salym uzatqaly otyrǵan ákesi qaıǵydan qan jutady. Hanshaıymnyń qazasy muqym halyqtyń qabyrǵasyn qaıystyrady.

Jalǵyzynan aıyrylǵan patsha ózi senetin jeti adamdy shaqyryp, qyzyn búgin túnde jerleýdi tapsyrady. Qyzyn altyn tabytqa saldyryp, altyn qaıyǵy men qaıyry joq altyn jasaýlaryn birge jerleýdi, jerlengen oryndy ushqan qus, júgirgen ań, eki aıaqty jan bilmeıtindeı qupııa ustaýdy, al seniminen shyqsa, árqaısysyna altyn qaıyqtyń qunyndaı baılyq beretinin aıtady. Jaldanǵan jeteý aıdyń jaryǵymen arýdy arýlap, qara jerge tapsyrady. Alaıda han jerleýge qatysqandardyń elge kelisimen basyn alady. Qyzdyń jasaýy kómilgen tustyq topyraqty sodan beri eshkim tapqan emes.

Árıne, bul el aýzynda júrgen ańyz. Qylqalam sheberi Kamıla Japalova osy ápsanaǵa súıenip oqıǵany kenepke túsirgen. Ǵajaıyp shyǵarma kimdi de bolsyn eleń etkizbeı qoımaıdy. Batık ádisimen jibek matadan toqylǵan týyndy tarıhtyń taralǵysy. Bul oqıǵany jazýshy Raqymjan Otarbaev ta «Shyńǵys hannyń kóz jasy» hıkaıa­tynda qoldanady. Psıhologııalyq ıirimge toly fılosofııalyq týyndyda da han qyzynyń ómirin tátti etýge tyrysqanymen, taǵdyrǵa amaly júrmeıdi. Dál sheber salǵan sýrettegideı.